65.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sını anlamaya ve rabbimizi El Efâlu’l Husnâ’sı ile El Esmâu’l Husnâ’sından tecelli eden güzel muamelesinden tanımaya; yani rabbimizin güzelliğine efâlinden şahid olmaya çalışıyorduk.
Geçen sohbetimizde tecellâ “tecelli edip açığa, meydana çıkardı, aksetti, tecelli edip göründü, tecelli edip muamele etti, tecelli edip cemalini müşahede ettirdi ve tecelli edip celaline şahid kıldı” fiilini anlamaya çalışmıştık. Bu sohbetimizde ise Allah’ın zerae “yoktan yaratıp çoğalttı” fiilini anlamaya çalışacağız inşallah.
Allah önce yoktan yaratır sonra onu çoğaltır.
Zerae; aynı zamanda ziraat manasına gelir. Bir çekirdekten bir ağaç yetişir, o ağaçtan da binlerce, on binlerce çekirdek meydana gelir. İşte bu, Allah’ın zerae “yarattı ve yarattığını çoğalttı” fiilinin tecelli etmesidir. Aynı şey insanlar için de geçerlidir. Allah önce Âdem’i yaratmış sonra onu çoğaltmıştır.521
Allah, çoğaltır. Kulundan da önce bir şeyi yapmasını sonra onu çoğaltmasını ister. Bu önce iman için geçerlidir. İman tıpkı ormana düşen bir yangın gibi önce bir noktadan başlar. Nasıl ki bir kibrit çöpü yangına sebep oluyor ve yangın önce bir kıvılcımla başlıyorsa imanın, aşkın da bir başlangıcı vardır.
Nasıl?
Kul “beni yaratan Allah’tır” deyince iman, aşk, muhabbet başlamış demektir. Daha sonra rabbini tanıdıkça, rabbinin isimlerine, güzelliğine, rabbinin kendisini sevdiğine şahid oldukça imanı artar, kemale erer. Her zerresini iman, aşk, muhabbet kaplar ve Allah’ın nûru tecelli eder, dolayısıyla o kul artık aşktan, muhabbetten, nûrdan bir varlık olur. Bununla beraber kendisinde Allah’ın isimleri, güzelliği tecelli eder, böylelikle Allah’ın isimlerinden, güzelliğinden ibaret bir varlık olur. Bütün bunlara sebep olan, vesile olan şey kuldaki zerae fiilinin tecelli etmesidir.
Kul, iman etmeye, rabbinin sevgisini istemeye başlayınca rabbinin sevdiği, razı olduğu, emrettiği gibi yapmaya başlar. Allah’ın sevdiği gibi her yaptığında da Allah’ın sevgisini kazanır ve rabbine yakın olmak, maşukuna kavuşmak, maşukunu, maşukunun sevgisini, rabbini kaybetmemek için onu sürekli çoğaltmaya çalışır. Zaten Allah’ın emri de böyledir.
Kul, Allah’ın sevgisini kazanmak için rabbini zikreder. Önce arada bir zikreder, hatırlar; ama sonra onu yavaş yavaş çoğaltır ve sabahtan akşama kadar, her anda rabbini zikreder. Önce diliyle zikreder sonra zikir onun gönlüne iner ve gönlünde aşk, muhabbet tecelli eder, böyle olunca da her anda rabbinin huzurunda olduğunu tatmaya başlar.
Tabi, öncesinde kul arada bir rabbini unutur; ama zikrini, çabasını çoğalttıkça artık yavaş yavaş unutması azalır, rabbini zikretmesi, hamd etmesi, tesbih etmesi, tekbir etmesi, tevhid etmesi, şükretmesi ise artar. Her ne kadar öncesinde rabbini arada bir unutuyorduysa da rabbinin huzurunda olduğunu yavaş yavaş tattıkça artık istese de bir an bile rabbini unutamaz.
Evet, kul bir başlangıç yapmış sonra devamı gelmiştir; yani kul bunu çoğaltmış, ardından bütünüyle iman olmuş, aşk olmuş, güzellik olmuş, Allah’ın isimlerinin tecellisi olmuştur; ama bunun için tabi ki bir yol yürümüştür. Bu yürüyüş manevi bir yürüyüştür. Kulun, rabbine yürüyüşüdür, koşmasıdır. Yolculuk da zaten böyle yapılır. Kul, yolu yürürken Allah’ın sevdiği, emrettiği gibi yaptıkça, onu zikredip rızasını gözeterek sevdiği gibi yaptıkça rabbine yaklaşır, rabbinin güzelliği, rahmeti, muhabbeti, rızası, isimleri, nûru onun üzerinde tecelli eder, sonunda rabbine yakın olur, mukarrebbun olur, dost olur.
Allah’ın muhabbeti, aşkı, rızası, dostluğu, veliliği kendi kendisinedir. Aynı şekilde tecellisi yine kendi kendisinedir. Burayı doğru anlamamız lazım. Kul, Allah’a yakın olunca, güzelliğiyle güzel olunca Allah o kul üzerinde kendi güzelliğini sevmiş, kendi güzelliğine dost olmuş, kendi güzelliğinden razı olmuştur. Yoksa, Allah’ın kendinden başkasını sevmesi hâşâ düşünülemez; çünkü Allah ancak güzel olanı sever. Güzel olan da bir tek Allah’ın isimleridir, dolayısıyla güzel olduğumuzda aslında Allah’ın isimleriyle isimlenmiş oluruz, Allah da bizde kendi isimlerini sevdiği için, yine kendisini sevmiş olur. Allah kendinden başkasını sevmez, sözünü böyle anlamamız lazım.
Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.
Bütün varlıkta, her şeyin hakikatinde tecelli eden Allah’tır, onun güzelliğidir, tecellisidir. Her şeyin hakikatinde tecelli eden “Allah’tır” derken bunu Allah’ın güzelliği, tecellisi olarak; yani bir şeyin aynaya aksetmesi gibi anlamamız gerekir. Mesela; biri aynaya bakıp aynada kendisini görse aynadakini sevince kendini sevmiş olur; yani aynayı değil aynada görüneni sevmiş olur. Bütün varlık, bütün mahlûkat da bu şekilde rabbinin tecellisine mazhardır. Bu yüzden yedi gök, yer ve bunların içinde bulunan herkes onu tesbih eder. Onu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur.522
Allah, varlığın tesbihini, kulluğunu anlatırken âyet-i kerimede “görmedin mi, göklerde olanlar ve yerde olanlar, Güneş, Ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar ve (yeryüzünde) hareket eden (bütün) canlılar ile insanlardan birçoğu Allah’a secde eder”523 buyurmuştur. Secde; kulun, rabbine aşkını izharıdır. Bütün varlık, rabbini hamd ile tesbih edince aslında rabbine “sana âşığım, sana hamd ediyorum, seni hamd ediyorum, seni tesbih ediyorum. Övülmeye, sevilmeye layık olan sensin. Sen subhânsın. Senin hiçbir kusurun, eksiğin yoktur. Varlığa bakarken güzellikten başka bir şeye şahid olmuyorum, sadece güzelliğine şehadet ediyorum. Sen âyetinde ‘El Esmâu’l Husnâ; en güzel isimler, tek güzel isimler bana aittir’524 buyurdun. Tek güzel isimler, tek güzel vasıflar, o isimlerden tecelli eden en güzel fiiller, muameleler sana aittir, sendendir. Ben de sende güzellikten başka bir şeye şehadet etmiyor, şahid olmuyorum. Bu yüzden seni seviyorum, seni övüyorum, sen övgüye layıksın. Sadece seni övmek ve güzelliğini anlatmak istiyorum” demiştir. Bu aynı zamanda “sana öyle âşığım ya rabbi” demektir.
Neden?
Çünkü âşık maşukunu, maşukunun güzelliğini anlatmak ister; ama buna güç yetiremez. Kul kendini nasıl övüyor, nasıl hamd ediyorsa rabbini de öyle övebilir. Gerçek hamd ise sadece Allah’ın hamdidir. Zaten “elhamdulillah” demek de ancak Allah layıkıyla kendini över. Hiçbir varlık onu övmeye, ona hamd etmeye, tesbih etmeye güç yetiremez, demektir.
Peki, kul, rabbini ne kadar hamd edebilir, tesbih edebilir?
Kulda hamd, tesbih ne kadar tecelli etmişse, Allah’a, Allah’ın güzelliğine ne kadar şehadet etmişse kul ancak o kadar rabbini hamd eder, tesbih eder. Hamd, tesbih sadece dilin hamdi ya da tesbihi değildir, bir de gönlün hamdi, tesbihidir; çünkü dil sadece gönüldekini söyler. Dilin hamdi gönüldeki hamdle ölçülür; yani dilin hamdinin kıymeti, değeri gönüldeki hamde göredir. Aksi hâlde tesbihi eline alıp günde bin sefer “elhamdulillah” demek ya da “elhamdulillâhi rabbil âlemîn” demek hamd etmek değildir. Kulun gönlündeki hamdi ne kadarsa, kul, rabbini ne kadar tanımış, anlamış, sevmiş, övgüye layık görmüşse rabbine o kadar hamd etmiştir.
Mesela; bir kul, Allah’ın bir ismiyle, iki ismiyle veya beş ismiyle hamd etse başka bir kul da Allah’ın doksan dokuz ismiyle kâmil bir şekilde hamd etse o kâmil olan kul, birkaç ismi birazcık anlayıp hamd eden kişinin bütün ömründe yaptığı hamdı tek seferde yapar; çünkü Allah’ı doksan dokuz ismiyle hamd eden kul her zerresiyle, vücudundaki her atomla, her zerresi semah ederek rabbini hamd etmiştir. İşte, bütün ameller Allah katındaki kıymetini, değerini Allah’a olan bu imandan, Allah’ın tecellisinden, El Esmâu’l Husnâ’sından, güzel isimlerine imandan alır.
Evet, Allah çoğaltır, kuluna da “haydi, iyiliklerini, hayrını, âbdiyetini, imanını, takvânı, güzelliğini, muhsinliğini çoğalt” buyurur. Hepsi aynı kapıya çıkar ve hepsi de imandan tecelli eder. Her amel, her fiil, imanı; yani aşkı, muhabbeti, dolayısıyla Allah’a teslimiyeti, haşyeti, edebi, yakınlığı, tevekkülü, güveni, Müslüman olmayı arttırır. Hepsi aynı şeydir, iki ayrı şey değildir. Bu da imandır; yani aşktır. Bir insanda aşk yoksa o kişi ölüdür. Kulun manevi olarak ölü durumuna düşmemesi için güzelliğini, imanını artırma yolunda mutlaka bir çaba, bir gayret içinde olması şarttır.
Allah’ın ilk emri “(zatıyla ve sıfatlarıyla tecelli edip tüm mevcudatı) yaratan rabbinin adıyla (kendini ve tüm mahlûkatı) oku (anla, idrak et)”525 ise o hâlde kulun; rabbinin ismine okuması, ismini okuması, ismiyle okuması ve yaratılanı okuyup yaratılandan yaratanı tanıması, diğer bir deyişle hem afaktaki âyetleri; yani dışarıdaki her bir varlığı âyet olarak okuyup anlaması hem Allah’ın indirdiği âyetleri okuyup anlaması hem de enfüsteki âyetleri; yani insan kitabını, Kur’ân’ı ve El Esmâu’l Husnâ’yı taşıyan, Allah’ın zatıyla, sıfatıyla tecellisine mazhar olan hakikatini okuması gerekir; çünkü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “kendini (hakikatini) tanıyan, rabbini tanır”526 buyurmuştur. Bu nedenle kul, rabbini ancak kendi hakikatinden tanır, diğer bir tabirle kendi hakikatine tecelli eden rabbini tanır.
“Siz iyilik ve takvâ üzerine yardımlaşın, günah ve düşmanlık üzerine yardımlaşmayın.”527 Allah bize “siz hayrı çoğaltın, şerri, kötülüğü çoğaltmayın” buyuruyor. Kul hayrı çoğalttıkça rabbine yaklaşır, rabbinin yakınlığını, sevgisini kazanır. Şerri çoğalttıkça da rabbinden uzaklaşır, rabbinin sevgisini, güzelliğini kaybeder. Böyle olunca da şeytana yaklaşır, şeytanın çirkinliği, kötülüğü onda zuhur eder.
Ümmetin, insanlığın genel sorunu; rabbini bilmeme, anlamama, tanımama, dolayısıyla rabbine iman etmeme sorunudur. İnsanın, rabbine karşı marifeti yoksa, rabbini bilmiyor, tanımıyorsa kendini de Allah’ın kendisi üzerindeki muradını da bilemez, anlayamaz. Daha kendini, rabbini tanımıyor, hâl böyleyken nasıl iman edebilir! Biri Allah’ın bütün emirlerini en ince ayrıntısına kadar bilmiş, öğrenmiş, okumuş, anlamış olsun, eğer emirlerin sahibini tanımıyorsa, rabbinin bu emirleri neden verdiğini anlamamışsa, yapınca neyi kazanacağını, yapmayınca neyi kaybedeceğini bilmiyorsa “ibadetler Allah’ın emridir, bizim borcumuzdur” demesi onu mü’min yapmaz; çünkü mü’min olmak için iman etmek, iman etmek için de mutlaka rabbimizi tanımak gerekir.
Âyetleri dinleyenler veya okuyanlar bilirler. Allah devamlı “(onlar) bilmezler,528 öğrenmemişler, anlamamışlar”529 ya da “bilesiniz diye böyle yaptık”530 buyurur. Bilmek, anlamak için aklımızı kullanmamız lazım. Sadece okuyup dinleyip “ben anladım” dememiz yetmez, Allah tefekkür etmemizi, düşünüp tefakkuh etmemizi, derinlemesine düşünmemizi, olayların, meselelerin, bize yaptığı muamelenin arkasındaki hikmeti öğrenmeye çalışmamızı; yani tedebbür etmemizi emrediyor.531
Kul bütün bunları yaparken sadece “rabbim acaba burada ne demek istedi, rabbimin buradaki muradı nedir” deyip rabbinin muradını anlamaya çalışmalıdır. Anlamaya çalışınca Allah ona hikmeti verir ve muradının ne olduğunu ona öğretir; çünkü kulun anlamaya çalışması, tedebbür etmesi, tefakkuh etmesi, düşünmesi onun gönlünün, aklının fiili duası olmuştur. Böyle olunca Allah da duasını kabul eder ve ona öğretir, aradaki perdeyi kaldırır, bunun sonucunda kul, rabbinin ne demek istediğini anlamaya başlar. Kul bunu hemen anlamaz, sadece anlamaya başlamış olur. Allah ona hikmet verince ise artık Allah’ın muradının ne olduğunu anlar.
Peki, Allah ne zaman hikmet verir?
Allah bütün nebîlerine, resullerine hikmet vermiş, kitap vermiştir. Allah, kullarına da kitabı vermiş; ama hikmeti vermemiştir. Kul hikmeti alabilmek için hikmet sahibi olan rabbini tanımaya, anlamaya çalışmalıdır. Kulun anlamaya çalışmasındaki çabası, gayreti onun aklının, gönlünün duası olur. Allah onun duasını kabul edince ise ona hikmet verir, feraset verir, basiret verir, furkân verir. Bunların hepsi birbirlerinden farklı özelliklerdir.
Furkân; hayrı şerden, güzeli çirkinden, doğruyu yanlıştan ayırt etme özelliği, hassaslığıdır. Dolayısıyla furkân başka bir şeydir, rabbini bilmek, tanımak; yani marifetullaha sahip olmak başka bir şeydir. İkisi her ne kadar farklı da olsa nihayetinde birbirini tamamlar. Sonuçta kul bunların hepsine sahip olunca kâmil insan, Hz. İnsan olur.
Bunların hepsini bize kazandıracak olan tek şey okumaktır, rabbimizi bilmeye, kendimizi, âbdiyetimizi, Allah’ın bizim üzerimizdeki muradını, rabbimizin bizden ne istediğini anlamaya çalışmaktır. Diğer türlü “Allah bizi yaratmış, dünyaya göndermiştir. Bizi çoğaltmaya devam ediyor. Namaz kılar, oruç tutar, güzel yapar, hayır işlersek cennete gideriz. Yanlış yapar, ters tarafa gidersek bu defa cehenneme gideriz” deyince kendimizi anlamış, rabbimizi tanımış olmayız; çünkü Allah bizi yaratmışsa üzerimizde bir muradı vardır. Rabbimizi kendi üzerimizden anlamaya, tanımaya çalışırken bilmemiz gerekir ki Allah’ın da bir hazzı, sevinmesi, muhabbet alması vardır. Haz; muhabbet almak, sevmek demektir. Bir şeyi seviyorsak ondan haz alırız. Kızıyorsak bu defa da kızdığımız şeyden haz almamışız demektir. Allah âyet-i kerimelerde “Allah sever, Allah gazap eder, Allah yüz çevirir, onlarla konuşmaz, onları unutur”532 buyurmuş mu? -Evet, o zaman rabbimizin de bir haz alması vardır ve rabbimizi böyle anlamamız gerekir.
Rabbimiz neyi seviyorsa bizim de onu sevmemizi sever. Örneğin; Allah, iman etmemizi sever. Eğer Allah bundan haz alıyorsa bu durumda iman etmemiz onun hakkıdır. Sevmek; haz almak demekti ya elbette ki Allah’ın sevmesi, haz alması kulun sevmesiyle, hazzıyla kıyaslanacak ya da anlaşılacak bir şey değildir. Kul, Allah’ın haz almasını ancak sonsuz bir deryadan bir damla misali anlar. Kulun hazzı, sevmesi kulcadır, Allah’ın sevmesi, haz alması ise ilâhidir, onun zatındaki bir durumdur, dolayısıyla kulun bunu idrak etmesi mümkün değildir.
Allah ne zaman bunu kula tattırdıysa, gösterdiyse, kendini ona tanıttıysa kul, Allah’ı o zaman anlar; ancak yine Allah’ın tanıttığı kadarıyla anlar. Bunun için de kulun önce rabbinin hakkını teslim etmesi gerekir. Allah “onlar Allah’ın hakkını takdir edemediler”533 buyurmuştur. Allah’ın hakkını takdir edemeyen, hiçbir şeyin hakkını takdir edemez. Böyle olanlar önce kendi hakkını takdir edemezler; yani kim olduklarını, nerden geldiklerini, neye geldiklerini, Allah’ın kendilerine rûhundan nefhettiği, meleklerin secde ettiği varlık olduklarını, bütün varlığın kendilerinin hizmetinde olduğunu, Allah’ın her anda kendilerine tecelli ettiğini, gönüllerine vahyettiğini, kendileri için bir şe’ende olduğunu takdir edemez, anlayamazlar. Kendi haklarını takdir edememelerinin sebebi de daha Allah’ın hakkını takdir edememiş olmalarıdır. Bu yüzden insan önce Allah’ın hakkını takdir edecek ki daha sonra kendi hakkını takdir edebilsin.
Kul kendi hakkını takdir edince her bir kulun da hakkını takdir eder; çünkü hakkı kendi üzerinden anlamıştır. Anladığı için de her bir kula hakkını teslim eder, onlara layık oldukları şekilde bakar, öyle görür ve buna göre onlara muamelede bulunur.
Evet, kul, Allah’ın hakkını takdir etmezse kendi hakkını, diğer insanların, meleklerin, hayvanların, varlıkların hakkını da takdir edemez. Allah’ın hakkını ne kadar takdir edemediyse, anlamadıysa, hakka göre hüküm veremediyse de o kadar zalim olur. Allah âyet-i kerimede “muhakkak ki Allah, insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler”534 buyuruyor ya işte, kul, Allah’ın hakkını takdir edemeyince haksızlığa, zulme düşer, kendine zulmeder ve zalimlerden olur.
İlk önce iblis, Allah’ın hakkını takdir edememiştir. “Hani biz, bir vakit de meleklere, ‘Âdem’e secde edin’ buyurmuştuk. Onlar hemen secde ettiler, (cinlerden olan) iblis hariç. O, (secde etmemek için) diretti ve kibirlendi, böylece (Allah’ın Âdem’e nefhettiği rûhu görmezden gelip secde etmediği için) kâfirlerden oldu.”535 İblis secde etmeyerek Allah’ın hakkını takdir edemedi. Allah’ın hakkını takdir etmeyince kendi hakkını da takdir etmemiş oldu; çünkü Allah onu kul olsun diye yaratmıştı. Kulsa kendi hakkını bir kul olarak takdir edip rabbinin emrine hemen boyun bükmesi ve “rabbim benim için rahman ve rahim olandır. Her şeyi bilen ve her şeyi bir hikmetle yapan, âlim ve hakîm olandır. Aziz olan benim rabbimdir; bütün şeref ona aittir. Benim için de şerefi takdir eder. Eğer bana ‘Âdem’e secde et’ dediyse bu benim için şereftir. Secde etmekle şeref kazanırım” demesi gerekirdi; ama iblis, Âdem’e secde etmeyi şeref olarak kabul etmek yerine aşağılanmak olarak kabul etti.
“(Allah, iblise şöyle) Buyurdu: Ben sana emretmişken seni (Âdem’e) secde etmekten men eden nedir? (iblis) Ben ondan daha hayırlıyım, (çünkü) beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın, dedi.”536 İblis, şerefi kendi yaratılışındaki ateşte aradı. Oysaki Allah “Âdem’e secde edin” buyururken “onu düzenleyip ona bir şekil verdikten sonra ona rûhumdan nefhettiğim (üflediğim) zaman hemen onun için secdeye kapanın”537 buyurmuştu. İblis ise Âdem’deki rûhu yok saydı, gözünü kapatıp anlamamış gibi yaptı ve işi götürüp çamura, ateşe bağladı. Böyle yaparak da Allah’ın hakkını, dolayısıyla kendi hakkını, şerefini takdir edemedi. Aynı şekilde kendisi için kul olma takdirini, Allah’a da ilâhlık takdirini yapmadı.
Bu bütün insanlar için geçerlidir. Kul önce Allah’ın hakkını takdir etmelidir. Allah hamda, tesbih edilmeye, tekbir edilmeye layıktır, tek büyüktür, subhândır. Her bir ismiyle o ismin güzelliğine bir tek layık olandır. Allah’ın isimlerinden birini ona layık görmezsek Allah’ın hakkını takdir etmiş olmayız. Yani Allah’ın rezzaklığını Allah’a layık görmez, rızkımızı Allah’a teslim etmez “belki aç kalırım, belki açlıktan ölürüm, belki Allah benim rızkımı vermez” deyip Allah’a güvenmezsek Rezzâk ismini Allah için takdir etmemiş oluruz; yani “Allah rezzaktır” demiş olmayız. Allah’ın her bir ismi için aynısı geçerlidir. Allah’ın hakkını takdir etmek ve Allah’a iman etmiş olmak için Allah’ın isimlerini ona verip Allah’a bütün isimleriyle iman etmemiz şarttır. Öyle ki Allah’ın hakkını takdir etmiş ve “benim rabbim Allah’tır” demiş olalım.
Bununla beraber Allah’ın bir ismini biraz bilmek o ismin hakkını takdir etmek değildir. O ismin sadece manasını bilmiş olmaktır. Oysaki bilmek başka Allah’ın hakkını takdir etmek başka şeydir. Allah, onun hakkını takdir etmemizi buyuruyor.538 Allah’ın hakkını takdir etmeyenler helâk olurlar. Allah’ın hakkını takdir etmemek; Allah’ın isimlerini, güzelliğini hak olarak ona ait görmemektir.
Kul, Allah’ın isimlerini Allah’a ait görmeyince o isimleri alıp kendi nefsine ya da başkalarına verir sonra da “falanca bana rahmet etsin, falanca bana rızık versin, falanca bana yardım etsin” deyip Allah’ın isimlerinin tecellisini başkalarından bekler. Bu, Allah’ın isimlerini alıp başkalarına vermektir. Kul, böyle yapınca Allah’a isimlerinden şirk koşmuş ve Allah’ın hakkını takdir etmemiş olur.
Unutmamamız lazım ki her şeyin sahibi Allah’tır. Bize muamele nerden gelirse gelsin bilelim ki Allah’tan gelir. Bu yüzden her şeyi rabbimizden bilmemiz gerekir. Bununla ilgili olarak Hz. Ali (r.a.) Efendimiz “hiçbir şey yoktur ki ondan önce, onunla beraber, ondan sonra rabbimi görmemiş olayım” yani rabbimin kudretini, güzelliğini, El Esmâu’l Husnâ’sını görmemiş olayım, buyurmuştur. İşte, Allah’ın hakkını takdir etmek böyledir.
Evet, Allah önce yaratır sonra da yarattığını çoğaltır. Allah bizim için de önce yaratır sonra bizim için yarattığını, tecelli ettiğini, ikram ettiğini çoğaltır. Tabi, önce manevi nimetleri çoğaltır. Bize iman verir ve verdiği bu imanı çoğaltır. Takvâ verir, takvâmızı çoğaltır. Güzellik verir, muhsinlik verir, güzelliğimizi çoğaltır. Yakınlık verir, bizi kendine çeker, yakınlığımızı çoğaltır. Velilik verir, velâyetimizi çoğaltır. Yeter ki rabbimizin hakkını takdir edelim. Allah’ın hakkını takdir etmek, verdiklerini bize çoğaltmasının şartıdır. Bu nedenle rabbimizin hakkını takdir etmeyince “ya rabbi! Sen bana layık gördüğün takdirini, hükmünü ver ve muradını üzerimde tamamla” diyemeyiz; çünkü bunu bizim yapmamız gerekir. Zaten vuslat yolculuğu da tamamen Allah’ın hakkını takdir etmek ve rabbimizin üzerimizdeki muradının tamamlanması içindir.
Vuslat yolculuğunu sanki özel bir yolmuş gibi anlamak doğru değildir. Her bir kul eğer Allah’a kul olmayı kabul etmişse bu yolculuğu yapmak zorundadır. Allah âyeti kerimede “kim dilerse rabbine (varan) bir yol tutar”539 buyurmuştur. Sen de ya rabbine varan yolu ya da şeytana varan yolu tutarsın. Ya rabbini sevme, rabbine âşık olma, iman etme, teslim olma yolunu tutarsın ya da Allah’a itiraz etme, nefsini, şeytanı Allah’a şirk koşma, şeytanın, nefsinin verdiği vesvesenin, insanların sana yaptığı davetin peşinde gitme yolunu tutarsın. Böyle yapınca da onları Allah’a şirk koşmuş olursun, çünkü böyle yaparak Allah’ın senin için takdir ettiğini değil de insanların senin için takdir ettiğini tercih etmiş olursun.
Eğer “insanlar beni sevsin, malım olsun, mevkim olsun, insanlar beni övsün, onlara karşı gösteriş yapayım, riya yapayım, onlara kibirleneyim, kendi kendimi öveyim” dersen hayatında, gönlünde imandan eser olmaz. Aşk olmayınca, muhabbet olmayınca imandan eser olmaz. Böyle olunca da Allah’ı değil başkalarını Allah’ı sever gibi sevmiş olursun.
Evet, Allah çoğaltmamızı istiyor; ama iyiliğimizi, güzelliğimizi çoğaltmamızı istiyor. Bunun için de birbirimize yardım etmemizi istiyor. Bir başkasının iyiliğini çoğaltmaya vesile olduğumuzda Allah onu önce bize ikram eder. O kul her neyi kazanırsa ona vesile olduğumuz için onun kazandığını bize de ikram eder. Bundan dolayı yüzlerce insana kazandıranla tek başına kazanmaya çalışan asla bir olmaz.
Kul, aklını kullanınca, tefekkür edip rabbinin muradını anlayınca, Allah’ın nasıl ikram etmeyi dilediğine şahid olunca ne yapması gerektiğini bilir, dolayısıyla güzelliğini çoğaltmak, Allah’ın kendisine olan tecellisini çoğaltıp kemale erdirmek için her türlü imkânı değerlendirmeye ve her türlü güzelliği yapmaya çalışır.
Bununla ilgili olarak Hz. Ebubekir (r.a.)’den bir kıssa anlatayım.
Bir gün Resulullah (s.a.v.) Efendimiz mescitte yatsı namazından sonra sahabeye dönüp “bugün bir fakire yardım eden oldu mu?” diye sorar. Sahabeden bir kısmı elini kaldırır, Hz. Ebubekir (r.a.) da elini kaldırır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz tekrar “bugün sizden bir cenazeye giden, kardeşini yolculayan oldu mu” diye buyurur. Bu defa sahabeden birkaçı elini kaldırır; ama Hz. Ebubekir (r.a.) yine elini kaldırır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz her neyi söylerse her seferinde Hz. Ebubekir (r.a.) elini kaldırır. Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sahabeye dönüp “işte Ebubekir’i bunun için seviyorum” buyurur.
Hz. Ebubekir (r.a.) hayra koşuyor ve hayırda yarışıyordu. Nerde bir hayır varsa “bunu yapayım, kazanayım” diyor ve o hayrın şekline, çeşidine bakmıyordu. O hayır ki kendisini rabbine yaklaştıracaksa, o muamele ki Allah’ın bir isminden tecelli etmişse onun ne olduğuna bakmadan hemen gereğini yerine getiriyordu. İşte, hayırda yarışmak böyledir.
Her bir hayrın karşılığında Allah’ın bir isminin tecellisi, güzelliği, sevgisi vardır. Hangi isim tecelli ederse etsin onda mutlaka Allah’ın sevgisi, muhabbeti tecelli eder; çünkü o hayır Allah’ın sevdiği bir iştir. Kul bunun karşılığında Allah’ın sevgisini kazanır.
Bu yüzden kulun “bu hayrı yaparken ne kazanırım” ya da “bu hayr Allah’ın hangi isminin tecellisidir” diye bakması yerine öncelikle hangi tecelliyle, hangi muameleyle, hangi imkânla, imtihanla karşı karşıya gelirse gelsin “burada Allah’ın, rabbimin sevgisi, yakınlığı, dostluğu var” deyip gereğini yerine getirmesi gerekir. Kul böyle olunca kâmil bir imana, kâmil bir aşka sahip olur ve artık maşukunu, maşukunun sevgisini ister. Onun için de hayrını çoğaltır ve her hayr için “bunu zaten daha önce yapmıştım, artık yapmayayım” demez.
Allah âyet-i kerimede münafıkları anlatırken “(insan) hiç kimsenin kendisine asla güç yetiremeyeceğini mi sanıyor? (Üstelik kibirlenerek) Yığınla mal harcadım, diyor”540 buyurur. Münafıklar “bu kadar harcadık artık yeter” derler. Hiçbir şekilde bir kul olarak “bu kadar infak ettim yeter” diyemezsin ya da “çok ibadet yaptım, artık yeter” diyemezsin. Böyle söylersen münafık olur, ikiyüzlü olursun. Demek ki yaptıklarından imanı kazanmamışsın, demek ki yaptıklarını Allah için yapmamış, başka bir şey için yapmışsın ki artık yeter diyebiliyorsun! Eğer yaptıkların sana imanı, aşkı, muhabbeti kazandırsaydı, yaptıklarınla aşkın, muhabbetin artsaydı yaptığın her bir işten dolayı Allah’ın sevgisini, yakınlığını kazandığın için aşkının, muhabbetinin manevi gücünün, kuvvetinin artması gerekirdi. Eğer Allah için bir hayrı yaptığında aşkın, manevi kuvvetin artmamışsa bu işte bir terslik vardır demektir. Bu her hayır için böyledir.
Evet, Allah çoğaltır, tecelli edip kulu için çoğaltır. Mesela; bire en az on verir,541 veya bire yedi yüz verir ya da hesapsız verir; yani bire on, bire otuz, bire yüz, bire yedi yüz veya hesapsız verir. Kul eker, Allah da onu çoğaltır.
Nasıl?
Allah âyet-i kerimede “Allah yolunda mallarını infak edenlerin misali, yedi başak bitiren bir dane gibidir ki her başakta yüz dane vardır. Allah, dilediği kimseye ise (bunun) kat kat (fazlasını) verir”542 buyurmuştur; yani o bir tohum yedi yüze çıkmış, Allah o bir taneyi çoğaltmıştır; ama bu, salih amel için geçerli olandır.
Salih amel; ıslah eden, insanı Allah’a yaklaştıran, hem kendisi hem diğer insanlar için nefsi temizleyip salih hâle getiren ameldir. Biri Allah’a davet ediyorsa, insanlar rabbine dönsün diye çaba, gayret sarf ediyor, Allah’ın vahyini taşıyor, rabbini tanıtıyorsa hem kendisi hayrı yapıyor hem de yapılmasına vesile oluyorsa, kullar onunla rabbine dönüyor, onun vesilesiyle kulluğunu yapıyor, rabbini tanıyor, âyetlerini ders ediniyor, imanı kazanma imkânına sahip oluyorsa o kul salih amel, ıslah eden amel işliyor demektir. Allah da onun yaptığını katlayarak çoğaltır.
Yedi, yetmiş ve yedi yüz sayıları miktarı belirten bir sayı değil sadece Allah’ın ikramının büyüklüğünü anlatmak içindir. Elbette ki Allah’ın ikramı yedi yüzden fazladır. Allah bir de “Allah, dilediği kimseye hesapsız rızık verir”543 buyurmuştur. Bunun da hesabını sadece Allah bilir.
Allah ticaret yapmaya ve kulları için çoğaltmaya davet eder; yani “haydi kulum artık işi öğrendin, anladın, haydi şimdi gerekeni yap ve çoğalt” der. Kul çoğaltmayı dileyince Allah ona çoğaltma imkânı verir, bu imkân da onun ikramıdır. Kulun, rabbine güvenmesi gerekir. Eğer kul “yapamam, edemem, gücüm yok” derse yapamaz; ama gücü yoksa ve “ben yaparım, rabbim bana ikram eder, bana yardım eder” derse o zaman Allah ona yardım eder. Biri “rabbim bana yardım etmez” deyince zaten peşinen Allah’ın hakkını takdir edememiş, Allah’ın kendisi için nasir olduğunu, yardım eden olduğunu kabul edememiş olur, dolayısıyla Allah’ın yardımını beklemesi doğru olmaz. Hatta yardım beklese bile Allah’ın hakkını takdir etmediği için yardım göremez.
Mesela; biri “Allah bana ikram etmez, Allah bana vermez” derse Allah ona hiçbir zaman ikram etmez, vermez; çünkü Allah’ın kendisi için kerimliğine iman etmemiştir. Örnek vermek gerekirse; biri yanımıza gelip bizden bir şey istediğinde “biliyorum, sen cimri birisin istediğimi vermezsin, bana yardım etmezsin; ama yine de bana yardım et” derse herhâlde onu kovar ve ona “sen saygısız, terbiyesiz birisin. Mademki böyleyim, niye benden istiyorsun, bana bunları söyleyip hakaret etmeye mi geldin” der ve o kişiyi kovarız.
Bir kul da gönül itibariyle rabbinden bir şey isteyince nerde ve hangi hâlde olursa olsun her anda onun huzurundadır. Eğer “sana güvenmiyorum, bana vermeyeceğini biliyorum, zaten vermiyorsun, verip vermeyeceğinden de emin değilim” deyip rabbinden bir şey isterse bu durumda ona saygısızlık yapmış olur! Allah da ona “vermeyeceğimi biliyorsan o hâlde niye benden istiyorsun? Bana, benim kerimliğime, vehhablığıma, rezzaklığıma, rahman ve rahimliğime güvenmemişsen, iman etmemişsen niye benden istiyorsun? O zaman git kime güveniyorsan ondan iste” demez mi? -Elbette ki demez.
Neden?
Çünkü bunu kendisine yakıştırmaz, kulunun yüzüne bunu vurmaz. Kul öyle söylemiştir; ama o böyle söylemeyi kendine yakıştırmaz “kulum bilmiyor, beni tanımıyor, onun için kendimi ona tanıtayım” der ve kendini ona tanıtır; ikram eder tanıtır, verir tanıtır, yardım eder, rahmet eder tanıtır. Kulun o hâli devam ederse bu defa iman etmesi için tam tersini yapar; yani bu sefer “haydi kim sana yardım ediyorsa etsin bakayım, haydi kim sana veriyorsa versin. Bakayım, benden başka veren mi var, ikram eden mi var, rahmet eden mi var, sana yardım edecek biri mi var” deyip onu süründürür ve kendini ona tanıtır.
Kul yine de kendisine Allah ikram ettiği hâlde nimeti kendinden ya da birilerinden zannederse veya Allah imtihana tabi tutup kendisinden nimeti alınca bunu rabbinden bir imtihan olarak görmez ve birilerini suçlarsa o zaman artık cehennem yolunu seçmiştir. Kendisini yaratan rabbine “Allah” diyememiş, onun yerine “benim putum” deyip nefsini, şeytanı, şeytanın verdiği vesveseyi ya da birilerini Allah’a şirk koşmuştur. Böylelikle Allah’ın hakkını takdir edememiş, “rabbim Allah’tır, sahibim Allah’tır, bana malik olan, melik olan, beni idare eden Allah’tır, benim rabbim rahman ve rahimdir, kerimdir, rezzaktır, vehhabtır, nesir olan; bana yardım eden rabbimdir. Hafiz olan; beni koruyan, muhafaza eden rabbimdir” diyememiştir.
Evet, Allah bir de mü’min olarak, kardeşler olarak çoğalmamızı, birbirimizin imanını, hidâyetini, birbirimize ikramı çoğaltmamızı istiyor. Bunun için de çalışmamız, yarışmamız, emek sarf etmemiz, fedakârlık yapıp nûrumuzu çoğaltmamız ve birbirimize nûr olmamız gerekir.
Allah her şeyi apaçık beyan etmiştir, bu yüzden her şey olduğu gibi ortadadır. Bu âleme kendimizi bilmeye, bulmaya, kendi kendimiz olmaya gelmişiz. Bütün ibadetler, bilgiler, ilimler, okumalar, hayırlar, iyilikler, güzellikler de tamamen bunun içindir.
Herkes kendine dönüp ne yaptığına, nasıl hayırda, güzellikte bulunduğuna, hangi güzelliklerini ya da hangi yanlışlarını, kötülüklerini çoğalttığına, rabbine ne kadar yürüdüğüne, koştuğuna, aynı şekilde ne kadar ters tarafa yürüdüğüne, koştuğuna bakmalıdır. Herkesin imanı da, ameli de, takvâsı da, Allah’ın tecellisi, güzelliği, El Esmâu’l Husnâ’sı da, Esmâu’l Husnâ’dan tecelli eden efâli de üzerindedir. Hepsi insanın üzerinde görünür ve herkes bunun, dolayısıyla kendi kendinin şahididir. Bu yüzden Allah âyet-i kerimede “muhakkak insan, rabbine karşı gerçekten pek nankördür. Hiç şüphesiz buna gerçekten kendisi de şahiddir”544 buyurur. İnsanın rabbi Allah’tır, güvenmesi, tevekkül etmesi, sevmesi gereken Allah’tır. Onun Allah’ı vardır! Öyleyse insan neye muhtaçtır! Birinin ilâhı, mabudu, taptığı, âbd olduğu Allah değilse, kazandığı Allah’ın güzelliği, rahmeti, sevgisi değilse o kişi ne kazanmıştır? -Hiçbir şey kazanmamış, aksine her şeyini, kendini kaybetmiştir.
Rabbini kaybeden, kendini, insanlığını kaybeder. Rabbimizi, kendimizi kaybetmemek için rabbimiz bize hangi muamelede bulunursa bulunsun mutlaka “seni seviyorum ya rabbi” dememiz şarttır.
Biz de “ben senin âbdinim ya rabbi! Senin huzurunda fikir beyan etmekten, nefsimi, aklımı, ilmimi sana şirk koşmaktan sana sığınırım. Ben âlemlerin rabbine teslim oldum” diyeceğiz ve birbirimizi rabbimize davet ederek hayrımızı, hayr olan insanları çoğaltacağız. Bunu yapanlar kazanır. Biz de nerde olursak olalım böyle yapacağız inşallah.
Evet hep beraber zerae “yoktan yaratıp çoğalttı” fiilini âyetlerde geçtiği şekilde anlamaya, öğrenmeye çalıştık.
Allah bizi yanlışını, günahını çoğaltanlardan eylemesin inşallah. Allah bizi hayrını, imanını çoğaltanlardan eylesin. Allah bizi mü’min kardeşlerini çoğaltanlardan eylesin. Allah bizi rabbinin rızasını, aşkını, muhabbetini, El Esmâu’l Husnâ’sının tecellisini, sevdiği fiileri üzerinde çoğaltanlardan eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
