48.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sı ve Aşk’ı anlamaya, rabbimizin her anda bize muamelede bulunduğunu ve bu muamelesinin de saf hayır, saf rahmet olduğunu âyetlerle öğrenmeye çalışıyorduk.
Rabbimizi tanıyabilmek için rabbimizi onun kendisini bize tanıttığı gibi tanımamız; yani rabbimizi El Esmâu’l Husnâ’sından tanımamız lazım. Allah’ın El Esmâu’l Husnâ’sını anlayabilmemiz için de Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sını, güzel fiilerini anlamamız gerekir; çünkü Allah’ın fiilleri esmasından, esması da zatından tecelli eder.
Geçen sohbetimizde hep birlikte fetene “imtihana tabi tuttu” fiilini ve e’taullah “Allah verdi, verir, verecek” fiilini anlamaya çalışmıştık. Bu sohbetimizde ise önce Allah’ın ehlese “halis kıldı, ihlas sahibi kıldı, ihlas verdi” fiillini, ardından diğer fiillerini anlamaya çalışacağız inşallah.
Allah halis kılar, ihlas sahibi kılar, ihlas verir. Kulunu samimi kılar, gönlünü temizler ve halis hâle getirip kulunu saflaştırır. Onu yarattığı fıtrat üzere kılar ve kâmil manada kul eder.
Şimdi de “ehlese” fiiliyle ilgili âyetleri anlamaya çalışalım inşallah.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Allah’ın her muamelesi kulunu halis hâle getirmek içindir. İblis, huzurdan kovulurken “(insan secdeye layık olmadığı hâlde Âdem’e secde etmemi emretmekle beni azgınlığa mahkûm ettin) Öyle ise beni azgınlığa mahkûm etmene karşılık ben de onlar(ı azdırmak) için mutlaka senin (dosdoğru yolun olan) sırât-ı mustakîmin (üzerind)e oturacağım. Sonra mutlaka onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından yaklaş(ıp onları kendime bağlay)acağım ve (sen) onların çoğunu şükredenlerden bulmayacaksın.”40 “Ancak onlardan ihlâslı kulların müstesna”41 demiştir. Bunun üzerine Allah “muhakkak ki benim (ihlâslı) kullarım üzerinde senin hiçbir hakimiyetin yoktur. (Onlara) Vekîl olarak rabbin yeter.”42 “Andolsun ki onlardan her kim sana tabi olursa mutlaka sizin hepinizle cehennemi dolduracağım”43 buyurmuştur. Eğer iblise tabi olanlar ebediyen kaybedecekse ve iblisin de ihlaslı kullar üzerinde bir etkisi yoksa bu durumda kurtuluş için ancak ihlaslı olmak ve samimi olmak gerekir; çünkü Allah, ihlaslı olanlara, ihlaslı olmak isteyenlere mutlaka yardım eder.
İhlaslı, samimi olmanın bir ölçüsü de şükretmektir. Samimi olanlar rabbine şükredenlerdir. Kim şükürsüzse iblis onu kendine bağlamış ve onu peşinden sürüklüyor demektir.
Allah’ın bütün emri bizi ihlaslı, halis bir kul yapmak içindir. Misal; şimdi mübarek ramazan ayındayız. Oruç bizi halis kılar. Aynı şekilde namaz, hac, zekât bizi halis kılar, nefsimizi tezkiye eder, kendimize Allah’ın hükmüyle hükmetmemiz için bize manevi gücü, kuvveti kazandırır. Bütün ibadetler bu şekilde bize ihlaslı olmayı kazandırır.
Bu dünyaya rabbimizi tanımaya ve rabbimize onun razı olduğu gibi kul olmaya gelmişiz. Bu da ancak ihlaslı olmakla mümkündür. İhlaslı olursak rabbimizi tanımak için elimizden gelen çabayı gösterir ve rabbimiz nasıl yapmamızı istiyorsa öyle yaparız. Bu da bize rabbimize imanı, muhabbetti, yakınlığı kazandırır.
Her zaman söylüyoruz; rabbimizi tanımadan ona iman etmemiz mümkün değildir. Rabbimizi onun fiillerinden âyetlerle tanımaya, anlamaya çalışacağız ki rabbimizi doğru tanımış olalım. Aksi hâlde kendi kendimize bir ilâh tasvir eder ve Allah’a iman ettiğimizi zannederiz. Hâlbuki o iman ettiğimiz Allah değildir, kendi kendimize ürettiğimiz putumuzdur.
Elbette ki âlemlerin rabbini anlamak zor bir şeydir. Anlatmak ise çok daha zordur; çünkü Allah’ı anlatmak herhangi bir meseleyi, emri, hükmü anlatmaya benzemez.
Peki, rabbimizi nasıl tanıyabilir, anlayabiliriz?
Dediğim gibi; rabbimizi tanıyabilmek için önce onun efâlini, güzel fiillerini anlamamız lazım. Allah’ın efâlini anlamak için de tefekkür etmeli, tefakkuh etmeli (derinlemesine düşünmeli) ve tedebbür etmeliyiz; yani âyetlerin, olayların, meselelerin, Allah’ın bize olan muamelesinin arkasına, hikmetine, Allah’ın oradaki muradına bakmaya çalışmalıyız. Böyle yaparsak rabbimizin efâlini de bize olan muamelesini de anlarız. Allah’ın efâli onun isimlerinden tecelli ettiği için efâlini anladığımızda onun isimlerini de anlamış oluruz. İşte, o zaman rabbimizi onun kendisini tanıttığı kadarıyla tanımış, anlamış oluruz. Böyle olunca da rabbimize iman etmemiz ve rabbimizin hakkını takdir etmemiz mümkün olur. Başka türlü uzaktan bir imanla, kuru kuruya “ben rabbimi kabul ediyorum, ona inanıyorum” demek iman olmaz. Bu yüzden Allah’ı her şeyden, canımızdan da çok sevmeyene, malımızla, canımızla Allah’ın sevgisini, rızasını kazanma çabası, cihadı içinde olmayıncaya kadar Allah’a iman etmiş olmayız.
İnsanın hem hayatı hem dünyası hem ahireti için en önemli mesele; rabbini bilmesi, tanıması ve rabbine şahid olmasıdır. Bu, insan için olmazsa olmaz olandır. Öyleyse insan, rabbine nasıl iman edeceğini her şeyin önünde tutmalı ve bunun için gereken her şeyi yapmalıdır.
Peki, rabbimize iman etmenin yolu nedir?
Tabi ki Allah’ın güzel fiillerine şahid olmaktır. Kul, rabbinin kendisini nasıl temizlediğini, tezkiye ettiğini, ihlaslı kıldığını görmeden; yani Allah’ın güzel fiillerine şehadet etmeden iman etmiş olmaz. Kul her anda Allah’ın bir fiiliyle muhataptır. Kulun da bu muhataplığı görüp rabbinin huzurunda durması ve rabbinin kendisine neden, nasıl muamelede bulunduğunu anlaması lazım. Kul, Allah’ın kendisine olan muamelesini, fiilini anlarsa o fiil üzerinden rabbinin rahmetini görür, rabbinin kendisine olan rahmetini görünce de rabbini o fiil üzerinden sever. Böyle olunca da Allah’ın fiillerine, isimlerine iman etmiş olur. Demek ki Allah’a iman etmek için Allah’ın güzel fiillerini anlamak ve buna şahid olmak gerekiyormuş!
Dediğim gibi; bütün ibadetler kulu halis kılmak içindir. Örnek vermek gerekirse; insan, oruç tutarken Allah’ın hükmüyle nefsine, bedenine hükmeder. Nefsinin hükmünden kurtulup Allah’ın nefhettiği rûhun hükmüne girer ve rabbine teslim olur. İnsan o zaman salih, ihlaslı, samimi bir kul olur.
Aynısı namaz için de geçerlidir. Kulun günde beş defa Allah’ın huzuruna çıkıp kulluğunu Allah’a arz etmesi “sen benim rabbimsin, ben de senin kulunum, yalnız sana âbd oluyoruz ve yalnız seni istiyoruz” deyip geriye kalan her şeyin sevgisinden, bir de başka şeyleri rabbine şirk koşmaktan kurtulması onu temizler, tezkiye eder, ihlaslı, samimi kılar, Allah’a halis bir kul eder.
Zekâtta da durum böyledir. Biri Allah’ın kendisine ikram ettiğinden verince rûhundaki, gönlündeki cömertliği, kerimliği artar, bunun sonucunda nefsinin cimriliği temizlenmiş ve halis kul olmuş olur.
Hac da baştan sona insanı halis kılar. Kul hacdayken rabbini istediğini, rabbinin rızası etrafında döndüğünü, semah ettiğini, rabbine her şeyi kurban ettiğini, rabbine kurban olduğunu, onun rızası peşinde koştuğunu, Arafat’ta dua ederken mü’minlerle birlik ve beraberlik içinde olduğunu beyan eder. Allah da ona bu ihlası verir; çünkü kulu hacca davet eden ve ikramı yapacak olan yine Allah’tır. İşte, bütün bu ibadetler bize şehadeti, “eşhedu en lâ ilâhe illallah” demeyi kazandırır ve bizi rabbimize, rabbimizin efâline, güzelliğine şahid kılar.
Allah âyet-i kerimede “şüphesiz ki Allah, (günahından dönüp) tövbe edenleri de sever, temizlenenleri de sever”44 buyurur. Allah, temizlenip ihlas sahibi olanları, halis manada kul olanları sever. Allah bize “temizlenin” buyuruyor.
Neden?
Çünkü Allah’ın, kulundan istediği her şey kulu üzerindeki muradının gerçekleşmesi içindir. Allah’ın muradı da; kulunun halis olarak kendisine kul olması, âbd olmasıdır; ama kul, gönlü kirlenince has olmaktan, halis olmaktan çıkar. O yüzden kirlendikçe temizlenmelidir ki halis bir kul olarak hayatı Allah’ın sevdiği, istediği gibi yaşayabilsin. Allah âyet-i kerimede “dini (yalnız) Allah’a has kılarak ona (ihlâs ile) âbd ol(up kulluk et)”45 buyuruyor ya işte dini Allah’a has kılmak; hayatı Allah’ın emrettiği, sevdiği gibi yaşamaktır. İnsan da ancak temizlenince dini Allah’a has kılarak Allah’a âbd olur; yani hayatı Allah’ın razı olduğu gibi yaşar.
Peki, kul neyden temizlenmelidir?
Kul, gönlünü şeytanın verdiği vesveseden, şirkten, küfürden; aklını ve hafızasını yanlış bilgiden, düşünceden, fikirden; bedenini de kirden temizlemelidir. Böyle olunca halis olur, tertemiz olur. Halis olmak bir de Allah’ın yarattığı fıtrat üzere olmak demektir. Kul da temizlenince Allah’ın yarattığı fıtrat üzere olur ve Allah’ın rızasını gözetip onun emrettiği, sevdiği gibi yapar; yani ihlaslı olur, halis olur, saf olur.
Allah bize her neyi emretmiş ve bizi her neyden men etmişse hepsi temizlenmemiz, manevi olarak büyüyüp kemale ermemiz içindir. Hâl böyleyken ibadetlerimiz, öğrendiklerimiz, anladıklarımız bizi temizlemiyor, tezkiye etmiyor, saf, halis hâle getirmiyorsa bu durumda rabbimizle muhatap olamamışız demektir; çünkü Allah’ın emrettiği her şey istisnasız olarak bizi temizler, halis kılar.
Rabbimizle muhatap olmanın yolu; Allah’ın her anda bizi imtihana tabi tuttuğunu bilmek ve imtihanlara Allah’ın istediği şekilde cevap vermektir. Eğer yaşadığımız her imtihanda rabbimizle muhatap olduğumuzu bilip “bu muameleyi bana rabbim yaptı, rabbim bana öğretiyor” der ve gönderdiği imtihanlarla bize “seni seviyorum” demesine karşılık verip “ben de seni seviyorum ya rabbi! Sevdiğin gibi olmak, sana âbd olmak, iman etmek, âşık olmak için de emrettiğin, sevdiğin gibi yapacağım” dersek o imtihanlar üzerinden rabbimize cevap vermiş, rabbimizi muhatap almış, ciddiye almış oluruz. Böyle olunca da rabbimiz bizi temizler. Yoksa ibadetimizi yaparken bile Allah ile muhatap olduğumuzu tatmıyor, yaşamıyorsak bütün hayatımız boyunca ibadette bulunsak dahi halis bir kul olmayız, aksine kendi etrafımızda döner dururuz.
Zaten bundan dolayı ümmet olarak hâlimiz ortadadır. Genel itibariyle baktığımızda Allah’a ne kadar halis kul olduğumuz da ne kadar ihlaslı olduğumuz da bellidir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “insanlar helâk oldu, iman edenler müstesna. İman edenler helâk oldu, salih amel işleyenler müstesna. İman edip salih amel işleyenler helâk oldu, ihlas sahibi olanlar (halis kullar, iman edip, salih amel işleyerek halis, ihlas sahibi, niyeti saf Allah’ın rızası olan kullar) müstesna. Onlar da büyük bir tehlikeyle karşı karşıyadır”46 buyurmuştur. Burada dikkat edilmesi gereken bir husus vardır; o da kibirlenmemek, kendini üstün görmemek ve “oldu, bitti” dememektir. Kul, rabbine boynunu bükerse kibrinden de bu hâlinden de kurtulur; ama yine de tehlikeye dikkat etmelidir.
Demek ki ihlas sahibi olmayana, halis kul olmayana kadar kurtuluş ve saadet yokmuş!
Evet, Allah, kulunun imanını, ihlasını, halis olmasını, tertemiz olmasını sever. Bu yüzden âyet-i kerimede “dini, Allah’a has kılıp ona halis kullar olun”47 buyurur.
Din; insanın yaşadığı hayat tarzı demektir. Yani hayatınız Allah için olsun, Allah yolunda olsun. Hayatınızı Allah’ın huzurunda yaşayın ve onunla muhatap olduğunuzu unutmayın; çünkü sizi yaratan kendisi için yaratmıştır. Ona âbd olasınız, iman edesiniz, onu sevesiniz, muhsin olasınız, güzel olasınız diye sizi yaratmıştır. Tertemiz olmadan, ihlaslı, halis olmadan güzel olmak mümkün değildir. Kul da ancak temizlenip halis hâle geldikçe Allah’ın isimleri, güzelliği onun üzerinde tecelli eder ve Allah’ın güzelliğiyle güzel olur.
İnsanın tek başına temizlenmesi de mümkün değildir. İnsan nefsini temizleyip tezkiye etmek için mutlaka bir yola girmeli ve bunun için bir çaba, gayret sarf etmelidir. Öyle ki aklını Allah’ın vahyiyle nûrlandırıp temizlemiş, aklından yanlış fikirleri, düşünceleri çıkarıp yerine Allah’ın vahyini koymuş olsun. Bununla beraber gönlünden şeytanın verdiği vesveseyi, küfrü, şirki, nifakı, riyayı temizleyip saf Allah için olmuş, “rabbim Allah’tır” demiş olsun. Bu yol da sırât-ı mustakîmde Allah’ın kendisine nimet verdiği kullarla beraber olmaktır.
Kul Allah’ın kendisine nimet verdiği kullarla beraber sırât-ı mustakîmde yürüyünce temizlenir, tezkiye olur ve halis hâle gelir, o zaman gerçek manada “iyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn:48 “(Rabbimiz!) Yalnız sana âbd olur (aşkla, muhabbetle senin rızanın ve sevginin peşinden koşar)ız ve yalnız senden (rızanı, yakınlığını, cemâlini, muhtaç olduğumuz her şeyi ve bunları kazanmak için yardımını) dileriz” diyebilir. İnsan nimet verilen kullarla beraber sırât-ı mustakîmde olmazsa bunu söylerken araya bir sürü şey girer. Mesela; dua ederken “her şeyi istiyorum, bir de seni istiyorum ya rabbi” der.
Oysaki kul dua ederken “ya rabbi! Seni istiyorum ve senden her şeyi bir kul olarak istiyorum; ama sen bana neyi verirsen benim için hayır olan, güzel olan, rahmet olan, cennet olan odur. Ben nasıl kazanabiliyorsam sen bana öyle muamele eder, öyle ikramda bulunursun. Benim için senin verdiklerinin dışında herhangi bir hayır yoktur, rahmet yoktur; çünkü sen benim rahman ve rahim olan, hayır olan, kerim olan, vedud olan, beni seven, benim hesabımı yapan, kazanacağım şekilde bana muamelede bulunan rabbimsin” demeden gerçek manada “iyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn” demiş olmaz. Kul, bunu ne kadar söyleyebilirse o kadar “iyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn” demiş olur ki bu da ancak sırât-ı mustakîmde Allah’ın kendisine nimet verdiği kullarla beraber yürümekle mümkündür.
Allah bizi dini yalnızca Allah’a halis kılarak yaşayanlardan ve her durum karşısında “iyyâke na’budu ve iyyâke nestaîn” diyen kullarından eylesin inşallah.
Evet, hep beraber Allah’ın ehlese “halis kıldı, ihlas sahibi kıldı, ihlas verdi” fiilini anlamaya çalıştık.
Şimdi de Allah’ın nefehe “nefhetti” fiilini anlamaya çalışalım inşallah.
Allah, Âdem’e (her biri bir Âdem olan insana) rûhundan nefhetti.49
Allah bir şey için “yaptım, yapıyorum, yapacağım” buyurduysa yaptığı o şeylerin hepsi Allah’ın fiilidir, efâlidir. Allah, “rûhumdan nefhettim” buyurduğu için nefhetmek de Allah’ın fiili olmuş olur.
Evet, Allah, insana rûhundan nefhetmiştir ve Allah’ın nefhettiği bu rûh, aşktandır; ama insan, Allah’ın aşkını, tecellisini, nûrunu başka şeylerle değiştirme hakkına sahiptir.
Rûhu anlatmaya çalışırken söylemiştim. Rûhun içi nûrdan bir bal peteği gibi aşkla doludur. Allah, insana rûhundan nefhedince ona aşktan nefhetmiştir ve onda Allah’ın bütün isimleri, güzelliği mevcuttur. Bu nûr her zerresiyle gören, işiten, bilen aşktan bir nûrdur. Bu aynı zamanda gönüldür, insanın fıtratıdır.
Allah âyet-i kerimelerde “öyle bir günden sakının ki (o gün hepiniz) Allah’a döndürüleceksiniz sonra da herkese kazandığı (amellerin karşılığı) tastamam verilecek ve onlara asla zulmedilmeyecektir.”50 Herkese kendi kazandıkları vardır. “Size ancak yaptıklarınızın karşılığı verilir.”51 “Doğrusu insana, çalışmasından başka bir şey yoktur. Muhakkak ki bu çalışması(nın, çaba ve gayretinin hesabı) da yakında görülecektir.”52 Herkese sa’yının (peşinden koştuğu şeyin) karşılığı vardır, buyurmuştur. Görüldüğü gibi insan her şeyi kendi elleriyle yapar ve neyi isterse ancak onu bulur. İşte, insan başka şeyleri sevip tercih edince, fıtratına nefhedilen rûhu, peşinden koştuğu şeylerin sevgisiyle değiştirmiş olur.
Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.
Biri dünyayı sevip onu tercih ederse Allah’ın kendisine yerleştirdiği fıtratını yavaş yavaş değiştirmeye başlar ve Allah’ın nefhettiği rûh, aşktan olan o güzellik yerini yavaş yavaş kulun sevdiği şeye bırakır. Kul tabir-i caizse o peşinden koştuğu şeyi manevi olarak yer, içer, onunla nefes alır; yani sevdiği her şey ona nefesi, yediği, içtiği olur. Böyle olunca da Allah’ın kendisine ikram ettiği tecellisi, fıtratındaki aşk, muhabbet gönlünden yavaş yavaş ayrılır, kul da onların yerine sevdiği şeyleri koyar.
Mesela; manevi olarak bakıldığında biri küfürdeyse fıtratını, gönlünü tamamen karartmış, simsiyah yapmıştır; ama o bunu kendi eliyle yapmış, kararmayı kendisi tercih etmiştir. Rabbine iman eden, rabbini seven biri ise rabbini ne kadar sevmiş, ne kadar dinlemiş, rabbine ne kadar iman etmiş, itaat etmişse Allah’ın nefhettiği manevi güzelliğini o kadar kemale erdirmiştir. Bu nedenle herkese kendi elleriyle yaptığının karşılığı vardır. Kim neyi tercih eder, neyi severse gönlünde de onu bulur.
İnsan, aşktan ibaret bir varlıktır, Allah ona kendinden aşk vermiştir; fakat insan, Allah’ı değil de başka şeyleri sevince, tercih edince onların peşinden koşunca malıyla, canıyla Allah yolunda cihad etmeyince, elindekileri Allah’a kurban edip kendisi de Allah’a kurban olmayınca kendi güzelliğini kendi eliyle değiştirmiş olur. Yalnız, insanın bunu yaparken büyük bir çaba, gayret sarf etmesi ve kendini kendisinden perdeleyip rabbini sürekli unutması gerekir. Öyle ki fıtratındaki güzelliği, Allah’ın kendisine nefhettiği rûhu başka şeylerle değiştirebilsin. Yoksa başkalarını Allah’ı sever gibi nasıl sevebilir!
Allah, insanı yaratmışsa, kendinden ona varlık vermiş, hayat vermiş, şeref vermiş, yakınlık vermişse, melekleri ona secde ettirmiş, her şeyi onun için yaratmış, onun hizmetine, emrine vermişse, ona ebedi bir hayat hazırlamış ve “seni bana âbd olasın, âşık olasın, sevesin diye yarattım” demişse kul zaten Allah’ı her şeye tercih edebilecek ve fıtratındaki güzelliği, hakikatini açığa çıkarabilecek vasıftadır, demektir. O yüzden bir insanın bunu kaybetmesi çok zor bir şeydir ve çok büyük bir çaba, gayret gerektirir.
Manevi olarak kim Allah’tan her neyi isterse istediği şeyi Allah ona verir, ikram eder. Allah âyet-i kerimede “de ki: Hak rabbinizdendir. Öyle ise dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.”53 İman da bellidir, küfür de bellidir, dileyen iman etsin, dileyen kâfir olsun, buyurur. Aynı şekilde şükür de bellidir, nankörlük de bellidir. Dileyen şükretsin, dileyen nankörlük yapsın. Dileyen Hz. İnsan olsun, meleklerin secde ettiği varlık olsun, dileyen de her neyi istiyorsa o olsun. Bu konudaki tercih kulun kendisine aittir. Kul, bunlardan hangisini tercih ederse Allah onu kuluna verir.
Evet, kul hangi hâli seviyorsa önceki hâlini boşaltıp fıtratına onu doldurur, onu yerleştirir; ama onu yerleştirmek için önce bayağı bir zorlanır; çünkü kendisi İslam fıtratı üzerine yaratılmıştır. Bu yüzden fıtratında Allah’ın tecellisini, güzelliğini taşır. Kulun da fıtratındaki bu güzelliği bırakıp daha doğrusu kovup yerine başka şeyleri koyması lazım ki fıtratını değiştirebilsin. Allah âyet-i kerimede “bir kavim (yaratılışlarında) kendilerinde bulunan (güzel ahlak ve fıtrat)ı değiştirmedikçe Allah onlara verdiği nimeti asla değiştirmez”54 buyurmuştur. İnsan kendini değiştirmek ister ve bunun için çabasını gösterirse Allah da onu değiştirir. Diyelim ki bir kavmin hepsi eşek olmak istiyorsa Allah da onlara “tamam, tercin sizindir” der ve onların fıtratını istedikleri şeyle değiştirir.
Peki, eşeğin hâli nasıldır?
Eşeğe yük yüklendiğinde hiç itiraz etmeden, düşünmeden onu götüreceği yere kadar götürür sonra gelir samanını yer. Sabah olunca bir daha yükünü alır, götüreceği yere taşır ve bu böyle devam eder. Eşeğin yemekten, içmekten, kendisine verilen işi yapmaktan başka bir gayesi yoktur. Biri de “ben dünya hayatıma, kazanmama, işime, ticaretime, mevkime, makamıma bakarım” derse tıpkı eşek gibi olur. Sabah çıkıp çalıştığı yere, ticaretine gider, akşam olunca da eve gelir, yer, içer, yatar. Sabah kalkınca yükünü taşımaya devam eder. O kişi böyle bir hayatı yaşamayı istediği için Allah da ona “tamam, madem Hz. İnsan olmayı tercih etmiyor, eşek olmayı istiyorsun, o zaman öyle ol” der ve onun fıtratını bununla değiştirir. O da artık Allah’ın rızasını, ebedi hayatını dert edinmez ve devamlı dünyası için, nefsi için çalışır durur.
Birinin Allah ile bir derdi yoksa, ebedi hayatını kazanmak gibi derdi, çabası, gayreti yoksa, Allah’ın rızasını kazanmak, kendisini yaratan malikini, melikini, sahibini razı etmek ve onun sevgisini kazanmak gibi bir derdi yoksa, bunu gönlünün en derin yerinden hissetmiyor, tatmıyorsa o kişi fıtratını bozmuş ve Allah’ın aşkının, muhabbetinin, kendisine nefhettiği rûhun yerine başka şeyleri koymuştur.
Kardeşlerimiz bazen “cehennemde azabı gören rûh mudur yoksa beden midir” diye sorarlar. Devamlı söylüyoruz; cehenneme giden biri rûhunu, insanlığını kaybetmiştir, onda artık rûhtan eser yoktur. Kulun son nefese kadar Hz. İnsan olma imkânı devam eder. Her ne kadar kalbi mühürlenmiş olanlar bu imkânlarını önceden kaybetseler de diğer insanlar için Hz. İnsan olma imkânı son nefese kadar devam eder. Eğer biri bu imkânı değerlendirmezse son nefeste rûhunu, insanlığını tamamen kaybeder ve artık bambaşka bir varlık olur, dolayısıyla gideceği yer de cehennem olur. Onun için cehenneme gidenler insanlığını kaybetmiş olanlardır. Allah’ın nefhettiği rûh cehenneme gitmez.
Allah âyet-i kerimede rabbini, Allah’ın âyetlerini dinlemeyenler için “bunlar hayvanlar gibi hatta daha (idrakten yoksun ve) şaşkındırlar.”55 Kel en’âm: “(Bunlar) Hayvanlar gibidirler” buyurmuştur. Nasıl ki hayvanlara seslendiğinde seni anlamıyorlarsa onlar da Allah’ın âyetleri kendilerine okunduğunda hiçbir şey anlamazlar. Ha hayvanlara seslenmişsin, ha onlara seslenmişsin hiç fark etmez, artık insanlığını kaybetmiş ve hayvan gibi olmuşlardır.
Allah, kullarından Hz. İnsan olmalarını istiyor. Bundan dolayı kullarını ısrarla kendine, Allah’ın nefhettiği rûh olmaya, güzelliğiyle güzel olmaya davet ediyor. İnsanın yaptığı yanlışa bire bir verirken, yaptığı hayra, iyiliğe, güzelliğe karşılık en az bire on, bire yüz, yedi yüz, hatta hesapsız veriyor.56 Bu, kulun imanına, aşkına, muhabbetine, samimiyetine, ihlasına göredir. Allah, kullarına “sen bir güzellik yap, yaptığın güzellik karşılığında manevi nimetten sana en az on veririm. Ya da on tane yanlışını siler yerine on tane güzellik koyarım” buyuruyor. Bu da Allah’ın, kuluna olan rahmeti, sevgisidir. Kulu kazansın ve fıtratını açığa çıkarıp Hz. İnsan olsun diyedir.
Evet, kim ne olmak istiyorsa onun sevgisi, rızası peşinde koşar. Bununla ilgili olarak Mevlana (r.a.) “neyi seviyorsan osun sen. Bir lokma ekmeği seviyorsan bir lokma ekmeksin sen” demiştir. Biri ekmeği seviyorsa değeri ekmek kadar olur; ama Allah’ı seviyorsa ona paha biçilemez; çünkü Allah’ı sevdiği için Allah onun gönlüne tecelli eder. O kul da rabbinin güzelliğiyle, tecellisiyle, rahmetiyle, aşkıyla, muhabbetiyle güzel olur.
Allah bize “ihlaslı olun, dini Allah’a halis kılarak halis kullar olun. Hayatınız benim için olsun, benim rızamın peşinde hayatınızı harcayın” buyuruyor. Hayatımızı neyin peşinde koşarken harcıyorsak hayatımızı ona kurban etmiş, bunun karşılığında peşinden koştuğumuz şeye layık olmuş oluruz.
Allah âyet-i kerimede “herkesin, peşinde koştuğu şeyin karşılığını bulması için muhakkak ki (o kıyamet) saat(i) gelecektir. Neredeyse onu (kendimden bile) gizleyeceğim”57 buyurur. O gün orada böyle dehşet bir hâl vardır. Allah “o günü neredeyse kendimden bile gizleyeceğim” derken aslında bize “seni kaybetmiş olarak görmek istemiyorum. Kâmil manada bir kul, bir âşık olarak, meleklerin secde ettiği bir varlık olarak, her türlü nimete layık bir âbd olarak görmek istiyorum. Ahirette senin benimle olmanı, sana cemalimi müşahade ettirmeyi istiyorum, seni sana müşahade ettirmeyi istiyorum. Sana nasıl bir güzellik verdiğime seni şahid kılmak istiyorum” buyuruyor.
Allah’ın istediği, sevdiği gibi olmaya, Allah’ın nefhettiği rûhu, emaneti taşımaya çalışırız inşallah.
Bu emaneti kirlettiysek yapmamız gereken şey; rahman ve rahim olan, bizi seven rabbimizin buyurduğu gibi “estağfirullah, tövbe ya rabbi”58 demektir. Allah bize “istiğfar edin, bana dönün, sizi hiç kirlenmemiş, hiç yanlış yapmamışsınız gibi kabul ederim, o zaman da kaybetmezsiniz” buyuruyor. Onun için Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “pişmanlık tövbedir”59 buyurmuştur; yani gönlümüzden pişmanlık hissetsek bile Allah, yaptığımız yanlışa karşılık tövbe ettiğimiz için güzelliğimizi silmez, güzelliği bizden almaz “tamam kulum, sen kaybetmedin, bu güzellik sende kalsın” der. Onun için manevi olarak kaybedenlerin kaybetmeleri için çok büyük bir çaba, gayret sarf etmeleri gerekir.
Biz de kazanmaya, kazandırmaya çalışacağız ve Allah’ın bize nefhettiği rûh olacağız inşallah. Bununla beraber manevi olarak büyüyüp Allah’ın güzelliğine, tecellisine mazhar olacak, kâmil manada rabbimizin sevdiği gibi bir kul olacağız inşallah. Böyle olunca Allah’ın muradı üzerimizde gerçekleşir. Bunun için de “senden şunu istiyorum, bunu istiyorum, ya rabbi” değil “sen benden ne istiyorsun, ya rabbi” deyip hayatımızı rabbimizin istediği gibi yaşayacağız inşallah.
Şimdi de Allah’ın seele “sordu” fiilini anlamaya çalışalım hep beraber.
Allah sorar. “Hasîb (mahlûkata muamele ederken onun kazanması için her şeyi bir hesapla yapan ve her şeyin hesabını soran) olarak Allah yeter.”60 Allah Kıyamet günü, kâfirlere yıl sayısı olarak yeryüzünde ne kadar kaldınız, diye sorar. “(Onlar da) Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık” derler. Allah da onlara “pek az kaldınız” buyurur.61
Allah bunu bize haber veriyorsa o günü bekleyip “Allah Kıyamet günü bize bunu sorar” dememiz doğru değildir. Bu her bir âyet için böyledir. Herkes hayatının sonuna geldiğinde dünyada bir gün ya da yarım gün kaldığını anlar. Hepimiz geldik ve gidiyoruz. Ebedi hayatımızı kazanabilmek için rabbimizi unutmamalıyız. Allah da bize âyetleriyle dünya hayatının geçici olduğunu, asıl sevmemiz gereken hayatın, ahiret hayatı olduğunu, rabbimizin bizim için tercih ettiği, takdir ettiği hayat olduğunu hatırlatıyor.
Allah âyet-i kerimede cennetteki nimetleri anlattıktan sonra “(dünyada) yarışanlar, bunun için yarışsınlar.”62 Dünya için yarışmayın, ahiret için yarışın, buyuruyor. “Bu dünya hayatı bir eğlence ve oyundan başka bir şey değildir. Şüphesiz âhiret yurdu ise, işte asıl hayat odur.”63 Yani Allah katındaki hayatı, ahiret hayatını tercih edin, dünyayı ahirete kurban edince ahireti kazanabilirsiniz, buyuruyor.
Evet, Allah her şeyi bize sorar. Allah her neyi söylemişse “söylediklerime karşılık ne cevap verdiniz? Size emrettiklerimi yaptınız mı yapmadınız mı? Size doğru olun, güzel yapın, cennete koşun, rabbinize firar edin, kimseyi eleştirmeyin, çekiştirmeyin, yermeyin. İnsanlara yardım edin, rahmet edin, yedirin, içirin, giydirin, birbirinize hidâyet olun, ipime hep birlikte sımsıkı sarılın. Benim yolumda çaba, gayret sarf edin, cehd edin, birbirinizi sevin, kardeş olun, kardeşlerinizin arasını bulun, dedim. Bunları yaptınız mı, yapmadınız mı” diye sorar.
Bu her türlü ibadet için de geçerlidir. Allah “ayaktayken, otururken, yan üzeri yatarken beni unutma, beni zikret.64 Nerde olursan ol, kiminle beraber olursan ol, benim huzurumda olduğunu unutma.65 Ne yana dönersen dön, benimle muhatapsın.66 Ben sana şah damarından daha yakınım, dedim.67 Böyle iman ettin mi, etmedin mi? Namazı kıl, orucu tut, imkânı olanlar, yol bulabilenler beytimi ziyaret etsinler,68 dedim. Zekâtı ver, infak et, sadaka ver, yardım et, dedim. Bunları yaptın mı, yapmadın mı” diye sorar. Allah’ın vahyettiği her şey hayatımızın her alanını kapsar; çünkü Allah’ın her anda kazanmamız için bize bir emri vardır ve emrini yerine getirip getirmediğimizi bize sorar.
Allah âyet-i kerimede “rabbaniyyun olun.69 Rabbani, ilâhi, manevi bir varlık olun, çamurdan bir varlık olmayın. Size nefhettiğim rûh olun, gönül olun, maneviyat olun, nûrdan, meleklerin secde ettiği bir varlık olun” buyurur. Rabbinin emrini, hükmünü dinleyen, ciddiye alan, hesabını yapan bir kul, rabbani bir kul olmaz mı!
Allah bize kazanalım, ona yakın, mukarrebbun, dost olalım, bu şerefi taşıyalım ve üç kuruşa, üç günlük dünya hayatına, bir avuç toprağa, çamura tenezzül etmeyelim diye her nefeste ne yapmamız gerektiğini vahyetmiş, beyan etmiştir. Bununla beraber nasıl yapmamız gerektiğini de peygamberleriyle öğretmiştir. Allah bizi kendisi için yaratıp bu şerefi bize vermiştir. Bu yüzden Allah her nefesimizden, ağzımızdan çıkan her kelimeden bizi hesaba çeker ve bize sorar.
Allah ilk başta Âdem’i yaratır sonra meleklere “onu düzenleyip (ona bir şekil verdikten sonra) ona rûhumdan nefhettiğim (üflediğim) zaman hemen onun için secdeye kapanın”70 buyurur. Allah bize ilk andan itibaren “sen meleklerin secde ettiği varlıksın” buyuruyor. Allah’ın bütün fiilleri onun sevgisinden, aşkından, muhabbetinden, kuluna olan yakınlığından dolayıdır. Mesele; kulun bunu görmesi, bakıp anlamaya çalışması, “bence” demek yerine “Allah’a göre” demesidir. Kul “Allah’a göre” deyince Allah’ın kendisine muamelesini, efâlini anlar ve Allah’ın güzelliğiyle güzel olur; çünkü Allah, kuluna her konuda ne yapması, hatta ne düşünmesi, ne konuşması, nasıl yürümesi gerektiğini bile söylemiş ve “bunu böyle yap, şöyle yapma” demiştir.
Allah bizi rabbinin emrettiği gibi yaşayanlardan eylesin inşallah.
Bir de Allah’ın kasesnâ fiili vardır. Şimdi de hep birlikte kasesnâ “kıssa etti, hikâye etti, haber verdi, anlattı” fiilini anlamaya çalışalım inşallah.
Allah kıssa eder, anlatır; ama Allah’ın anlattığı, hak ve gerçektir. Bu yüzden Allah âyet-i kerimede “(resulüm!) işte bunlar, Allah’ın âyetleridir. Biz onları sana hak ile okuyoruz.”71 Yani ibret alasınız, ders alasınız diye anlatıyoruz, buyurmuştur.
Allah kıssa eder, anlatır, örnek verir; ama Allah’ın anlattıkları mutlaka yaşanmış olan kıssalardır. Bazı âlimlerimiz elbette ki bilmeden Kur’ân’daki kıssalara “olmamış olabilir” ya da “Allah bize örnek olsun diye onları veriyor, aslında yaşanmamıştır” diyebilir. Oysaki Allah hak ile kıssa eder, anlatır, Allah’ın anlattığı mutlaka haktır, gerçektir. Bunu Allah söylüyor.
İster Hz. Yûsuf (a.s.)’ın kıssası, ister iki bahçe sahibinin kıssası, ister Hz. Hızır (a.s.) ile Hz. Mûsâ (a.s.)’ın kıssası olsun hiç fark etmez, Allah’ın haber verdiği bütün kıssalar hak ve gerçektir, dolayısıyla “Allah onu bize örnek olarak anlatmış, aslında böyle bir olay gerçekleşmemiş” demek âyetleri inkâr olur. Allah nasıl gerçekleşmemiş, olmamış bir şeyi anlatır! Allah önce onu yaratır sonra yaptırır, ondan sonra da anlatır. Allah olmamış bir şeyi niye anlatsın! Allah olan şeyi, hakkı, gerçekleşmiş olanı anlatır. Bize düşen de; oradaki dersi, ibreti almaktır.
“Daha önce sana anlattığımız resullere ve sana anlatmadığımız (daha nice) resullere de (vahyettik).”72 Allah bize peygamberlerin kıssalarını anlatır. Allah bir de iman etmeyen kavmin kıssalarını, onları nasıl helâk ettiğini anlatır. Demek ki Allah anlatıyormuş!
Allah’ın bize anlatmadığı, örneklendirmediği hiçbir şey yoktur. Allah peygamberleri, peygamberlerle beraber olanları, onların nasıl kazandıklarını, onların imanlarını, Allah’a teslimiyetlerini, takvâlarını, muhsin oluşlarını, güzelliklerini, kulluklarını, aşklarını, muhabbetlerini, Allah yolunda cehd etmelerini, cihad etmelerini, fedakârlıklarını, musibetlere, belalara nasıl sabrettiklerini, ateşe atılırken bile “hasbinallahu ve ni’mel vekil”73 dediklerini anlatır.
Allah bir de iman etmeyip itiraz edenleri nasıl helâk ettiğini anlatmıştır. Allah’ın resullerine itiraz, Allah’ın âyetlerine, vahyine; yani Allah’a itirazdır. Allah onları helâk etmeden önce onlara nasıl mühlet verdiğini, nasıl tekrar tekrar uyarıp ikaz ettiğini anlatır. Bu yüzden âyet-i kerimede “ne olurdu (nefsine zulmeden) zalimler (kıyamet günü) azabı gördükleri zaman (anlayacakları gibi) bütün kuvvetin (ve kudretin) Allah’a ait olduğunu ve Allah’ın azabının çok şiddetli olduğunu (bu dünyada da) gör(üp anlayabil)selerdi”74 buyurur.
Allah’ın böyle buyurmasının hikmeti nedir?
Allah, kulunu iman etmeye zorlarsa kulun imanı iman olmaz. Hiç kimse Allah’ın, kuluna olan yakınlığını anlayamaz; çünkü onu Allah yaratmış, kendinden ona varlık, hayat vermiştir. Kulunun kazanmasını istediği için de “ne olurdu azabı görmeden önce her şeyin, mülkün, hükmün Allah’a ait olduğunu bilselerdi” buyuruyor.
Kul, Allah’ın azabının çok şiddetli olduğunu bilse rabbine boyun büker, istediğini rabbinden ister, ahireti tercih eder, rabbini kabul eder, hiç kimsede hiçbir gücün olmadığını anlar, rezzak olanın, kerim olanın Allah olduğuna iman eder, ondan ister ve bir şeyden korkmaz, endişe etmez. Dünya hayatı için de dünya nimetlerini rabbinden ister; çünkü başkalarından isteyince, başkalarından bir beklentisi olunca rabbini unutmuş, ondan yüz çevirmiş olur.
Allah anlatırken bir de bize “siz de anlatın, kıssa edin, örneklendirin” buyurur. “(Resulüm!) Sen rabbinin yoluna hikmet ve güzel nasihatle davet et.”75 Bu âyette Allah bize işi nasıl yapmamız gerektiğini öğretiyor. O hâlde Allah’ın kulu olarak rabbimize davet ederken hikmetle davet etmemiz, anlatmamız, en güzel söz neyse onu söylememiz gerekir. Allah, kullarının kazanmasını istiyor ya, kul kazanınca, onun sevdiği gibi yapınca amiyane bir tabirle rabbimiz seviniyor ya, bizim de yaptığımız her şeyde “bunu yapınca rabbim sevinir mi, yoksa küser, darılır, gazap mı eder” deyip yaptığımız şeye karşılık rabbimizin bize nasıl muamele edeceğini anlamaya çalışmamız ve rabbimizle sevinmemiz gerekir.
Allah’ın âyet-i kerimede “eğer Allah, kazandıkları (günahları) yüzünden insanları (hemen) cezalandırsaydı (yerkürenin) sırtında hiçbir canlı bırakmazdı”76 buyurduğu gibi Allah zaten kullarını affedendir, dolayısıyla kulların günahına, yanlışına göre onlara muamele etmez; çünkü “rabbiniz rahmeti zatına yazdı”77 buyurmuştur.
Bir kul olarak bize düşen “rabbimden şunu istiyorum” demek değil “rabbim nasıl seviyorsa ben de öyle seviyorum, o nasıl istiyorsa ben de öyle olmasını istiyorum. Rabbimden isteğim, duam; rabbimin benim için takdir ettiğidir, sevdiğidir, yaptığıdır” demektir. Böyle dersek doğru yapmış ve rabbimizin istediği, sevdiği gibi oluruz.
Allah bir de gönlümüze anlatır. Mesela; bir olay olur ya da bir şeyle karşı karşıya geliriz ve birden gönlümüze bir atasözü, bir âyet yahut daha önce yaşanmış bir olay gelir. Bu; Allah’ın gönlümüze o kıssayı o anda vahyetmesidir. Onun için hayırdan gönlümüze her ne geliyorsa bilelim ki Allah’tandır, şerden her ne geliyorsa bilelim ki o da şeytandandır.78 Mesele; rabbimizin bize anlattığını dinlemektir.
Allah anlatır. Şeytan da anlatır. Bize kulluğumuzu ve her anda imtihanda olduğumuzu unutturmak için “şu şöyle yaptı, onun için böyle oldu” dedirtir. Bu nedenle her ne olursa olsun yaşadığımız bir olayla ilgili o anda Allah’ın bizi imtihana tabi tuttuğunu görmemek şeytanidir. Allah’ın bize kıssa ettiği, anlattığı her şey bizim için sadece rahmettir. Rabbimizi dinleyince gönlümüz ferahlar, genişler, gönlümüze sekinet iner, gönlümüz itminan bulur, cennet olur, onun nûruyla nûrlanır. Şeytanın bize verdiği vesveseyi kabul ettiğimizde ise gönlümüz daralır, bunalır, sıkışır; yani gönlümüze gelenin Allah’tan mı şeytandan mı olduğu çok nettir. “Anlamadım” diye bir şey yoktur!
Seni sevdiği için yaratan rabbin, seni önce sevmiş sonra “kendime böyle bir kul istiyorum” deyip yaratmıştır; yani “onu şöyle imtihanlara tabi tutacağım, o imtihanlar esnasında o da beni sevdiğini ortaya koyacak. İşte, bu sevgiye, aşka layık olacak bir kul yaratacağım” demiş ve seni yaratmıştır. Allah’ın sana yaptığı her muamele sana “seni seviyorum, güzel olmanı, temizlenmeni istiyorum. Seni seviyorum, büyümeni istiyorum. Seni seviyorum ve şu yanlış fikrinden, düşüncenden, hâlinden kurtulmanı istiyorum. Seni seviyorum, senin de bana ‘seni seviyorum ve sana iman ettim’ demeni seviyorum” buyurmasıdır. Sen de yaşadığın her olayın kazanman için rabbinden sana bir imtihan olarak geldiğini bildiğinde ve rabbinin sevdiği gibi yapmaya çalıştığında Allah’ın sana “seni seviyorum” demesine “ben de seni seviyorum” diye cevap vermiş olursun.
Allah zaten her şeyi anlatmıştır. Mesele; rabbimizi dinlememizdir. Rabbimizle her anda o kadar çok muhatap oluyoruz ki onunla muhatap olmadığımız bir anımız bile yoktur. Madem öyle rabbimizin muamelesine şahid olmamız gerekir. Diyelim ki rabbimizin bize yaptığı muamelenin bir kısmında ona şahid olmadık, tabir-i caizse onu işitmedik; yani gönül kulağımız onu duymadı, o zaman da gök gürültüsü gibi gelen bir muamele, bir hitap vardır ki ona da “ben işitmedim, anlamadım” diyemeyiz.
Evet, mesele; Allah ile, rabbimizle, sahibimizle muhatap olmak, onun bizi muhatap aldığını, her anda bize muamele ettiğini ve bu muamelesinin de saf aşktan, muhabbetten, rahmetten olduğunu bilmektir. Allah âyet-i kerimelerde “rabbiniz rahmeti zatına yazdı.” Yani “ben, kullarıma erhamer rahiminim, rahman ve rahimim. Allah, insanlara karşı raûftur, rahîmdir (kullarına karşı şefkatle muamele eden, isimlerinde ve fiillerinde her zaman rahmeti tecelli edendir)”79 buyuruyor. İşte, bütün mesele; rabbimizin rahman ve rahim olduğuna, bize rahmetiyle muamele ettiğine iman edip ona kul olmamızdır.
Allah dünya hayatı için “bir günlük hayat, çok az bir zaman”80 buyurmuştur. Dünya hayatı ahirete, ebedi hayata göre bir günlüktür, dolayısıyla burada yaşanan sıkıntılara bakıp Allah’ın rahmetini, sevgisini görmezden gelmek sanki dünya ebediymiş gibi anlamaktır; ama dünya hayatını bir günlük hayat olarak anlarsak nasıl bir imtihanla karşılaşırsak karşılaşalım, bu imtihanın, imanı ispatlama, Allah’ın sevgisini, imanı kazanma ve kazandığımız bu sevgiyi koruma, kemale erdirme imkânı olduğunu anlarız.
Bilmemiz lazım ki imtihan ne kadar büyükse o kadar kazanma imkânı vardır. Bu yüzden peygamberler en büyük imtihanlara tabi tutulmuşlardır. O hâlde tabi tutulduğumuz imtihan büyükse rabbimiz bize daha büyük bir şekilde “seni seviyorum, sana güveniyorum, sen kazanırsın” demiştir. İmtihan küçükse o zaman da bu sevgi, küçüktür, büyük imtihanlarla karşı karşıya gelme büyüklüğünü gösteremiyoruz demektir. Madem öyle büyük imtihanlarla karşılaştığımızda buna üzülmememiz, tam tersine “rabbim beni ciddiye alıyor, bana güveniyor. Demek ben büyümüşüm ki rabbim beni böyle büyük bir imtihana tabi tutuyor” deyip sevinmemiz gerekir.
İnşallah imtihanları, rabbimizin bize “seni seviyorum” demesi olarak anlayacak, Allah’ın her efâlinin El Esmâu’l Husnâ’sından, her isminin, güzelliğinin de zatından tecelli ettiğini idrak edeceğiz.
Allah’ın her ismi, güzelliği zatından, dolayısıyla saf aşktan, muhabbetten tecelli eder. Bu nedenle rabbimizin zat ismi olan “Allah” ismi de saf aşk demektir ve hiçbir isim Allah’ın zat isminin yerini alamaz; çünkü Allah’a nisbet edilen hiçbir isim Allah ismi gibi olamaz.
Neden?
Allah ismi, kendi içindeki manası ve özelliği bakımından her zaman için Allah isminin manasını verir. Mesela; “Allah” ismini yazdığımızda hangi harfin yerini değiştirirsek değiştirelim veya çıkarırsak çıkaralım yine “Allah” demek olur. Her hâlükârda “Allah” lafzının her bir harfi “Allah” manasına gelir.
Bununla beraber Arapça’da bir kural vardır. Arapça’daki birçok kelimelerin özü, temeli üç harftir. Diğer harflere zaid harfler, sonradan ilave edilen harfler denir. O üç harfin yerleri değişse ve oluşan her yeni kelime hangi manaya gelse o manaların hepsinin işaret ettiği ortak mana neyse kelimenin asıl, öz manası o olur.
Allah ismi de “elif, lam, he” olmak üzere üç harften meydana gelir. Lam harfi iki defa gelir. Allah isminin harflerinin yerleri değişse ortaya bazı kelimeler çıkar; ama bu kelimelerin ortak manası hep aynıdır.
Elehe; ilâh demektir. Herhangi bir şeyi âbd olurcasına seversek o bizim ilâhımız olur; çünkü ilâh kelimesi sevilen, âbd olunan, kendisinden hâyır umulan, aynı zamanda azamet sahibi, büyük, azim manasındadır.
Ehele; insanın ehli, ev halkı; yani en yakınları, en sevdikleri manasındadır, dolayısıyla en yakın ve en sevilen demektir.
Leheve, lehv; arzu edilen, insana zevk ve sefa veren şey demektir. Zevk veren, gönle huzur, sefa veren, arzu edilen şeylere leheve denir. Mesela; oyuna da lehv denilir.
Evele; insanda sevgi, hayranlık uyandıran ve haşyet duyulan şey manasına gelir.
Vehele; olağanüstü olan, insana çığlık attıran ve insanı heyecanlandıran şey demektir. Hatta o kadar heyecanlandıran ki korkutan manasına da gelir; yani görülmediği, bilinmediği için korku duyulan şey demektir.
Heyele; insanın içini ürperten güzellik anlamına gelir.
Velehe de sevdiğini kaybettiği için aklı başından giden demektir. Kısacası Allah isminin her bir harfi aşk demektir. Allah’ın zatından tecelli eden El Esmâu’l Husnâsı, güzel isimleri de sadece aşk demek, Allah’ın, kuluna, varlığa “seni seviyorum” demesidir. İşte bize düşen de; Allah’ın fiiliyle, muamelesiyle bize her anda “seni seviyorum” diye hitap ettiğini anlamak ve rabbimizin her işinin saf aşktan, hayırdan, güzellikten olduğunu bilmektir. Rabbimizin her anda bize muhabbetle, rahmetle muamele ettiğini bilince samimi bir gönülle rabbimize dönebilir ve bizi sevdiği için bize muamelede bulunan rabbimize “ya rabbi! Ben de seni seviyorum” diye cevap verebiliriz; yani ihlaslı, halis bir âbd, kul olabiliriz.
Evet, hep beraber Allah’ın ehlese “halis kılar, ihlas sahibi kılar, ihlas verir” fiili ile nefehe “nefhetti” fiilini, seele “sordu” fiilini, son olarak da kasesnâ “kıssa etti, hikâye etti, haber verdi, anlattı” fiilini âyetlerde geçtiği şekilde öğrenmeye, anlamaya çalıştık.
Allah bizi rabbi hakkında su-i zanda bulunanlardan eylemesin inşallah. Allah bizi rabbinin efâlini anlayanlardan eylesin. Allah bizi efâlinin tamamen aşktan, rahmetinden olduğunu ve kulunu sevdiği için muamele ettiğini anlayıp buna iman eden kullarından eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
