close

50.Bölüm

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sını anlamaya, rabbimizi onun fiillerinden, bize, varlığa, mahlûkata, kâinata olan muamelesinden anlamaya, tanımaya çalışıyorduk.

Rabbimizi efâlinden anlayınca rabbimizin esmasını ve zatını da anlarız; ama sadece bize olan tecellisi, muamelesi kadarıyla anlayabiliriz. Bununla beraber Allah’ın muamelesine ne kadar şahid olursak kelime-i şehadeti de o kadar getirebilir ve “eşhedu en lâ ilâhe illallah” diyebiliriz.

Geçen sohbetimizde Allah’ın mekene “yerleştirdi, sağlamlaştırdı” fiilini, nehâ “nehyetti, men etti” fiilini, ehabbe “sevdi” fiilini, son olarak da ehrece “çıkardı” fiilini anlamaya çalışmıştık.

Bu sohbetimizde sıra fesele “tafsil etti, ayrıntılı olarak açıkladı, geniş geniş açıkladı, beyan eti” fiiline geldi.

Şimdi de hep beraber Allah’ın “tafsil etti” fiilini anlamaya çalışalım inşallah.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Allah iyice anlaşılsın diye örneklerle tafsil eder, açıklar, beyan eder, öğretir, izah eder.

“Biz, mücrimlerin yolu belli olsun diye, işte âyetleri böyle (ayrı ayrı ve apaçık bir şekilde) açıklarız.”113

Mü’minlerin, muttakilerin, muhsinlerin, iman edip salih amel işleyen salihlerin, sadıkların, verdiği sözde sadakat gösterenlerin yolu ile mücrimlerin yolu belli olsun, iyice anlaşılsın diye âyetlerimizi tafsil ediyoruz.

Allah hem anlatır hem de tasvir ederken örneklendirir. Allah, peygamberlerin, peygamberlerle beraber olanların yürüdüğü yol belli olsun, aynı şekilde mücrimlerin, peygamberlere karşı gelenlerin, Allah’ın âyetlerini, vahyini inkâr edenlerin de gittiği yol, yaptıkları, işleri, küfürleri, nifakları, şirkleri belli olsun, anlaşılsın diye böyle örnekler verir. Öyle ki Allah’ın vahyini okuduğumuzda ne yapmamız gerektiğini bilelim, rabbimizin rızasını, dostluğunu, yakınlığını, ebedi hayatımızı kazanmak istiyorsak ne yapmamız gerektiği belli olsun. Aynı şekilde kaybedenlerle beraber oluyor, onlarla beraber yürüyorsak kaybedeceğimizi de iyice anlayalım “ben anlamadım, bilmiyordum” demeyelim. İman edenler bilerek iman etsin, kâfir olanlar da bilerek kâfir olsun.114 İsyan edenler bile bile isyan etsin, iman edenler de, teslim olanlar da bile bile teslim olsun. İşte, Allah bu yüzden âyetlerini tafsil eder.

Allah, kitabında hidâyet yolunu beyan eder. “Kim Allah’ın hidâyetinde ise asıl hidâyette olan odur. Kim de dalâletteyse işte hüsrana uğrayanlar onlardır.”115 Kim Allah’ın hidâyet yolunu tutarsa hidâyete erer. Kim de hidâyeti kabul etmezse Allah’ın hidâyetini kaybeder. Allah başka bir âyet-i kerimede de “indirdiğimiz apaçık delilleri ve hidâyeti kitâpta insanlara beyan ed(ip açıkla)mamızdan sonra onları gizleyenler var ya, işte onlara hem Allah lanet eder hem de (bütün) lanet ediciler lanet eder”116 buyurmuştur.

Bir, hidâyet yolunu açıklamak, tafsil etmek, beyan etmek vardır bir de onu gizlemek, yok saymak, anladığı hâlde “anlamadım” deyip kendinden örtmek, perdelemek vardır. Bunu yapan biri hidâyet yolunu, Allah’ın yolunu, peygamberlerin, Allah’ın rızasını, dostluğunu kazanmış olanların yürüdüğü yolu önce kendinden gizler “ben anlamadım” ya da “bu doğru değil” veya “bu zamanda böyle yapmak zordur, imkânsızdır, biz bunu yapamayız” deyip bahaneler üretir ve başkalarına da aynısını söyleyerek onları yoldan alıkoyar. Böyle yapınca insanlardan Allah’ın hidâyet yolunu gizlemiş olur. Peki, gizleyince ne olur? -Allah onlara lanet edeceğini buyurmuştu ya işte, gizleyince Allah da ona lanet eder.

Allah, kulunu söylediği her söze davet etmiş, bir de davet ettiği şeyi tafsil etmiş, açıklamış, beyan etmiş, izah etmiş, vahyini yapıp peygamberlerini, hidâyet yolundaki kullarını da anlatmıştır. Buna rağmen kul, Allah sanki bir şey anlatmamış gibi muamele ederse o zaman Allah’ın vahyini, âyetlerini gizlemiş olur, böyle olunca Allah’ın rahmetinden mahrum kalır; yani Allah ona lanet eder.

Lanet eder demek; rahmetten mahrum kalmak demektir; ama insan bunu bile bile yapar. Hatta kendisi de buna şahiddir, bu yüzden Allah’a karşı kendini hiçbir şekilde savunamaz; çünkü kendisi de bunu bile bile yaptığını bilir. Allah âyet-i kerimede “muhakkak ki o (Allah), göğüslerin içinde (gizli) olanı (dahi en ince ayrıntısına kadar) bilendir”117 buyurmuştur. Eğer Allah biliyorsa bu durumda hiçbir şeyi ondan gizleyemeyiz. Aynı şekilde biz de bunu biliyoruz.

“Sana (Allah yolunda) neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: ‘(İhtiyacınızdan) Fazlasını.’ İşte, Allah size âyetleri umulur ki tefekkür ed(ip enine boyuna düşün)ürsünüz diye böyle açıklar.”118

Allah, yolu nasıl yürümemiz gerektiğini en ince ayrıntısına kadar açıklayıp beyan etmiştir. Allah nasıl ki Fâtiha Sûresi’nde yedi âyetle hidâyet yolunun nasıl yürünmesi gerektiğini beyan etmişse cehenneme gidenlerin de yolunu beyan etmiştir; çünkü Allah, kulları için rahman ve rahimdir. Kullarını seviyor ve kazanmalarını istiyor.

Nasıl ki Allah, âyetlerini tafsil edip, beyan edip, örneklerle geniş geniş açıklayıp izah ediyorsa bir mü’minin de resulüne tabi olmuş olarak insanlara Allah’ın yolunu Allah’ın tafsil ettiği gibi tafsil etmesi, beyan etmesi, öğretmesi ve örneklerle açıkladığı gibi açıklaması gerekir.

Tafsil; fasılalara ayırmak, parça parça, bölüm bölüm, yavaş yavaş anlatmak, öğretmek, açıklamak demektir. Biz de öncelikle kendimize sonra sorumlu olduklarımıza ve ulaşabildiğimiz herkese anlatmaya, izah etmeye, tafsil etmeye çalışmalıyız. Öyle ki rabbimize yeryüzünde halife olabilelim, onun emrettiği, sevdiği gibi yapabilelim.

Allah her şeyi beyan eder. Hem dünyayı anlatır, tafsil eder hem ahireti, ahiretteki nimetleri tafsil edip tek tek açıklar, beyan eder hem de cehennemdeki azabı açıklar, beyan eder. Mesela Allah âyet-i kerimede “muhakkak ki son da ilk de (âhiret de dünya da) kesinlikle bizimdir. İşte ben sizi, alev alev yanan bir ateşle uyardım”119 buyurmuştur. Sizi alev alev yanan bir ateşle korkuttuk. Allah, kullarını böyle korkutarak aslında kullarına “yanlış yapma, doğru yap, güzel yap, daha doğrusu sana yakışanı yap, yapmaman gerekeni yapma, yapman gerekeni yap” buyuruyor.

İnsan, fıtrat itibariyle İslam fıtratı üzere; yani mü’min olarak yaratılmıştır. Dünyaya gelmeden önce de rabbinin huzurunda rabbine, rabbinin cemaline, hitabına, rabbinin kendisini nasıl sevdiğine şahid olmuş, Allah’ın “ben sizin rabbiniz değil miyim hitabına” belâ şehidna: “Evet, (sen bizim rabbimizsin) biz buna şahidiz (sana şahid olduk, senin bizim rabbimiz olduğuna şehadet ettik)” demiştir.

“(Resulüm!) Hani bir zaman da rabbin, Âdemoğullarının sırtından zürriyetlerini çıkarmış ve onları kendi nefisleri üzerine şahid tutarak, ‘(ben) sizin rabbiniz değil miyim’ (buyurmuştu. O anda onlar da Allah’ın cemâlini ve kudretini müşahede ederek) Evet! Şahidiz (ki sen bizim rabbimizsin) demişlerdi.”

İnsan orada rabbine şahid olmuş, rabbiyle konuşmuş, rabbi onunla konuşmuştur; yani insan zaten bu yakınlığı, muhabbeti tatmıştır. Allah’tan başka hiç kimse bunun ne kadar sürdüğünü, insanın orada ne kadar kaldığını bilemez; ama insan en azından Hz. Âdem (a.s.)’ın dünyaya geldiği andan itibaren orada olduğunu, rabbinin huzurunda çok uzun bir zaman geçirdiğini bilir. Allah bunu neden böyle yaptığını da beyan ediyor. “Kıyamet günü biz bundan habersizdik” demeyesiniz diye (bunu böyle yaptık).”120 Demek ki her şeyi biliyormuşuz! Bunu rabbimiz bize öğretmiş, rabbimiz bizi buna şahid kılmıştır.

“Yahut ‘daha önceden babalarımız (Allah’a) şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik (bilmeden onların doğru yolda olduğunu zannedip onlara uyduk). Şimdi bâtıl işleyenler yüzünden bizi helâk mı edeceksin’ demeyesiniz diye (bunu böyle yaptık).”121 Atalarımız böyle yapıyordu, biz de onların yolunda yürüdük, başka şeylere taptık, rabbimizi sevdiğimizi, tanıdığımızı, rabbimizle beraber olduğumuzu bilmiyorduk, anlamadık, demeyesiniz diye böyle yaptık.

Hepimiz dünyaya gelmeden önce rabbimizle beraberdik. Herkes bu aşkı, muhabbeti zaten gönlünde yaşar; ama onu hep başka yerde, başka yerlerde arar. Allah “dikkat edin! Kalpler ancak Allah’ın zikriyle mutmain olur”122 buyurmuştur. Gönlün, kalbin, rûhun, Allah’tan başka bir şeyle mutmain olması mümkün değildir. Gönül ancak rabbini zikredince, “rabbim Allah’tır” deyince, rabbini hatırlayınca, rabbine gideceğini, huzura çıkacağını düşününce, rabbinin huzurunda olunca, onu tesbih edince, ona secde edince, hamd edince, şükredince, onun yolunda cehd edince, çaba, gayret sarf edince mutmain olur; yani Allah için bir şey yapınca mutmain olur. Aynı şekilde bir şey yapmayınca da huzursuz olur.

İster hayır olsun, ister salih amel, güzel amel olsun, ister ibadet olsun, ister zikir olsun, tesbih olsun, hamd olsun hiç fark etmez kul, Allah için bir şey yaptığında o anda Allah ile arasındaki perde kalkmıştır. Kul dilemiş, dua etmiş, istemiş, Allah da perdeyi kaldırmıştır.

Peki, kul bunu nasıl istemiştir?

Elbette ki ameliyle, fiiliyle, gönlüyle, çabasıyla, gayretiyle, fedakârlığıyla istemiştir. Kul bu istemeyi hem diliyle hem gönlüyle hem de fiiliyle yapınca yaptığı dua tam bir dua olur. Allah da onun için aradaki perdeyi kaldırır ve onun gönlüne rahmetiyle, muhabbetiyle tecelli eder, onun da gönlü mutmain olur.

Zikir sadece “Allah Allah” demek değildir. “Allah Allah” demek Allah yolunda olmak içindir, rabbimizi hatırlamak, unutmamak, onun yolunda çaba, gayret sarf etmek, Allah’ın emrettiğini yapmaya çalışmak, nehyettiğinden de sakınmaya çalışmak, onun aşkını, muhabbetini kazanıp bu aşkla, muhabbetle, güçle, kuvvetle onun yolunda yürüyüp rabbimize koşmak, firar etmek içindir. “Allah Allah” zikrini bundan dolayı yaparız.

İnşallah rabbimizin yolunda koşar, hayatımızı yaşarken rabbimizle beraber olur, onun huzurunda olduğumuzu bir an bile unutmayız.

Evet, hep beraber Allah’ın “tafsil etti, ayrıntılı olarak açıkladı, geniş geniş açıkladı, beyan etti” fiilini anlamaya çalıştık. Bir de Allah’ın harreme “haram kıldı” fiili vardır. Şimdi de harreme fiilini anlamaya çalışalım inşallah.

Bir, maddi haramlar bir de manevi haramlar vardır. Maddi haramları zaten hepimiz biliyoruz, Allah âyetlerinde neyi haram kıldığını beyan etmiştir. Yiyeceklerden leş, kan, domuz eti, Allah’tan başkasının adına kesilmiş hayvanın eti123 ve sarhoş eden her türlü içki haram kılınmıştır.124

Maddi haramların yanında bir de manevi haramlar vardır. Gıybet etmek, kardeşini eleştirmek, çekiştirmek, yermek, kötü bir lakapla çağırmak,125 su-i zanda; yani kötü düşüncede bulunmak haramdır. Allah bununla ilgili olarak âyet-i kerimede “ey iman (ettiğini iddia) edenler! Zannın çoğundan kaçının; çünkü zannın bazısı (yani kötü zan) günahtır”126 buyurur. Allah hakkında su-i zanda bulunmak zaten haramdır, küfürdür. Kim, Allah hakkında su-i zanda bulunursa Allah ona gazap eder ve onu lanetler. Bununla da ilgili olarak Allah “(bir de bunlar) Allah hakkında kötü zan ile zanda bulunan münafık erkeklere ve münafık kadınlara, müşrik erkeklere ve müşrik kadınlara azap etmesi içindir. Kötülük onları çepeçevre kuşatsın! Allah onlara gazap etmiş, onları lanetlemiş ve (âhiret günü) onlar için cehennemi hazırlamıştır. (Orası) Ne kötü bir varış yeridir”127 buyurmuştur.

Allah haram kılar. Peki, Allah’ın haram kılmasının hikmeti nedir?

Allah, haram kılmakla bir sınır çizip “bu sınırı aşma, bu sınırı aşarsan hem kendine hem de başkalarına zulmetmiş, rabbinin koyduğu sınırı çiğnemiş, dolayısıyla zalimlerden olmuş olursun. Böyle yaparsan başkalarının sıkıntı yaşamasına, kaybetmesine, başkalarını Allah’tan alıkoymaya sebep olmuş, kul ile Allah arasına girmiş olursun” buyurur. Misal; birini Allah’tan başka bir şeyle meşgul ettiğinde onunla Allah arasına girmiş, böylelikle kendini ateşe, Allah’ın gazabına, azabına atmış olursun. İşte, Allah kaybetmeyelim diye haram kılar.

Haramdan kurtulabilmek için önce manevi haramlardan, Allah hakkında su-i zanda bulunmaktan kurtulmak gerekir. Nefsin her hâli şirktir, küfürdür, nifaktır. Nefsin hâlleri; kibirdir, gururdur, riyadır, büyüklenmektir, kendini bir şeye sahip zannetmek, hatasız, kusursuz, subhân görmektir. Bununla beraber Allah’ın El Esmâu’l Husnâ’sından birine ya da birkaçına sahip çıkıp ilâhlık iddia etmektir. Kul önce nefsin bu haramlarından, küfründen, şirkinden kurtulmalı, bunun için de rabbine boyun büküp “sen beni yaratan rabbimsin, ben de senin yaratmış olduğun aciz, hatalı, kusurlu, zayıf, günahkâr, sana layıkıyla kul olamayan, senin verdiğin kıymeti, değeri, şerefi taşıyamayan kulunum” demelidir.

İnsan, Allah’ın kendisine nasıl bir şeref verdiğini anlayınca acziyetini, zayıflığını, günahkârlığını, kul olamadığını, kulluk yapamadığını, rabbini layıkıyla tesbih edemediğini, hamd edemediğini, şükredemediğini, gerektiği gibi sabredemediğini, rabbine tevekkül edemediğini anlar. Allah’ın isimlerini, güzelliğini gerektiği gibi üzerinde gösteremediğini, rahmet etmesi gereken yerde rahmet edemediğini, ikram etmesi gereken yerde ikram edemediğini, güzel yapmışsa da ne kadar yaparsa yapsın yaptığının eksik, yarım yamalak olduğunu anlar ve rabbine boynunu büker, acziyetini, zayıflığını anlar. Bunun sonucunda “sen benim subhân, e’âla olan rabbimsin. Ben de senin aciz, hatalı, kusurlu, günahkâr, bütünüyle sana muhtaç olan kulunum ya rabbi” der. Kul bunu bütün gönlüyle, her azasıyla, her zerresiyle samimiyetle söyler.

Peki, kul böyle söyleyince ne olur?

Böyle söyleyince rabbinin huzurunda secdeye kapanır “sen subhânsın, ben de senin hatalı, eksik kulunum ya rabbi” der. Kulda tek bir güzellik varsa o da rabbine iman etmesi, rabbini sevmesi, rabbinin sevgisine karşılık vermesidir ki bu güzellik de Allah’tandır. Kul sadece gönlünü açmış, rabbini kabul etmiş ve rabbine “bütün hatamla, kusurumla, yanlışımla beraber ben seni seviyorum” demiştir. Biri böyle söylediyse kulluğu kabul etmiş, kibirden, gururdan, riyadan, hasetten; yani Allah’ın manevi olarak haram kıldıklarından kurtulmuştur. Hem zahiri hem manevi haramlardan kurtulmak; Allah’ın koyduğu sınırı çiğnememek, kul olmak “sen benim rabbimsin ben de senin kulunum” demektir. Biri böyle yapınca kul olmuştur.

Manevi haramlardan kurtulursak zahiri haramlardan zaten kurtulmuş oluruz. En büyük haram; Allah’a şirk koşmaktır ve bu, Allah’ın koyduğu sınırdır. Bu yüzden her ne olursa olsun nefsimizi, başkalarını rabbimize şirk koşmamamız, dolayısıyla Allah’ın haram kıldıklarından uzak durmamız şarttır.

Hemen hemen bütün mü’minler zahiri olarak helalin ve haramın ne olduğunu bilir; ama kul gönle ait Allah’ın manevi olarak haram kıldıklarını anlamazsa zahiri olarak zahiri haramlardan ne kadar uzak durursa dursun yine de haramların içinde olur; çünkü manevi haramlardan kurtulmamış, imanını şirkten temizlememişse; yani imanına şirki karıştırmışsa ameli boşa gider. Allah’ın hangi isminde nerede Allah’a şirk koşarsa koşsun bu böyledir.

Allah âyet-i kerimelerde “sizden kim (onlara uyup) dininden döner ve kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da âhirette de boşa gitmiştir.”128 Kim, Allah’a şirk koşarsa amelleri boşa gitmiştir. “Biz (o gün), onların yaptıkları her bir ameli (onlara) takdim ederiz sonra da onu savurarak (dağıtıp) toz duman ederiz”129 buyurur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de bununla ilgili olarak “Kıyamet günü kul namaz kılmış, oruç tutmuştur; ama yaptığı ibadeti yüzüne yırtık bir paçavra gibi fırlatılır ve ona ‘işte senin kıldığın namaz, tuttuğun oruç, yaptığın ibadet’ denir. Bu onun Allah’a şirk koşmasından dolayıdır”130 buyurur. Bu nedenle kaybetmemek için öncelikle manevi haramlardan kurtulup iman etmemiz gerekir. Böyle yaparsak zahiri haramlardan da zaten kurtulmuş oluruz. Yoksa rabbimize itiraz edip manevi bir haram işlediğimizde İslam’ın dairesi içine bile giremez, bir adım bile atmış olamayız.

Şimdi de kellefe “yükledi, mükellef kıldı” fiilini anlamaya çalışalım inşallah.

Allah mükellef kılar, sorumlu kılar, yük yükler, insana gücünün yettiği yükü yükler ve insanı sorumlu tutar. “Allah kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez.”131 Allah ben-i âdeme öncelikle kul olma mükellefiyetini yüklemiş ve onları kullukla, imanla, ebedi hayatını kazanmayla, gönlünün cennet olmasıyla mükellef kılmıştır. Allah her neyi emretmişse o konuda kullarını tek tek mükellef kılmıştır; yani kullarına emrettiği konudaki vazifeyi yüklemiştir.

Bir zahiri olarak mükellef olmak bir de manevi olarak mükellef olmak vardır. Kul hem rabbine hem peygamberine hem mü’minlere, hem de ailesine, çocuklarına, akrabalarına, ümmete, bütün insanlara, bütün mahlûkata, varlığa karşı sorumludur; yani mükelleftir. Bütün bu sorumlulukların hepsi kulun kendisine karşı olan sorumluluğudur. Kul bunların her birine karşı sorumluluğunu, mükellefiyetini yerine getirince Hz. İnsan olma, Allah’a yeryüzünde halife olma sorumluluğunu yerine getirmiş olur ve manevi olarak kazanır, yerine getirmeyince ise kaybeder; çünkü bunlar, Allah’ın ona yüklediği sorumluluklardır.

Peki, insan öncelikle neyle mükelleftir?

İnsan öncelikle Allah’a iman etmekle, âbd olmakla, teslim olmakla mükelleftir. Bu sorumluluğunu da ancak rabbini, peygamberini ve Allah’ın vahyini dinleyerek yerine getirebilir. Allah, vahyinde, Kur’ân’da her neyi buyurmuşsa o buyurduğu her şey insanın sorumluluğudur. Bu yüzden biri “ben Kur’ân’ı kabul ediyorum” dediyse o kişi her bir âyeti tek tek kabul etmiştir, dolayısıyla Allah Kur’ân’da her neyi buyurmuş, emretmiş, nehyetmiş, sakındırmış, haram kılmış, yasaklamışsa ona karşı mükelleftir, sorumludur ve bu sorumluluğunun gereğini yerine getirmelidir. Eğer Allah’ın herhangi bir emrinin gereğini yerine getirmezse sorumluluğunu da yerine getirmemiş olur.

Dediğim gibi; insanın mükellefiyetlerin bir kısmı manevi, bir kısmı da zahiridir. Kul nasıl ki manevi olarak mükellefiyetini yerine getiriyorsa zahiri olarak da bu mükellefiyetini yerine getirmelidir.

Mükellefiyetin manevi tarafı öncelikle niyettir, Allah’a karşı samimiyettir. Mesela; birinin namaza durmadan önce zahiri olarak abdest alması sonra zahiri olarak bedeniyle namaza durması, tabi namaza durmadan önce de manevi olarak gönül itibariyle rabbini zikretmesi, kalbinin mutmain oluşundan sonra ise namaza durup gönlünün Allah’ın huzurunda, miraçta durması gerekir. Öyle ki namaz mükellefiyetini yerine getirmiş olsun.

Allah “(o hâlde hepiniz yalnız) ona yönelin, ona karşı takvâ sahibi olun (kulluk sorumluluğunuzu bilip yerine getirmeye çalışın), namazı ikâme ed(erek her anda onun huzurunda durmaya çalış)ın ve sakın müşriklerden olmayın”132 buyurur. Kul namazı ikame ederken hem zahiri hem de manevi olarak mükelleftir, sorumludur; yani hem zahiri olarak namazda rabbinin huzurunda duracak hem de manevi olarak miraçta, huzurda duracak ki namaza karşı sorumluluğunu, mükellefiyetini yerine getirmiş olsun.

Evet, Allah mükellef kılar. “Yeryüzünde hiçbir canlı ve (gökyüzünde) iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki (hepsi) ancak sizin gibi bir ümmet olmasın. Biz (bu) kitâbta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Nihayet (onların hepsi) rablerinin huzurunda toplanacaklardır.”133 Yani hepsine hesap vardır, buyurdu Allah.

Peki, hesapları nedir?

Allah hangi mahlûkata hangi mükellefiyeti yüklemişse o mahlukâtın sorumluluğu odur; yani her varlık Allah’ın kendisine yüklediği şeyden hesaba çekilir.

İnsanın mükellefiyeti; Allah’a âbd olma, âşık olma, onun sevgisine karşılık verme, Allah’ın verdiği şerefi taşıma, Allah’ın güzelliğiyle güzel olma, Hz. İnsan olma, insan olmaya davet etme, kardeş olma, yardım etme, peygamberine tabi olma, onu kendine örnek alma, âlemlere rahmet olma, rauf ve rahim olma, Allah’ın vahyini, emaneti taşıma mükellefiyetidir. Görüldüğü gibi mükellefiyet çok ve ağırmış! Çünkü bu sorumluluğu gerçek manada yerine getirebilmek için canlı Kur’ân olmamız, her bir âyetin bizde dirilmesi, canlanması, aşktan bir varlık olmamız gerekir! Nefsimizden, yanlışlardan, dünyadan, bedeni varlığımızdan kurtulup manevi, rabbani bir varlık olmamız gerekir. Bu yüzden mükellefiyet ağırdır.

Allah âyet-i kerimede “eğer biz, bu Kur’ân’ı bir dağa indirseydik, muhakkak ki onu Allah’ın haşyetinden (vahyinin azamet ve büyüklüğünden bir de Allah’a olan saygı ve edebinden dolayı) başını eğerek paramparça olmuş görürdün”134 buyurur.

Allah’ın böyle buyurmasının hikmeti nedir?

Allah bize “bu Kur’ân’ı dağlara indirseydik bu sorumluluğu taşıyamama endişesinden, korkusundan, haşyetinden dolayı onları paramparça olmuş, boyun eğmiş olarak görürdünüz. Kur’ân’ı size indirdim, peki sizin de nefsiniz paramparça bir şekilde toz duman oluyor mu! Nefsiniz boyun büküyor mu, secdeye kapanıyor mu” buyuruyor.

Nefsimiz Allah’ın âyetleri karşısında boyun bükmüyorsa Kur’ân gönlümüze inmemiş, gönlümüzü Kur’ân’a açıp onu içeri almamışız demektir; çünkü gönlümüzü açıp Kur’ân’ı içeri alsaydık nefsimiz paramparça olur, toz duman olur, secdeye kapanır, rabbine hiçbir şekilde itiraz edemez, rabbi hakkında su-i zanda bulunamaz, rabbinden başka tarafa dönüp bakamazdı. Rabbine olan haşyetinden, edebinden, saygısından dolayı rabbine edepsizlik yapamaz, varlık iddiasında, ilâhlık iddiasında bulunamaz, “ben, bence, bana göre” diyemezdi. Demek ki insan olma sorumluluğu, ağır bir sorumlulukmuş!

“Biz (Allah’ın, rûhundan nefhedip kendisine halife olarak kulluk sorumluluğunu bilip yerine getirmeye çalışma) emaneti(ni) göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten çekindiler, (bu sorumluluk karşısında haşyet ve) korkuya kapıldılar; ama insan onu yüklendi. Çünkü o (nefsine karşı) çok zalim, (rabbine karşı ise) çok cahildir (onun vahyine ve resulüne her anda itaat edip boyun bükmeye muktedirdir).”135 Emaneti yüklenmişsek taşıyacağız inşallah.

Evet, hep beraber Allah’ın kellefe “yükledi, mükellef kıldı” fiilini anlamaya çalıştık. Şimdi de Allah’ın veade “vaad etti” fiilini anlamaya çalışalım inşallah.

Allah vaad eder, vaatte bulunur.

Peki, Allah neyi vaad eder?

Allah, iman edip salih amel işleyenlere, Allah’a ve resulüne itaat edenlere cenneti vaad eder. İman etmeyip küfürde kalanlara, küfrü tercih edenlere, kendine zulmedenlere, mücrimlere, münafıklara, müşriklere de cehennemi vaad eder; yani Allah önce tercih hakkı verir sonra da kuluna vaatte bulunur.

Allah biraz önce bahsettiğimiz âyetlerde “Allah kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez”136 buyurmuştu. Allah, kulundan her neyi istiyorsa onu bunun için yaratmıştır ve kul, Allah’ın o emrini yerine getirip kazanabilecek, bu sorumluluğu, yükü taşıyabilecek vasıftadır. Bu vasfı, şerefi Allah kuluna vermiş, bahşetmiştir.

Allah vaad eder. Şeytan da insana vaatlerde bulunur; ama o, vaadinde yalancıdır, insana yalan vaadlerde bulunur.

Şeytan, insanları Allah’ın emrine ters olana; dünyaya kul olmaya, insanların kendisi hakkında ne dediğini önemsemesine davet eder. Gelecekten dolayı insanı umutsuzluğa düşürmeye çalışır, umutsuzluğa davet eder. İnsana geçmişteki yanlışlarını gösterip “sen kul olamazsın, ebedi hayatını kazanamazsın, Allah’a dost olamazsın” diye vaatte bulunur. Bunların hepsi yalan vaatlerdir. Şeytan ters tarafta durup vaatlerde bulunurken bir de “ben doğru söylüyorum, söylediklerim senin için hayırdır” der.

Herkesle beraber bir şeytan vardır. Kimi insanlar da şeytana arkadaş olmuş, kul olmuş, onun peşinden gitmiş, rabbini dinlememiş, şeytanın vaadini doğru, hak olarak kabul etmiş, rabbinin vaadini de yalanlamıştır, dolayısıyla kaybetmiş, şeytana arkadaş olmuştur.

“Nihayet (onların hesapları görülüp) iş(leri) bitirilince şeytan (onlara) der ki: Muhakkak, Allah size hak olan (âyetleri ve resulleriyle, hakikat)i vaad etti, ben de size (hoşunuza giden şeyleri) vaad ettim; ama sözümden caydım. Bununla beraber zaten benim sizi zorlayacak bir gücüm yoktu. Ben sadece sizi (apaçık ortada olan hakikati inkâra) davet ettim, siz de hemen benim davetime icabet ettiniz.” Ben seni davet etmiş olabilirim; ama Allah da seni davet ediyordu. Neden onun davetine icabet etmedin, diyor şeytan. “O hâlde beni kınamayın, kendinizi kınayın!” Benim bir suçum yok, ben seni zorlamadım; çünkü benim senin üzerinde bir gücüm yoktu. “(Bugün artık) Ne ben sizi kurtarabilirim ne de siz beni kurtarabilirsiniz! Kuşkusuz ben daha önce sizin beni (Allah’a) ortak koşmanızı da kabul etmemiştim. Şüphesiz (bugün hem kendine hem de başkalarına zulmeden) zalimlere elem verici (iç yakan) bir azap vardır.”137

Yani sen beni ilâh edindin, benim peşimden geldin. Ben Allah’a beni ortak koşmanı reddediyorum. Allah sana vaatte bulundu, sen rabbini dinlemedin. Ben de sana vaatte bulundum; ama sen benim yalancı olduğumu bildiğin hâlde bile bile benim peşimden geldin. Bir de sen Allah’a iman ediyorsun! Öyleyse Allah’ın vaadi nasıl hak olmaz da başka bir şey hak olabilir! Nasıl bunu düşünebildin, diyor şeytan.

Evet, şeytan, vaadlerde bulunur. Örnek vermek gerekirse; şeytan, bâtılı hak, yanlışı doğru, zulmü adalet, şerri hayır, yalanı, su-i zannı, gıybeti de doğruymuş gibi gösterir. Kısacası Allah bir şeyin yanlış olduğunu buyurduğunda şeytan da çıkar, hemen “yok bu doğrudur” der ve o yanlışı insana doğru olarak gösterir. Yetmez, peşinden iftira attırır ve “ben doğru söylüyorum, doğru budur” dedirtir.

Öyleleri var ki Allah yasakladığı şeylerin her biri için “haram” dediği, “yasak” dediği, “yanlış” dediği, “bunu yapmayın” dediği hâlde bunları yapar. Böyle olunca da Allah’ın davetine, vaadine değil de şeytanın davetine, vaadine uyar ve şeytanın vaadini doğru kabul eder.

Nasıl ki şeytan vaadlerde bulunuyorsa zalimler de birbirlerine vaadlerde bulunur. Allah bununla ilgili olarak âyet-i kerimede “zalimler birbirlerine aldatmadan başka bir şey vaad etmezler.”138 Zalimlerin vaadleri kuruntu ve aldatmacadan başka bir şey değildir, buyurmuştur.

Zalimler birbirlerine “Allah’ın yolunda gidince kazanamazsın, doğru yapamazsın; ama şunun yolundan gidersen kazanırsın” gibi vaadlerde bulunur. Bir de zekât vermeyi, infak etmeyi maldan eksilme olarak anlatırlar. Oysaki Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “infak, zekât, sadaka, malı eksiltmez”139 deyip yemin etmiştir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “infak, zekât, sadaka, malı eksiltmez” buyurduysa eksiltmez; ama zalimler birbirlerine “kendimiz kazanıyoruz, neden verelim” derler. Zaten Resulullah (s.a.v.) Efendimiz zamanındaki kâfirler, münafıklar da aynen böyle söylüyordu. “Bir de onlara, ‘Allah’ın size rızık olarak verdiklerinden (Allah yolunda) infak edin’ denildiği zaman kâfirler iman edenlere derler ki: Allah’ın dilediği takdirde doyuracağı kimseyi biz mi doyuracağız? Siz ancak apaçık bir dalâlet içindesiniz.”140 Allah dilerse fakirleri doyurur. Niye biz onları doyuralım, diyorlardı. Allah da onlar için “kâfir ve münafık” buyurdu.

Allah bizi kazanalım, ona olan sevgimizi ispatlayalım, rabbimizi maldan, dünyadan daha çok sevdiğimizi ortaya koyup bir mü’min olarak sadıklardan olalım diye birbirimizle imtihana tabi tutar; yani bize kazanma imkânı verir; ama şeytan, insana öyle bir bakışla baktırır, insanı öyle bir aldatır ki Allah yolunda infak etmeyi malı kaybetmek olarak gösterir. Şeytana uyanlar da, kendine zulmedenler de bunu doğruymuş gibi zanneder ve birbirlerini aldatırlar.

Evet, Allah vaadde bulunur. “İman edip sâlih ameller işleyenlere gelince, onları içinde ebedi kalacakları, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. (Bu) Allah’ın hak olan vaadidir. Sözüne Allah’tan daha sâdık kim vardır”141 Allah bir konuda vaatte bulunmuşsa o vaadi gerçek değil midir! Allah hangi vaadde bulunmuşsa kulun buna öyle bir iman etmesi gerekir ki gönlünden en ufak bir vesvese, şüphe dahi geçmemelidir. Aksi takdirde “Allah, vaadinde sadık değildir, ben onun vaadinde sadık olduğundan şüphe ediyorum” demiş olur. Bir kul için, bir mü’min için bundan daha kötü, daha çirkin, edebe daha aykırı hiçbir şey olamaz. Allah’ın beyanı, Allah’ın vaadi çok nettir. Bu yüzden hiç kimse “belki şöyle de olabilir” diyemez. Allah her neyi vaadetmişse o aynen öyledir. Onun dışında hiç kimse hiçbir şey söyleyemez. Söylerse “Allah vaadinde sadık değildir, ben onun vaadine güvenmiyorum” demiş olur ki o zaman da ebediyen kaybeder.

Allah mü’minlere hem zahiri hem de manevi olarak yardım eder. Mü’minler imtihan olarak sıkıntı yaşarlar; ama Allah onları bulundukları hâl üzere bırakmaz ve onlara mutlaka yardım eder. “Muhakkak ki Allah’ın vaadi haktır”142 buyurdu Allah. Dolayısıyla Allah mü’minlere hem dünyada hem de ahirette yardım eder. Aynı zamanda onlara hem dünyada hem de ahirette ikram eder ve onları şerefli kılar.

“(Âhiret günü) Allah dilediğini temize çıkarır ve (onlar o gün) kıl kadar haksızlığa uğratılmazlar.”143 Allah sizi temize çıkarmazsa sizden hiç kimse temize çıkamaz. Allah temize çıkarır. Kul, yanlış yapmıştır; ama imanından, Allah’a olan muhabbetinden, samimiyetinden dolayı Allah onu temize çıkarır, yanlışını, günahını siler ve ona “sen tertemizsin” der. Allah bir kula “sen tertemizsin” dediyse kim ona “sen yanlış yapmışsın” diyebilir! Kul temiz olduğu için temize çıkmaz, Allah rahmetinden ve sevgisinden dolayı onu temize çıkarır.

Peki, insanın nasıl bir hâli olmalıdır ki Allah onu rahmetinin içine alsın ve aşkıyla, muhabbetiyle muamelede bulunup onu temize çıkarsın?

Bunun için insan, Allah’ın kullarını sevmeli, yanlış yaptıklarında onları temize çıkarmalı, onlara rahmet etmeli, hatalarını, kusurlarını, günahlarını, yanlışlarını görmezden gelmeli, af ve mağfiret sahibi, safh sahibi olmalıdır. Öyle ki Allah da onu temize çıkarsın.

Allah “mü’minler safhederler”144 buyurur. Safhetmek; hiç olmamış gibi muamele etmek, üstüne bir de dostça muamele etmek, yanlışına ikram etmek demektir. İnsan, nasıl ki Allah’ın kullarını temize çıkardıysa Allah da onu temize çıkarır. O nasıl ki Allah’ın kullarına rahmet ettiyse Allah da ona rahmet eder. O nasıl ki Allah’ın kullarını sevdiği için rahmet edip onları temize çıkardıysa Allah da onu sever, o da Allah’ın sevgisine layık olur ve Allah ona rahmetiyle muamele edip onu temize çıkarır. Bu, Allah’ın vaadidir. Yoksa “ben çok ibadet eder temize çıkarım, yanlış yapmam temize çıkarım” demekle kimse temize çıkamaz!

Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i önümüze örnek olarak koyup “o, sizin için en güzel örnektir, âlemlere rahmettir, rauf ve rahimdir”145 buyurmuştur. Biz de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e ne kadar benzediysek o kadar mü’min olduk, rabbimize yakın olduk, Kur’ân bizde o kadar canlandı, dirildi, biz de Kur’ân ile dirildik, canlandık, Allah’ın sevgisine, aşkına, muhabbetine, muhabbetinin tecellisine mazhar olduk ve bu muhabbete gark olduk, o kadar aşk olduk, Allah’ın bize nefhettiği rûh olduk demektir.

Bütün mesele Hz. İnsan olmaktır. Allah’a âbd olmak Allah’ın bizim üzerimizdeki muradıdır. Bu nedenle ibadetler, hayırlar, iyilikler, güzellikler, bütün bilgiler, ilimler, her şey Hz. İnsan olmamız, Allah’a kul olmamız, âbd olmamız, yakın olmamız, dost olmamız, Allah’a yeryüzünde halife olmamız ve Allah’ın güzelliğinin üzerimizde tecelli etmesi içindir. Biz de rabbimizin vahyine uyar, resulüne tabi olur, onun yaptığı gibi yaparsak Allah’a âbd oluruz ve Allah’ın muradı üzerimizde gerçekleşir. Bunun dışında hiç kimse için manevi olarak kazanmak yoktur.

Allah vaad eder. İnsan da vaad eder; ama önce rabbine vaadde bulunur. Rabbine “ben sana iman ediyor, teslim oluyor, her âyetini kabul ediyorum. Âyetlerin gereğini yapmaya çalışıyorum, çalışmaya da devam edeceğim. Hak sadece senin söylediğindir, doğru bir tek senin söylediğindir” deyip ona âbd olacağına dair rabbine vaadde bulunur. Vaadinden dönerse o zaman da yalancılardan olur.

Mü’min, Müslüman her kul “ya rabbi! Peygamberini kabul ediyorum, ona tabi oluyorum, onun gibi yapmaya, onun gibi olmaya çalışıyorum. Sırât-ı mustakîmde kendisine nimet verdiğin kullarla sana geliyorum ya rabbi!” deyip Allah’a vaadde bulunmuştur. Zaten her Fâtiha’yı okuyuşunda Allah’a bu şekilde vaadde bulunur. Vaadinin gereğini yerine getirdiğinde kazanır, gereğini yerine getirmediğinde ise vaadinde durmamış ve kaybetmiş olur.

Evet, hep beraber fesele “tafsil etti, ayrıntılı olarak geniş geniş açıkladı, beyan etti” harreme “haram kıldı” kellefe “mükellef kıldı” son olarak da veade “vaad etti” fiillerini anlamaya çalıştık.

Allah bizi rabbinden başka tarafa dönenlerden eylemesin inşallah. Allah bizi vaadini yerine getiren ve vaadinde sadık olanlardan eylesin. Allah bizi vaadinden dönmeyenlerden eylesin. Allah bizi, nehyettiği her şeyden sakınanlardan eylesin inşallah.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. En’âm /55 ↩
  2. Kehf /29 ↩
  3. A’râf /178 ↩
  4. Bakara /159 ↩
  5. Enfâl /43 ↩
  6. Bakara /219 ↩
  7. Leyl /13-14 ↩
  8. A’râf /172 ↩
  9. A’râf /173 ↩
  10. Ra’d /28 ↩
  11. Bakara /173, Nahl /115 ↩
  12. Mâide /90 ↩
  13. Hucurât /11-12 ↩
  14. Hucurât /12 ↩
  15. Fetih /6 ↩
  16. Bakara /217 ↩
  17. Furkân /23 ↩
  18. Ebu Davut. İmam Suyuti, Camiu's-sağir: 1/694, Namaz, 78/319 ↩
  19. Bakara /286 ↩
  20. Rûm /31 ↩
  21. En’âm /38 ↩
  22. Haşr /21 ↩
  23. Ahzâb /72 ↩
  24. Bakara /286 ↩
  25. İbrâhîm /22 ↩
  26. Fâtır /40 ↩
  27. Müslim, Birr, 69; Tirmizi, Birr, 82 ↩
  28. Yâsîn /47 ↩
  29. Nisâ /122 ↩
  30. Mu’min /55 ↩
  31. Nisâ /49 ↩
  32. Bakara /109 ↩
  33. Ahzâb /21, Enbiyâ /107, Tevbe /128 ↩