42.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sını, kuluna olan muamelesini ve bu muamelesinin bütünüyle hayr olduğunu, kuluna olan sevgisinden, aşkından, muhabbetinden ibaret olduğunu anlamaya çalışıyorduk.
Geçen sohbetimizde hep birlikte nezzele “indirdi” fiilini anlamaya çalışmıştık. Bu sohbetimizde ise benâ “bina etti, yaptı, kurdu” fiilini anlamaya çalışacağız inşallah.
Allah, kulunu yaratmıştır ve yaratmasında bir muradı vardır. Kuluna olan bütün muamelesi de üzerindeki bu muradının gerçekleşmesi ve kulunun kazanması içindir.
Unutmamamız lazım ki Allah’ın her muamelesi aşktan ve aşkı kazanmaktan ibarettir; yani kul, Allah’a âşık olsun, âbd olsun, iman etsin, takvâ sahibi olsun, muhsin olsun, güzel yapsın, güzel olsun ve ikram etsin, ihsan etsin diyedir. Allah’ın, kuluna yaptığı muameleler için bundan başka bir şey düşünülemez.
Allah’ın, kulundan istediği şey; kulunun üzerindeki muradının gerçekleşmesidir. Baktığımızda bütün peygamberler üzerinde Allah’ın muradı gerçekleşmiştir. Aynı şekilde peygamberlerle olanlar da onlarla beraber kazanmış, dolayısıyla onların üzerinde de Allah’ın muradı gerçekleşmiştir; çünkü “rabbim” demişler ve hayatlarını rablerine göre yaşamışlardır. Allah da onlara “kulum, âbdim” demiştir. İşte, bütün mesele; kulun “rabbim” demesi, Allah’ın da “kulum, âbdim” demesidir.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Allah, âyet-i kerimede Güneş’e yemin eder. Veş şemsi ve duhâhâ: “Güneş’e ve onun aydınlığına (âyetlerin manen gönülleri aydınlatmasına) andolsun.” Vel kameri izâ telâhâ: “Onu takip ed(ip oku)duğu zaman Ay’a (ve nûrunu Allah’ın âyetlerinden alıp diğer insanlara o nûru saçana) andolsun.” Ven nehâri izâ cellâhâ:921 “Ve o (Güneş) tecelli ettiğinde gündüze (Allah’ın âyetlerinin aydınlattığı gönüle) andolsun.”
Allah “Ay, Güneş’i okuduğu zaman” buyurdu. Bir şeyin anlamını bilmeden onu anladığımızı zannedersek bu yaptığımız okumak olmaz. Okumanın ne olduğunu bu âyetten anlamamız gerekir. Okumak tıpkı Ay’ın, Güneş’i okuması gibidir.
Ay, Güneş’i nasıl okur?
Ay hem Güneş’in hem Dünya’nın hem de Dünya’yla beraber Güneş’in etrafında döner ve Güneş’ten aldığı ışığı dünyaya verip etrafı aydınlatır. Ay’ın, okuması böyledir.
İnsan da Kur’ân’ı okuduğunda tıpkı Güneş’in etrafında Ay’ın dönmesi gibi âyetlerin etrafında pervane misali semah etmeli; yani Allah’ın âyetlerini aşk ile dinleyip okumalıdır. Öyle ki imanını artırsın ve âyetlerle nûrlansın. Bir de nasıl ki Ay Güneş’le nûrlanıp bu nûru dünyaya saçıyorsa insan da Allah’ın vahyiyle nûrlanırken bu nûru etrafına saçmalıdır. Kul ancak böyle yaparsa Kur’ân’ı, Allah’ın vahyini okumuş olur.
Bu durumda Kur’ân’ı okumanın şartı; hem âyetleri lafız olarak okumak hem okunan âyetlerde Allah’ın ne dediğini anlamak hem de Allah’ın o âyetlerde ne demek istediğini; yani Allah’ın muradının ne olduğunu anlamaktır. Kul, âyetleri böyle anlayınca iman eder ve iman nûru onun gönlüne iner. Önce imanın nûru kendisinde aşka, muhabbete sonra da ahlaka, amele dönüşür ve imanı onun üzerinde görünür. Kul amelleri, fiilleri üzerinden insanlara imanını aksettirir. Diğer bir tabirle iman nûru onun üzerinde amel olarak tecelli eder. Nûr tecelli edince kendisi aydınlanmış, hidâyete ermiş, sırât-ı mustakîme, rabbine giden yola girmiş olur ve hem kendisi rabbine, cennete koşar hem de gönlündeki iman nûruyla insanları aydınlatır.
Kulun kendisini de insanları da aydınlatan şey; imanın, aşkın, muhabbetin, Allah’ın isimlerinin güzelliğinin kendisi üzerinde tecelli etmesidir. Diğer türlü Allah’ın vahyinin nûru olmadan hiç kimse aydınlanamaz, karanlığından kurtulamaz. Böyle olmadan da hiç kimse Allah’ın vahyini okumuş olmaz.
“Onu bürüdüğünde geceye (âyetlerin, nefsi tamamen bürümesine) andolsun ve göğe (gönülleri bürümesine) ve onu bina edene (bütün bunları yapan Allah’a) andolsun, yere (insanın bedenine) ve onu yayıp döşeyene (bir düzene koyana) andolsun.” Allah, yaptığı işleri anlatır ve ardından kendine, esmasına, efâline yemin eder; çünkü her biri Allah’ın kudretinin, iradesinin, kullarına olan rabliğinin, aşkının, muhabbetinin tecellisidir. Allah, kuluna “her şeyi senin için ben yaptım” buyuruyor.
“(Nefis, rûh ve bedenden oluşan insanın hakiki benliğine) Nefse ve onu (güzel bir şekilde yaratıp) düzenleyene andolsun.”922 Nefsi yaratana ve onu tasviye edip şekillendirene, ona biçim verene yemin olsun ki! Fe elhemehâ fucûrehâ ve takvâhâ:923 “Sonra da ona (seçim yapması için) fücuru (hak yoldan sapmayı) ve takvâyı (hak yolda olmayı) ilham edene (andolsun ki).”
Nefis öz itibariyle insanın hakikatidir, Allah’ın kendisinden nefhettiği rûhudur; ama insan çamura bulanınca bu hakikati perdelenir. Şayet “nefis” kötü manada söylenmişse o zaman nefisten kastedilen insanın hakikati, rûhu değil onun üzerindeki perdeler, şirk, küfür, yanlış, günah ve nifaktır; ama rûhun üzerindeki perdeler temizlenince, nûrlanınca bu defa ortaya insanın hakikati çıkar.
Peki, okuduğumuz âyette Allah neden fücur kelimesine karşı takvâ kelimesini kullandı?
Fücur; kötülük, yanlış, hata, kusur, günah demektir. Yanlış olan her şey fücurdur. Takvâ, bütün yanlışların zıddını birden kapsar; çünkü takvâ, insanın Allah’a karşı kulluk sorumluluğudur. Allah, insana sorumluluğunu ilham ettiği için kul hem takvâsını hem de fücuru; yani neyin yanlış olduğunu bilir. Allah “nefse bunu ben öğrettim, ben ilham ettim” buyuruyor.
Allah bu ilhamı bir anda mı yapmıştır yoksa sürekli mi yapar?
Elbette ki yaptığı ilham Allah için bir andır; ama insan için Allah’ın yaptığı bu ilham süreklidir ve her andadır. Allah, insana takvâsını, fücurunu, bir kul olarak nasıl yapması ve ne yapmaması gerektiğini her anda vahyeder. Allah için zaman, mekân söz konusu olmadığından Allah bu ilhamı bir anda yapar, kul ise bu ilhamı her anda an be an yaşar.
Herkes Allah ile muhataptır ve Allah her anda herkese ilham eder. Allah, her kula ilham ediyorsa o hâlde her bir kul, rabbinden ilham alıyor ve levvame, emmare, mülhime nefisleri arasında gidip geliyor demektir.
Nasıl?
Allah, insana ilham ettiğinde insan mülhime makamındadır; ama insan, rabbini dinlemediğinde, takvâlı bir kul olarak “rabbim benden ne istiyor” demediğinde kendini perdeler böylelikle levvameye, kendini kınayan, levmeden nefse iner sonra oradan da nefs-i emmareye, en kötü hâle düşer.
Allah her anda insan için gerekli olan her şeyi, öncelikle takvâsını ilham eder ve ona “kulum takvâlı ol, muttaki ol. Bana olan kulluğunu, seni dünyaya Hz. İnsan olmaya gönderdiğimi ve yaşadığın âlemde misafir olduğunu unutma” buyurur. Bununla ilgili olarak Allah âyet-i kerimede “gerçekten biz insanı en güzel kıvamda yarattık. Sonra onu aşağıların aşağısına (hiçbir şeyi olmadan sefil bir hâlde dünyaya) indirdik.”924 İnsanı en güzel surette yarattık sonra onu sıfır noktasına indirdik, buyurmuştur.
Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.
İnsan dünyaya geldiğinde hiçbir şey bilmez sonra yavaş yavaş büyürken Allah ona ilham eder. Hatta büyürken değil daha anne karnındayken bile Allah insana ilham edip dünyadayken ne yapması, nasıl durması gerektiğini söyler. Doğar doğmaz yine ne yapması gerektiğini Allah ona ilham eder. Böyle olmasa insan hiçbir şey bilemez.
Örnek vermek gerekirse; kul henüz bebekken annesinin sütünü nasıl emeceğini hemen bilir ya da bir sorunu, sıkıntısı olduğunda ağlayıp feryad eder ve “benim bir sıkıntım var” der. Hiçbir şey dile getiremez; ama sıkıntısını anlatmak için böyle yapması gerektiğini bilir; çünkü Allah ona “haydi, şöyle yap” diye ilham etmiştir.
Bebek büyüdüğünde ilkin böyle öğrendiği ve hâlâ bebeklik hâlinden kurtulamadığı için bir şey isteyince ağlamaya devam eder; ama orayı geçtikçe daha farklı davranır. Yalnız, bu süreçte anne, babanın da çocuğa “bir şeyi isterken söylemen yeterlidir, ağlamana gerek yok. İstediğin şey senin için doğruysa onu sana veririz; ama doğru değilse seni ondan koruruz” demesi gerekir. Aksi hâlde çocuk ağlamakla her şeyi alacağını zanneder.
Anne, babalar her ne kadar çocuğunu büyütse de Allah’ın ilham ettikleriyle çocuğun da kendine ait bir fikri, düşüncesi vardır. Bu yüzden çocuk “ben, bence, bana göre” der. Bir şey yapmak istediğinde anne, babasına “size ne” der ve onların söylediğini kabul etmez. Çocuğa “şuna dokunma” dediklerinde ısrarla gidip oraya dokunur. Büyüyünce ise anne, babasının “yap” dediklerini yapmaz, gidip “yapma” dediklerini yapar; yani onlara “beni kabul edin, ben başkayım, siz başkasınız, ben siz değilim. Ben, Allah’ın kuluyum ve sizden bağımsız bir varlığım. Sizin çocuğunuzum diye kulunuz, köleniz değilim. Ben de tıpkı sizin gibi, Allah’ın kuluyum, buna göre bana davranın” der. Allah, çocuğu bu şekilde sıfır noktasına bırakmış ve ona “yavaşça gel” deyip ilham etmiştir.
Allah, çocukları her anda böyle kendine davet eder. Bize düşen de çocuğumuz Allah’ın davetine icabet etsin diye ona yardım etmek, destek olmak, rabbini tanıtmak ve ona “biz hep beraber Allah’ın kuluyuz, onun yeryüzündeki misafirleriyiz. Bize bütün nimetleri veren, rızkımızı veren, hayat veren, bizi varlıkta tutan, imtihana tabi tutup hesaba çekecek olan odur. Hepimiz belli bir süreliğine dünyaya gelmişiz, bu sürede biraz kalıp ardından rabbimizin huzuruna gideceğiz” deyip ona kulluğunu, kim olduğunu öğretmektir. Tabi, çocuklarımıza kul olduklarını öğretebilmemiz için önce bizim kul olduğumuzu öğrenmemiz, buna iman etmemiz gerekir. Daha kendimiz kul olduğumuza iman etmemişsek çocuğumuza da kulluğunu öğretemez, anlatamayız; çünkü çocuk anne, babasının ne söylediğine değil onların tavırlarına, örnekliğine bakar.
Evet, okuduğumuz âyette en son Allah “nefse takvâsını ve fücurunu ilham edene yemin olsun ki” buyurup kendine yemin etmişti. Âyet, devam eder. Kad efleha men zekkâhâ: “Muhakkak (nefsini) temizleyen kimse (kurtuluşa erip) felah bulmuştur.” Kim benliğinden kurtulursa saadete, kurtuluşa ermiştir.
Nefsin temizlenmesi; insanın benlikten, şirkten, küfürden, kibirden kurtulması demektir.
Allah, nefsini temizlemeyenlerin durumunu da beyan eder. Ve kad hâbe men dessâhâ:925 “Fakat onu (kötülüğe) gömen (ve bu kötülüğü örtmeye çalışarak kendini temize çıkaran) kimse ise (hüsrana uğrayarak) harab olmuştur.” Nefsini temizlemeyenler, temizlemeye çalışmayanlar kendi kendini kirletmiş ve kendi işini bitirmiştir. Eğer Allah “(Kıyamet günü, nefsini tezkiye edip günahlarından) Temizlenen kimse ise muhakkak ki felah bulmuş (kurtuluş ve saadete ermiş)tir.”926 buyuruyorsa o hâlde nefsimizi temizlemeden kurtulmamız mümkün değildir.
“Onlar üzerlerindeki göğe (hiç) bakmadılar mı? Biz onu nasıl bina etmiş ve (yıldızlarla) süslemişiz, onun hiçbir çatlağı (ve eksiği de) yoktur ve yeryüzüne (de hiç bakmadılar mı ki), biz onu (nasıl) yaydık ve orada sabit dağlar yerleştirdik. Üstelik orada her türden güzel (göz alıcı ve iç açıcı) çift(ten bitki)ler bitirdik. (Bütün bunlar, Allah’a) Yönelen (onu bilmek ve tanımak isteyen) her bir kul için bir basiret (onun sevgisine, rahmet ve kudretine kulun şahid olması) ve zikirdir.”927 Bunların hepsi kul içindir. Kulun âyet olarak okuması, gönül gözünü açtırması ve onu Allah’ın kudretine, sevgisine, rahmetine, nimetine, ikramına erdirmesi içindir.
Allah her şeyi âyet olarak anlatmıştır. Âyet olmayan hiçbir şey yoktur. Gök de, yıldızlar da, Güneş de, Ay da, rüzgâr da, denizler de, ağaçlar da, bitkiler de, yağmur da, bulutlar da her şey âyettir. Kul, gönlüyle bakarsa varlıktaki her şeyi âyet olarak okur.
Nasıl ki her şey âyetse insan da bütün âyetleri içinde barındıran bir kitaptır; çünkü bütün varlık, Allah’ın bir, iki ya da üç isminin tecellisine mazharken, insan Allah’ın bütün isimlerine mazhar olmuş tek varlıktır. Allah’ın bütün isimleri insanda tecelli ettiği için melekler insana secde etmiş ve âyet-i kerimede “o, göklerde ve yerde ne varsa hepsini kendi katından (bir lütuf olmak üzere) sizin hizmetinize vermiştir”928 buyurduğu üzere Allah bütün varlığı insanın hizmetine, emrine vermiştir.
Allah’ın göğü, yeri bize âyet olarak anlatmasının bir hikmeti vardır. Hikmeti olmasa bizim gökle ne işimiz var, Allah neden onu bize anlatsın! Allah bize göğü, yıldızları, Ay’ı, Güneş’i anlatıyor ki gönül gözümüzü açıp onları bir âyet olarak okuyalım ve varlık üzerinden rabbimizi tanıyalım; çünkü bu âleme rabbimizi, kendimizi tanımaya, anlamaya gelmişiz. Allah’ı tanıyan Allah’ı sever, ona iman eder, âşık olur. Allah’ı tanımayan ise ona iman edemez, âşık olamaz, her şeyini, canını feda edecek kadar kurban olamaz.
Okuyacağımız bu âyette yine kulları için yaptıklarını Allah beyan eder. “Allah, yeryüzünü sizin için yerleşmeye elverişli bir yer, göğü ise (üstünüze) bir bina (tavan) kılandır.” O, yeri sizin için oturma yeri, karar yeri, ikamet etme yeri kıldı. “Hem size şekil verip şekillerinizi güzel kılan hem de sizi temiz şeylerle rızıklandırandır. İşte, rabbiniz olan Allah budur. Âlemlerin rabbi olan Allah mübarek (ve şanı yüce)dir.”929
“Göğü ellerimizle (sınırsız güç ve kudretimizle) biz bina ettik ve (onu sürekli) genişleten de elbette biziz. Yeri de biz (her türlü ihtiyaca göre) döşedik. (Bak, biz nimetleri) Ne güzel döşeyiciyiz! Umulur ki tezekkür edersiniz (bunları düşünüp öğüt alırsınız) diye her şeyden de (erkek ve dişi olmak üzere) çift çift yarattık.”930 Umulur ki iman eder, rabbinizin yakınlığını tadar ve “bunu rabbim benim için yaptı” dersiniz.
“Allah’ın rahmetinin eserlerine bir bak! Yeryüzünü ölümünden sonra nasıl diriltiyor!”931 Ölümünden sonra yeryüzünü ne güzel diriltiyor, yağmuru; rahmeti indirip nasıl da onu yeşertiyoruz!
“O hâlde (cin ve insan şeytanlarından ve nefsinizin azgınlığından) Allah’a firar edin. (Resulüm! De ki) Muhakkak ki ben, onun tarafından size (gönderilmiş) apaçık bir uyarıcıyım.” Ben Allah’ın vahyini size inzar ediyorum. Her şeyi anlatıp gözünüzün önüne seriyorum ki rabbinize iman edesiniz, rabbinize koşasınız, firar edesiniz. “Allah ile beraber başka bir ilâh edinmeyin! Zira ben, onun tarafından size (gönderilmiş) apaçık bir uyarıcıyım.”932
“Peki, (inkâr edenler) devenin nasıl yaratıldığına bakmazlar mı? Ve göğün nasıl yükseltildiğine? Ve dağların nasıl dikildiğine? Ve yeryüzünün nasıl yayılıp döşendiğine (bakmazlar mı)?”933
“Allah, gökleri görebildiğiniz bir direk olmaksızın yükselten sonra Arş’a hükümran olan, Güneş’i ve Ay’ı (da emrine) boyun eğdirendir. Her biri belirlenmiş bir vakte (kıyamete) kadar (yörüngesinde) akıp gider. (O, her) İşi idare eder, âyetleri açıklar ki rabbinize kavuşacağınıza kesin olarak ikna ol(up iman ed)esiniz!”934 Demek ki bütün işleri Allah tedbir ediyor, yönetiyormuş!
Evet, bütün işleri yapan Allah’tır. Kul da buna karşılık ya rabbine iman edip kulluk yapar ya da ilâhlık taslar. Ya, rabbinin kudretine şahid olup göğe, yere, Ay’a, yıldızlara, ağaçlara, her şeye bakıp “rabbim Allah’tır” der ya da “bende de bir şeyler var, ben de istediğim şeyleri yapıyorum” deyip kendini rabbine şirk koşar. Allah da bize “bütün işleri ben tedbir ediyor, yönetiyor, idare ediyorum, bana şirk koşmayın” buyuruyor.
“Yeryüzünü yay(ıp döşey)en, orada sabit dağlar ve nehirler var eden ve orada her türlü meyvelerden (erkek ve dişi olmak üzere) ikişer çift yaratan odur. Geceyi de gündüz(ün üzerin)e (o) örter. Muhakkak ki bunda (enine boyuna düşünüp) tefekkür eden bir kavim için âyetler (ibret ve deliller) vardır.”935 Bunların hepsi âyet olarak okuyanlar için; rabbinin kudretinin, kullarına olan ikramının, onları ciddiye alıp sevmesinin delilidir, âyetleridir.
“Ayrıca yeryüzünde birbirine komşu kıtalar, üzüm bağları, ekinler, (bir kökten çıkan) çok gövdeli ve tek gövdeli hurma ağaçları vardır. (Hepsi farklı özelliklerde olmalarına rağmen) Bir su ile sulanır. Hâl böyle iken yemişlerinde onların bir kısmını bir kısmına üstün kılarız.” Hepsi aynı topraktan, sudan beslenir; ama buna rağmen her birinin rengi, şekli, tadı, kokusu farklıdır. “Muhakkak ki bunda aklını kullanan bir kavim için âyetler (ibret ve deliller) vardır.”936 Bütün insanlar bir araya gelse bile bir meyve yaratamaz, bir çiçek yaratamazlar. Sadece birini ötekine vurup fıtratını bozabilirler; ama asla yaratamazlar.
“Göğü de o yükseltti, (her şeye bir denge ve) ölçü koydu. (İnsana da onu yaratılmış en şerefli varlık kılarak Allah’a âbd olma ölçüsünü koydu.)” Allah her şey için bir mizan, denge, ölçü koymuştur.
Allah “ölçüyü o koydu” dedikten hemen sonra emir verir. “Sakın (yaratılıştaki bu denge ve) ölçüde haddi(nizi) aş(arak onu bozmaya kalkış)mayın! Ölçüyü adaletle tutun ve ölçüyü eksik tutmayın (gönlünüzdeki ölçüye de dikkat edin; Allah’a, insanlara ve varlığa gerektiği kadar kıymet verin).”937 Yalnızca bir şey alıp satarken değil bütün konularda dengede olun, adil olun!
Adil olmak; her hak sahibinin hakkını teslim etmektir. İnsan önce insana karşı adil olmalıdır. Allah, insana melekleri secde ettirmiş ve onu kendisine âbd olsun, iman etsin, diye yaratmışsa bu durumda insandan Allah’a âbdlik dışında bir şey beklemek ya da istemek doğru değildir. Allah, insanı kendisine âbd olsun, iman etsin diye yarattığı için insanın bütün kıymeti, değeri, şerefi imanına, kulluğuna, âbdiyetine göredir; yani biri Allah’a ne kadar iman etmiş, kul olmuş, rabbini ne kadar ciddiye alıp itaat etmiş, resulüne ne kadar tabi olup onu örnek almış ve resulüne ne kadar benzemişse Allah katında o kadar şerefli, kıymetli, değerli olur. O yüzden insana; Allah’ın âbdi, kulu olarak bakmayanlar insana bakarken Allah’ın nazarıyla nazar etmemiştir. Her neye göre insana bakıyorlarsa şerefi baktıkları o şeyde zannetmişlerdir.
Örnek vermek gerekirse; biri insana bakarken onun parasına, malına, mevkisine, gücüne göre bakıyorsa o zaman taptığı, âbd olduğu şey paradır, maldır, mevki, makamdır ve baktığı bu yer Allah’ın “bak” dediği değil, şeytanın “bak” dediği, gösterdiği yerdir. Oysaki rabbi, onun gönlüne ilham edip ne yapması, nasıl bakması gerektiğini her anda ona vahyeder. O ise rabbinin vahyine değil şeytanın söylediklerine bakar ve onu ciddiye alır.
Evet, Allah “ölçüyü adaletle tutun ve ölçüde, mizanda eksiklik yapmayın” buyurdu. Bir kul, insana Allah’ın âbdi olarak bakmaz ve insana Allah’ın öğrettiği gibi muamele etmezse gönül mizanını bozmuş olur. Gönül mizanı bozuk olduğu için kendini de insanı da yanlış tartar. Oysaki insanın mahlûkata bakarken her şeye Allah’ın âyetleri olarak bakıp onda rabbinin âyetlerini, kudretini, kendisine olan ikramını, sevgisini ve kendisini ciddiye almasını okuması gerekirdi. İşte, insan mahlûkatı böyle okumazsa Allah’ın koyduğu dengeyi bozmuş ve adil olamamış olur. Allah, kaybedenleri anlatırken “onlar Allah’ın hakkını takdir edemediler”938 buyuruyor ya, Allah’ın istediği gibi bakmayanlar da Allah’ın hakkını takdir etmeyenlerdir.
Allah’a âbd olmamız için Allah’ın hakkını takdir etmemiz şarttır. Allah’ın hakkını takdir etmek “Allah ne dediyse doğru odur. Mülk Allah’ındır. Ben onun kuluyum, Allah beni ona âbd olayım, iman edeyim, muhsin olayım, güzel yapayım, güzel olayım, rabbime, cennete koşayım ve Hz. İnsan olayım diye yaratmıştır” demektir. İnsan buna iman edip gereğini yaparsa adil olmuş, Allah’ın hakkını takdir etmiş olur. Yoksa gönül terazisi bozuk olduğu, adil olmadığı, Allah’a göre bakmadığı için insana, varlığa olan bakışıyla zulmeder ve zalim olur.
En basitinden; Allah, çocukları kullarına emanet edip “kulumu sana emanet olarak veriyorum, haydi onu bana âbd olması için yetiştir ve büyüt” demiştir. Eğer anne, babalar çocuklarını Allah’tan bir emanet olarak görüp onları Allah’a âbd olarak yetiştirmezlerse çocuklarına adil olmamış, onlara bakarken Allah’a göre bakmamış, bakışlarıyla onlara zulmetmiş, dolayısıyla Allah’ın hakkını takdir etmemiş olurlar.
Anne babaların, çocuklarını büyütmesi gibi aslında çocuklar da anne, babalarını manevi olarak büyütür ve onlara sabrı, fedakârlığı, terbiye etmeyi, rezzaklığı, kerimliği, rahimliği öğretirler; yani Allah’ın, kullarını anne, babalara emanet etmesinin sebebi; Allah’ın isimleri anne, baba üzerinde tecelli etsin diyedir.
Aynı şey eşler için de geçerlidir. Eşler birbirlerinin yanında huzur bulsunlar, sükûn bulsunlar, birbirlerine mutluluk olsunlar, saadet olsunlar, bir ve beraber olsunlar, dünya hayatının imtihanı kendilerine ağır gelmesin, birbirlerinden güç alsınlar, tabir-i caizse birbirlerinden nefes alsınlar diye Allah onları eş kılmıştır. Hâl böyleyken eşler birbirlerine bu şekilde bakmazlarsa yanlış yapmış, gönül terazilerini bozmuş ve birbirlerine saadet değil azap olmuş olurlar.
Devamlı olarak “insan, insan için cennet de olur cehennem de olur” diyoruz. Şayet birinin gönül terazisi düzgünse insanlara cennet olur; ama gönül terazisi bozulmuşsa bu defa insanlara cehennem olur. Allah âyet-i kerimede “kitâbı ve mizanı (adaleti) hak olarak indiren Allah’tır”939 buyurmuştur.
Allah, mizanı; yani teraziyi indirmiş, inzal etmiş, nüzul etmiştir. Bu terazi Kur’ân’dır, yoksa bakkal terazisi değildir! Eğer gönlümüz Kur’ân’a, Allah’ın vahyine açık olursa ve Kur’ân gönlümüze inerse gönlümüzdeki terazi Kur’ân terazisi, Allah’ın terazisi olur; ama gönlümüzdeki terazi Kur’ân terazisi olmazsa o zaman da nefsin, şeytanın terazisi olur ki böyle olunca da gönlümüz doğru ölçemez; çünkü şeytanın terazisi düzgün olsaydı zaten kendisi rabbine isyan etmez, itiraz etmez, iblis olmaz, kâfir olmazdı.
Bizim de “acaba gönlümüz Allah’ın terazisi mi yoksa şeytanın terazisi midir” diye kendimize bakmamız lazım. Şayet gönlümüz Allah’ın terazisi olsaydı peygamberler gibi olur, Allah’ın nazarıyla nazar eder, her hak sahibine hakkını teslim eder, insanlar için cennet olurduk; ama genel olarak baktığımızda durumumuz ortadadır.
Peki, insan, insan için nasıl cennet olur?
İnsan, Allah’a göre, Allah’ın isimleriyle muamele edince birbiri için cennet olur. Bu da ancak Kur’ân’a göre muameleyle mümkündür. Kul birine rahmet edince, ikram edince, onu sevince, sevindirince, sıkıntısını giderince, düştüğünde elinden tutup kaldırınca ve ona Allah’ın isimleriyle muamele edip hidâyete, imana, cennete vesile olunca ona cennet olur, aynı zamanda cennetine vesile olur. Allah da onun bu yaptıklarına karşılık isimleriyle onun gönlüne tecelli eder ve ona karşılığını verir; çünkü Allah’ın bu konuda vaadi vardır. Allah âyet-i kerimede “kim bir güzellik yaparsa biz onun güzelliğini (katımızdan bir güzellik vererek daha da) artırırız”940 buyurmuştur. Bu yüzden Allah, kulun yaptıklarına karşılık ona yaptığı her güzellik için bire en az on verir. Yetmez, bir de isimleriyle tecelli eder ve ona kendinden güzellik verir.
İnsan birbiri için cennet olduğu gibi birbiri için cehennem de olabilir. Biri kendi hakikatini örtünce, Allah’ın vahyini yok sayıp kendisine nefhettiği rûhu perdeleyince, karşısındakine Allah’ın vahyiyle değil de nefisle, şeytanla muamele edince bu defa insana cehennem olur. Bu da onun gönül terazisinin şeytanın terazisi olduğunu gösterir; yani gönlündeki şeytanın terazisi ona “falancaya böyle muamele et” der o da karşısındakine öyle muamele eder ve bu muamelesiyle de karşısındaki kişiye cehennem olur.
İnsan bu şekilde ters tarafta durunca sonunda nûrunu, rabbini kaybeder ve şeytanla beraber olur, zulmette (karanlıkta) kalır, zalim olur. İnsan böyle yaparak aslında en büyük zulmü kendine yapar. Her ne kadar karşısındakine zulmetmiş olsa bile zulmettiği kişi manevi olarak kaybetmez; çünkü sabreder ve yaşadığı şey için “bu bir imtihandır” derse manevi olarak kazanır. Bu nedenle Allah âyet-i kerimede “ey iman (ettiğini iddia) edenler! Siz kendinizden sorumlusunuz. Siz hidâyete erdiğiniz takdirde dalâlete düşenler size (hiçbir) zarar veremezler”941 buyurmuştur.
Evet, biri karşılaştığı olayları rabbinden bir imtihan olarak görür ve Allah’ın istediği gibi durursa kötü yapanların kötülüğü onun gönlüne dokunamaz. Belki zahiri olarak sıkıntı yaşar; ama insanların kötülüğü onu kötü yapmaz, rabbiyle arasına girmez, onu rabbinden uzaklaştırmaz. Bununla ilgili olarak Allah bize Firavun’un hanımı Hz. Asiye’yi örnek vermiştir. “Allah, iman edenler için de Firavun’un karısını misal verdi. Hani o, ‘rabbim! Bana katında, cennette bir ev yap, beni Firavun’dan ve onun (kötü) amelinden kurtar ve beni (şu) zalimler topluluğundan da kurtar’ demişti.”942 Âyet-i kerimede gördüğümüz üzere Hz. Asiye “beni Firavun’un küfründen de şirkinden de yaptıklarından da kurtar. Ben sana sığınıyorum. Firavun’un sarayını da ondan bir şey almayı da istemiyorum. Ben senin övdüğün yeri, ahireti, cennetteki evini istiyorum” demiş, Allah da ona istediğini vermiştir.
Firavun, Hz. Asiye’yi büyük bir işkenceyle şehid etmiş; ama Hz. Asiye rabbine, rabbinden istediğine kavuşmuştur. İşte, Allah Hz. Asiye’yi mü’minlere örnek göstererek bize “sen, firavunun hanımı da evladı da olsan ‘Allah’ dedin mi kazanırsın” buyuruyor. Bu yüzden zulmedenler karşısındaki kişiye zulmederek kendileri kaybederler. Zulmettikleri kişiye manevi olarak zarar veremezler. Öyleyse bize düşen; ne yaşarsak yaşayalım her şeyi rabbimizden bir imtihan olarak görüp rabbimizin sevdiği, razı olduğu gibi yapmaktır. Aksi hâlde peygamberin en yakını bile olsak manevi olarak bir şey kazanamayız; çünkü Allah inkâr edenlerle ilgili olarak bu defa Hz. Nûh (a.s.) ile Hz. Lût (a.s.)’ın hanımlarını bize örnek verir.
“(Resulüm!) Allah, (akrabalık bağının kendini kurtaracağını zanneden) kâfirler için Nûh’un karısı ile Lût’un karısını misal verdi. Bu ikisi, kullarımızdan iki sâlih kulun (nikâhı) altında idiler de onlara hainlik ettiler. (Kocaları) Allah’tan (gelen) hiçbir şeyi onlardan savamadı. Onlara, ‘(haydi ateşe) girenlerle beraber siz de ateşe girin’ denildi.”943
Görüldüğü gibi ikisi de salih kulların nikâhında olmalarına rağmen iman etmedikleri için cehennemi boyladılar. Bütün bunları göz önüne alarak bilmemiz lazım ki Allah, kulundan mutlaka kulluk istiyor, âbdiyet istiyor, iman istiyor. Böyle olmadan hiç kimse, peygamberin en yakını bile olsa bir şey kazanamaz.
Allah, kulluğunu yapıp kazanabilmesi için herkese imkân verir. Yeter ki insan, rabbine âbd olmayı, yakın olmayı istesin. Biri kulluk yapmayı istiyorsa Firavun’un hanımı da olsa iman edebilir; ama kulluk yapmak istemiyorsa peygamber hanımı bile olsa iman edemez. Bu konudaki tercih insanın kendisine aittir. Allah bütün kullarını iman etme ya da inkâr etme konusunda serbest bırakmıştır, kimse kimseyi küfre de imana da zorlayamaz. Buna kimsenin gücü yetmez.
İnsanı imana zorlamak ayrı şey iman etmesi için insana yardım etmek ayrı şeydir. Elbette ki mü’minler birbirlerine Allah yolunda yardım edebilir, etmelidir; çünkü Allah, mü’minleri anlatırken “mü’minler ancak kardeştirler.”944 “Mü’min erkeklerle mü’min kadınlar da birbirlerinin velileri (dost ve yardımcıları)dır”945 buyurmuştur, dolayısıyla mü’minler manevi olarak kazanmak için her konuda Allah yolunda birbirlerine yardım eder; ama kimsenin tercihine karışamazlar.
Hepimiz bu dünyada yolcuyuz ve istesek de istemesek de Allah’ın huzuruna gideceğiz. Her gün biraz daha dünyadan uzaklaşıp Allah’ın bize tanıdığı sürenin sonuna doğru yol alıyor, ahirete yaklaşıyoruz. Hepimiz için sadece iki seçenek vardır ya ahirete kazanmış olarak ya da kaybetmiş olarak gideriz. Ya hayatı rabbimizle beraber rabbimizin huzurunda yaşarız ya da şeytanın istediği gibi yapar şeytanla beraber yaşarız. Hiç kimse için üçüncü bir tercih yoktur ve nasıl yaşayacağıyla ilgili tercih de tamamen insana aittir.
Her zaman söylüyoruz “hiç kimse benim gücüm şeytana, nefsime yetmedi, şeytan bana hile yaptı, beni kandırdı” deyip şeytana uymayı Allah’a mazeret gösteremez. Allah, Kıyamet günü kaybedenlerin hâlini anlatırken âyet-i kerimelerde “o gün, zalim (kimse) ellerini ısırıp şöyle der: ‘Keşke ben de (insanları Allah’ın hidâyetine davet eden) resulle beraber bir yol tutsaydım! Yazıklar olsun bana, keşke (haktan yüz çeviren) falancayı dost edinmeseydim. Andolsun ki (iman edenler için bir) zikir (olan Kur’ân) bana geldikten sonra o beni dalâlete düşürdü.’ Zaten şeytan, insanı (uçuruma sürükler sonra da) yüzüstü bırakır.”946 “Nihayet (onların hesapları görülüp) iş(leri) bitirilince şeytan (onlara) der ki: Muhakkak, Allah size hak olan (âyetleri ve resulleriyle, hakikat)i vaad etti, ben de size (hoşunuza giden şeyleri) vaad ettim; ama sözümden caydım. Bununla beraber zaten benim sizi zorlayacak bir gücüm yoktu. Ben sadece sizi (apaçık ortada olan hakikati inkâra) davet ettim, siz de hemen benim davetime icabet ettiniz. O hâlde beni kınamayın, kendinizi kınayın! (Bugün artık) Ne ben sizi kurtarabilirim ne de siz beni kurtarabilirsiniz”947 buyurmuştur. Gördüğümüz gibi iblis kendisine uyanlara Kıyamet günü “ben seni davet ettim; ama Allah da seni davet etmişti; fakat sen rabbini dinlemedin, beni dinledin. Madem öyle şimdi beni değil nefsini kına” diyor. Eğer iblis bile kendisine uyanlara Kıyamet günü “beni kınama, kendini kına” diyorsa bu durumda hiç kimse şeytana uymayı mazeret olarak gösteremez; çünkü Allah ne yapması ve ne yapmaması gerektiğini en ince ayrıntısına kadar insana anlatmış ve “sakın şeytanın adımlarına tabi olmayın! Çünkü o, sizin için apaçık bir düşmandır”948 buyurmuştur.
Allah, Âdem’e secde etmelerini meleklere emrettiğinde hepsi secde etmiş, yalnızca iblis secde etmemiş ve “(insan secdeye layık olmadığı hâlde Âdem’e secde etmemi emretmekle beni azgınlığa mahkûm ettin) öyle ise beni azgınlığa mahkûm etmene karşılık ben de onlar(ı azdırmak) için mutlaka senin (dosdoğru yolun olan) sırât-ı mustakîmin (üzerind)e oturacağım. Sonra mutlaka onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından yaklaş(ıp onları kendime bağlay)acağım ve (sen) onların çoğunu şükredenlerden bulmayacaksın”949 demiştir.
Peki, şeytan, dediğini yapmış mıdır?
Allah âyet-i kerimede “andolsun iblis, onlar hakkındaki (çoğunu azdırıp ihlâslı kulları ise kandıramayacağına dair) zannını doğru çıkardı; çünkü mü’minlerden bir zümrenin dışında (hepsi) ona tabi oldular”950 buyurduğuna göre dediğini yapmıştır.
Şeytanın bütün gayesi zaten insanı rabbine karşı nankör yapmak ve ona kaybettirmektir, bu yüzden şeytan, insanı sırât-ı mustakîmden çıkarmaya çalışmakla kendi sözünü yerine getirmeye çalışır. İnsanın yapması gereken ise şeytanın hilelerine kanmamak, ona uymamak ve hayatı Allah’ın emrettiği şekilde yaşamaktır. Biri şeytana uyunca kulluk vazifesini yerine getirmemiş olur ki böyle olunca da Kıyamet günü kendini kurtarmak için şeytana uymayı mazeret olarak gösteremez.
Bilmemiz lazım ki kaybedenler Kıyamet günü “beni şeytan kandırdı” dedikten ve şeytan da kendini savunduktan sonra Allah görevli meleklere “ikisini yakalayıp bağlayın ve cehenneme atın”951 buyurur. Şeytana uymanın, onun verdiği vesvesenin peşinden gitmenin sonucu budur. Allah, açık açık şeytana uymamak gerektiğini beyan etmiştir, dolayısıyla “ben bilmedim, anlamadım, benim gücüm şeytana yetmedi” demek asla mazeret değildir. Ne demek gücüm yetmedi! Allah sana ağız vermiş; ama sen “kendime hâkim olamayıp küfrettim” diyorsun! Eğer sen kendine hâkim olmadıysan o zaman şeytan sana hâkim oldu demektir! Madem kendine hâkim olamadın öyleyse “Allah” deseydin, “estağfirullah” deseydin veya kızdığında “lâ havle vela kuvvete illa billahil aliyyul azim: ‘Bütün güç, kuvvet, kudret aliyy ve azim olan Allah’a aittir.’ O beni imtihana tabi tutuyor” deyip euzu besmele çekseydin! Neden Allah sana hâkim değil! Neden gönlünü rabbine açmadın da şeytana açtın!
Allah Rahmân Sûresi’nde nimetlerini bir bir sayar ve hemen ardından “o hâlde rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlıyorsunuz”952 buyurur. Yalanlamak demek; yok saymaktır, “evet, doğrudur Allah öyle söylemiş” deyip Allah’ın vahyini görmezden gelmek, üzerinde tefekkür etmemek, anlamaya çalışmamak, âyetlerin gereğini yerine getirmemek ve Allah’ın verdiği nimetler için şükretmemek, hamd etmemektir. Allah sana bu kadar nimet ikram etmişse, seni her anda kendine davet ediyor, kendine çekiyorsa sen de gönlünü rabbine aç ve gereğini yapıp şükret. Sana şeytan değil Allah hâkim olsun. Aksi takdirde rabbinin nimetlerini yalanlamış olursun.
İnsan bir kâinattır. İnsanın gönlü kâinattan daha geniştir. Bundandır ki kendi gönlünü seyredenler “bütün kâinatı bir mü’minin gönlüne koysan, sanki bir sahraya bir saman çöpü koymuşsun gibi görünür” demiştir. İnsanın gönlü böylesine büyük ve geniştir. Bu yüzden Allah hadis-i kutside “yer, gök, tecellimi alamadı; ama insanın gönlü tecellimi aldı”953 buyurmuştur. İnsan, Allah’ın bütün isimlerinin tecelli ettiği bir kâinattır; çünkü Allah ona rûhundan nefhetmiştir.954
Gönlü idare etmek çok zor bir şeydir. Bırakın kendi gönül kâinatımızı idare etmeyi, kendi evimizi bile idare edemiyoruz. Hâl böyleyken kendimizi; yani koca bir kâinatı, kâinat kadar geniş olan gönlümüzü nasıl idare edeceğiz!
İnsan, gönlü kâinattan daha geniş olmasına rağmen gönlünü daraltır, küçültür, küçücük bir yerden bakar ve “dünya budur, ben de buyum, insanlar da budur” der. Böyle yapmak ona kolay gelir. İnsan, gönlünü küçültürken aslında kendini küçültür, küçücük yapar. Dünya ile bir oyuncak gibi oynar, dünya hayatı kendisi için oyun ve eğlence olur. Aslında kendisi oyuncak olmuş, kendini şeytana, nefse oyuncak yapmıştır. Eğer âlemlerin rabbi olan Allah onun gönlüne tecelli etseydi hiç oyuncak olur muydu, şeytan onunla oynayabilir onu oyuncak gibi kullanabilir miydi? Ona istemediği şeyleri yaptırabilir, söyletebilir, düşündürebilir miydi? İpi onun boynuna takıp peşinden koşturabilir miydi? -Elbette ki hiçbirini yapamazdı.
Şeytanın elinde insanın oyuncak olmasının sebebi; insanın, rabbinden yüz çevirmesi, rabbinin kendisi için indirdiği takvâ elbisesini giymemesi, takvâ azığını yiyip içmemesi, rabbine karşı kulluk sorumluluğunu yerine getirmemesidir. İnsan, “ben Allah’ın âbdiyim, benim rabbim Allah’tır” demediği için şeytanın elinde oyuncak olur. Eğer “ben Allah’ın kuluyum” derse bütün kâinat onun gönlünde bir çöp kadar olur. Böyle biri rabbinden geldiğini, rabbine gideceğini, rabbinin kendisini muhatap aldığını ve rabbiyle muhatap olduğunu bilen biridir. Allah’ın her anda gönlüne vahyedip kendisine davet ettiğini bilen, bu vahyi işiten, her şeyin kendisinin hizmetine verildiğini, emrine amade kılındığını bilen biridir. Bu kul hiç dünya hayatına tenezzül eder mi, dünya hayatına aldanır mı! Bütün dünya onun olsa bile sanki bir çöpü olmuş ya da bütün dünya ondan alınsa bile sanki bir çöpü kaybetmiş gibi olur.
Evet, dünyaya karşı gönlü bu hâlde olan biri dünyalık şeylere tenezzül etmez; ama dünyayı yine de sever; çünkü dünyada Allah’ın rızasını, ebedi hayatı, Allah’ın dostluğunu kazanma imkânı vardır. Dünya bundan dolayı kıymetlidir, değerlidir. Biz de hiçbir zaman “dünya boştur” demiyoruz. Dünya hayatı Allah’ın, kuluna verdiği kazanma imkânıdır, hiç boş olur mu! Dünya hayatı ancak imansız yaşanırsa boş olur, oyun olur, eğlence olur; ama kul bu dünya hayatında Allah ile beraber olursa dünya onun için asla boş olmaz; çünkü o, dünyanın yalnızca rabbinin rızasını, dostluğunu, yakınlığını, ebedi hayatını kazanma imkânı olduğunu bilir, onun için dünyayı sever; yani mü’min dünyayı sevmez diye bir şey yoktur. Elbette ki dünyayı sever; ama sadece Allah için sever, Allah’ın kendisine verdiği dünyalıkları da onlarla ebedi hayatını kazandığı için sever. Böyle olunca da bu sevgisi Allah’a gider.
Dünya hayatını nasıl yaşamamız gerektiğini ancak peygamberlerin hayatlarından öğrenebiliriz; çünkü bütün peygamberler hayatlarıyla, kulluklarıyla, imanlarıyla bizim için örnektir. Tüm peygamberlere baktığımızda hepsinin ne büyük imtihanlara tabi tutulduğunu ve bu imtihanlara karşı nasıl da Allah’ın sevdiği gibi yaptıklarını görürüz.
Mesela; Allah âyet-i kerimede “İbrâhîm’de ve onunla beraber (iman eden) kimselerde sizin için gerçekten güzel bir örnek vardır”955 buyurmuştur. Peygamberlerin her biri bizim için örnektir; ama Allah, Hz. İbrâhîm (a.s.)’ı ayrıca bize örnek olarak göstermiş ve Hz. İbrâhîm (a.s.)’ın ateşe atıldığını, evladını kurban etmekle imtihana tabi tutulduğunu anlatmıştır. Tabi ki Hz. İbrâhîm (a.s.) bunlar dışında da başka imtihanlar yaşamıştır. Örneğin; babası ona “ey İbrâhîm! Sen benim ilâhlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Andolsun eğer (bu söylediklerinden) vazgeçmezsen mutlaka seni taşlarım! Haydi, (benim dinime dönene kadar) uzun(ca) bir süre benden uzak dur”956 dediğinde, Hz. İbrâhîm (a.s.) “muhakkak ki ben rabbime gidiyorum, (o) bana doğru yolu gösterecektir”957 deyip gitmiş ve yol boyunca pek çok imtihanlar yaşamıştır.
Hz. Mûsâ (a.s.) da bir adamı attığı yumrukla öldürüp bulunduğu yeri terk emiş958 ve en son bir ağacın altına oturup “rabbim! Gerçekten ben, bana indireceğin her hayra muhtacım”959 demiştir. Hz. Mûsâ (a.s.) gittiği yerde aç ve susuz kalmıştı, bir yeri bilmiyor, kimseyi tanımıyordu. Sonra gidip Hz. Şuayb (a.s.)’a çobanlık yapmıştı; yani onun da yaşadığı büyük sıkıntıları, tabi tutulduğu büyük imtihanlar vardı.
Hz. Yûsuf (a.s.)’a baktığımızda onun da hayatı imtihanlarla geçmiştir. Önce kardeşleri onu kuyuya atmıştı sonra kuyudan çıkarılıp Mısır’a götürülmüş, ardından iftiraya uğrayıp zindana girmiş, en sonda ise Allah’ın onun için takdir ettiği muradı gerçekleşmiştir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için de aynısı geçerlidir. Daha doğmadan önce babasını sonra küçük yaşta annesini kaybetmiş, hayatı yaşarken nice yakınlarını kaybetmiş, taşlanmış, daha sonra ise miraca çıkmıştır. Kısacası peygamberlerin hepsi büyük imtihanlara tabi tutulmuş, gerekeni yapınca ise Allah onlara ikram etmiştir.
Sıkıntı çekmeyen insan yoktur. Herkes peygamberlerin yaşadığı sıkıntıları yaşar, aynısı kadar olmasa da kendine göre bir peygamberin yaşadığı sıkıntının benzerini yaşar; yani herkes bir peygamberin fıtratı, kalbi, ahlakı üzeredir. Eğer Allah’ın kendisine gösterdiği yolda yürürse mutlaka o peygambere kardeş olur.
Allah hepimize bir yol çizmiştir ve hepimiz o yolda yürürüz. Yolu yürürken istesek de istemesek de zaten peygamberlerin yaşadığını yaşarız. Yeri gelir aç kalır, susuz kalırız, yeri gelir iftiraya, hakarete uğrarız, yeri gelince de hastalanırız, sıkıntı çeker, belaya, musibete uğrarız. Bunları yaşamayan hiç kimse yoktur. Biri için “o sıkıntı çekmemiş” dersek bilelim ki ne yaşadığını bilmiyoruz. Herkes kendi gönül âleminde fırtınalar, depremler yaşar. Bu fırtınalar herkeste farklıdır, insana bazen musibetten, bazen beladan, bazen de aşktan gelir; ama her hâlükârda herkes bu fırtınaları, depremleri yaşar.
Madem, biz de peygamberlerin yaşadığı gibi sıkıntılar yaşıyorsak o hâlde neden peygamberler kazandı da biz kazanamıyoruz, biz nerede yanlış yapıyoruz?
Burayı doğru anlamak gerekir. Hepimiz tek bir yerde yanlış yapıyoruz. Peygamberler yaşadıkları sıkıntıların hepsini Allah’tan biliyordu; ama biz, Allah’tan bilmiyoruz. İşte, bütün sorun tam da buradadır. Biz birbirimizi suçlamakla meşgulüz, şeytan bize hilesini yapıyor, biz de şeytanın bakışıyla bakıyoruz.
Allah, vahyinde gereken her şeyi söylemiş ve bize “fââl olan benim, bütün işleri ben yapıyorum. Yaşadığın olaylarda seni ben imtihana tabi tutuyorum. Senin için bir takdirde bulunmuşum ve seni kendime davet ediyorum. Her işi tedbir eden, yöneten, idare eden benim. Melik benim, malik benim, sen benim kulumsun ve bana geleceksin” demiştir. Bu yüzden Allah Hz. Yûsuf (a.s)’ın, yaşadığı imtihanları anlatırken “onun için böyle takdir ettik”960 buyurmuştur.
Neden?
Çünkü onu sultan yapacak. İnsanlara onunla hidâyeti verecek. Hz. Yûsuf (a.s.) kendisini kuyuya atan kardeşlerini suçladı mı? -Suçlamadı. “Siz bana bunu yaptınız” dedi mi? -Demedi. Tam tersine “bugün size kınama yoktur”961 dedi. Hz. Yûsuf (a.s.) rüyasında Ay’ın, Güneş’in ve on bir yıldızın kendisine secde ettiğini görmüştü.962 İşin sonunda ise Hz. Yûsuf (a.s.)’ın kırk sene önce gördüğü bu rüya; yani Allah’ın onun üzerindeki takdiri gerçekleşti.
Biz de rabbimizin istediği gibi durursak bilelim ki bizim rüyalarımız da mutlaka gerçekleşir. Bu rüya uyurken gördüğümüz rüyalarımız değil zahiri olarak hayal ettiklerimiz, istediklerimizdir. Her neyi istiyorsak rüyamız odur.
Neyi istiyoruz?
Rabbimizi istiyoruz, ona dost olmayı, onun huzuruna çıkmayı, cemalini müşahede etmeyi, bize “kulum” demesini istiyoruz. Bundan büyük rüya var mıdır! Şimdiye kadar rüyamız gerçekleşmemişse bunun sebebi; yaşadığımız olayları Allah’tan bir muamele olarak bilmememiz ve onlara rabbimizin emrettiği gibi karşılık vermememizdir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Mekke’yi fethettiğinde Kâbe’nin önünde kendisine işkence yapanlara, hakaret edenlere, küfredenlere, kendisini taşlayanlara “bugün size ne yapacağımı bekliyorsunuz” diye sorunca, Mekkelilerin hepsi “sen kerim bir aileden kerim bir babanın evladısın, biz seni kerim olarak biliyoruz” dediler. Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “size Yûsuf kardeşimin söylediğini söylüyorum. Bugün size kınamak yoktur” buyurdu. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz kelimeyi aynen böyle kullandı; yani Hz. Yûsuf (a.s.)’ın, kardeşleriyle konuşurken Allah’ın bize haber verdiği âyeti okudu; çünkü Allah ona sûreyi indirirken “önce sen ders al” buyurmuş ve önce Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e ne yapması gerektiğini öğretmişti.
Allah, her bir peygamberin kıssasıyla bütün insanlara ders verir. O yüzden âyet-i kerimede “andolsun onların kıssalarında gönül (ve aklı selim) sahipleri için ibretler vardır”963 buyurur. Bu dersi önce Resulullah (s.a.v.) Efendimiz almıştır. Bundan dolayı Mekkelilere “size Yûsuf kardeşimin söylediğini söylüyorum. Bugün size kınamak yoktur” demiştir; çünkü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, Allah’ın takdir edip kendisini imtihana tabi tuttuğunu ve her birinin kendisi için kazanma imkânı olduğunu, velinimet olduğunu biliyordu, buna iman etmişti. Yaşadığı olayları da Mekkelilerden değil, Allah’tan bildiği için onlara “bugün size kınamak yok” demişti. Bütün peygamberler için bu böyledir.
Herkes manevi olarak kazanmamız için bizim velinimetimizdir. Ne yaşarsak yaşayalım hepsi rabbimizin rızasını, yakınlığını kazanmamız için imkândır. Şeytan da bizim için velinimettir. O bizi başka tarafa davet edince kendimizi Allah’a her çekişimizde manevi olarak kazanırız. Allah âyet-i kerimede “sakın şeytanın adımlarına tabi olmayın! Çünkü o, sizin için apaçık bir düşmandır”964 buyuruyor ya, işte şeytanı düşman olarak görürsek düşmandan dostumuza, velimize, rabbimize kaçarız. Belki şeytanın bizi uçuruma çektiğini görmesek rabbimize kaçmayacak, firar etmeyecek, rabbimize sığınıp secde etmeyecektik. Böyle baktığımızda şeytan bizim için velinimettir.
Mesele; yaşadığımız her şeyi Allah’tan bilmek, Allah’ın her anda bizi imtihana tabi tuttuğunu anlamak, buna iman etmek ve bunu yaşamaktır.
Peki, her anımızın imtihan olduğunu bilip bunu yaşamamızın yolu nedir?
Bunun yolu Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sına iman etmektir. Şöyle ki bir kötülükle karşılaşmışsak bilelim ki iyilikle mukabele edelim diyedir. Allah bize bir nimet vermişse biz de onu insanlara ikram edelim de kerimliğimiz artsın diyedir. Rahmet etmemiz gereken bir imtihanla karşılaşmışsak rahmet edelim de rahmetimiz artsın diyedir. Allah birilerinin bize yanlış yapmasına müsaade etmişse yanlış yapanları affedelim, mağfiret edelim de Allah’ın affı, mağfireti bizim üzerimizde tecelli etsin, biz de böylelikle rabbimize ayna olalım diyedir. Allah’ın bütün isimleri bu şekilde üzerimizde tecelli etsin diye Allah bize devamlı muamelede bulunur ve bizi imtihana tabi tutar. İşte, karşılaştığımız bütün muamelelerin, fiillerin manevi olarak kazanalım diye Allah’tan bir rahmet olarak bize geldiğini kabul eder, buna iman edersek her anımızın imtihan olduğunu bilip bunu yaşarız.
Hayatı yaşarken ya “Allah var” diyeceğiz ya da “Allah yok” diyeceğiz. Eğer “Allah var” diyorsak bilelim ki Allah bize her anda muamelede bulunuyor; ama “Allah yok” diyorsak o zaman da şeytana uyar, kafamızın dikine gideriz.
Yaşadığımız her şey bizim için imtihanken baktığımızda devamlı “şu şöyle yaptı, falancalar böyle yaptı” denilir. Allah bizi buraya kavga etmeye mi gönderdi! “Dünyaya gidin kavga edin” ya da “gidin dünyayı parselleyin, elde ettiğiniz her şey sizindir” mi buyurdu! Aksine tam tersini söyleyip “(unutmayın!) son da ilk de (âhiret de dünya da) Allah’ındır.”965 “Dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir.”966 “Allah’tan (rızasını, yakınlığını, cemâlini kazanmak için yardımını) isteyin.”967 Neyi isteyecekseniz Allah’tan isteyin, buyurdu. Aynı şekilde “(resulüm!) bir de altın ve gümüşü biriktirip de onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onlara elem verici (iç yakan) bir azabı müjdele! (Bu biriktirilen malların) Cehennem ateşinde kızdırılıp bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanacağı gün (onlara denilir ki), (işte) bu, (dünyada iken) kendiniz için biriktirdiğiniz (servetiniz)dir. Artık biriktirdiğiniz şeyleri(n azabını bugün) tadın”968 buyurdu. Altın ve gümüşü biriktirip onları Allah yolunda harcamayanlar… Neden onu biriktirmek yerine Allah yolunda harcamadın, hani bunları kendin yemek için saklamıştın ya, haydi şimdi biriktirdiğini tat, buyurur Allah.
Evet, biraz önce söylediklerimi doğru anlayalım. Yaşadığımız her şeyi ya Allah’tan bileceğiz ya kullardan ya da şeytandan bileceğiz. Hayatı imtihan olarak bildiğimizde hayata olan bakışımız doğru olur, Allah’ın buyurduğu gibi adil olur, biz de her şeyi doğru ölçer, doğru tartar, doğru biçeriz. Peygamberlerin tabi tutulduğu imtihanlarda kazanıp da bizim kazanamamamızın sebebi; yani onlarla aramızdaki fark budur. Yaşadığımız her şeyi Allah’tan bilmek ya da bilmemektir.
Yaşadıklarımızı Allah’tan bilmezsek başkalarını suçlarız sonra hiç farkında olmadan onları Allah’a şirk koşarız. Niye onlar Allah’ın ortağı mıdır ki Allah dilemeden bize bir şey yapsınlar! Ne zamandan beri insan, Allah’ın dilemediği bir şey yapabiliyor! Ne zamandan beri her istediğini yapacak kadar güçlü olmuş, Allah’a ortak olmuş! Bu nasıl bir imandır! Bunu söyleyen nasıl bir mü’mindir! Böyle anlayan biri hiç mü’min olur mu!
Çocuğun bile sana bir muamele yaptığında “Allah’ın buna müsaade etmesinde bir muradı var, bana burada bir şey öğretmek istiyor. Acaba Allah bu olayda bana neyi anlatıyor, neyi öğrenmemi diliyor” demen gerekir. Eve gittiğinde hanımın sana bir şey söylediyse o anda sana bir imtihan gelmiştir. Senin de “acaba rabbim benden ne yapmamı, nasıl davranmamı istiyor” demen gerekir. Ya da komşun kapıda sana bir şey söylediyse “bunda da Allah’ın bir muradı vardır” diye düşünecek ve Allah’ın senden istediği gibi yapacaksın. Öyle ki Allah’ın seni tabi tuttuğu imtihanı kazanabilesin.
Allah âyet-i kerimede “(şunu da unutmayın!) âlemlerin rabbi Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz (ve Allah sizin için sadece hayrı diler)”969 buyurmuştur. Sen bir şey dilediğinde, bir muamelede bulunduğunda onu önce Allah dilemiş, takdir etmiştir.
Herkesin imtihanı, yolu ayrı ve özeldir; çünkü herkes bir peygamberin izinde yürür. Bu nedenle biri manevi yolculukta sona varırsa izinde yürüdüğü peygambere kardeş olur, arkadaş olur, dost olur, yakın olur. Kul o peygamberin kalbi üzere olduğu için ikisi de Allah’ın aynı tecellisine mazhar olurlar. Senin de yapman gereken şey; peygamberlerin yaptığı gibi yapıp Allah’ın onlara yaptığı tecelliye mazhar olmaktır.
Evet, rabbimize gidiyoruz. Hiç kimse bizim gönlümüze müdahale edemez; çünkü gönülleri kudret elinde tutan Allah’tır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz yemin ederken “gönlümü, kalbimi kudret elinde tutan Allah’a yemin ederim ki”970 diye yemin ederdi. Gönülleri Allah döndürür. Gönülleri o döndürüyorsa o zaman gönlümüzü ona teslim edelim ve “gönlüm sana aittir ya rabbi! Ben de sana aidim. Gönlümün senden başka tarafa dönmesine izin verme, bana yardım et, ya rabbi! Öyle ki seninle muhatap olayım, seninle göreyim, seninle işiteyim, seninle tutayım, seninle yürüyeyim, seninle dileyeyim, seninle seveyim ve yalnız seninle olayım” diyelim, Allah da gönlümüzü kendine döndürsün; çünkü Allah hadis-i kutside “Allah bir kulunu sevdiğinde o kul artık Allah ile görür, Allah ile işitir, Allah ile tutar, Allah ile diler, Allah ile yürür, Allah ile sever, Allah ile olur”971 buyurmuştur. Eğer rabbimize böyle dersek Allah gönlümüzü başka bir yere döndürmez, sürekli kendine döndürür.
Evet, hep birlikte benâ “bina etti, yaptı, kurdu” fiilini anlamaya çalıştık.
Allah bizi rabbinden başka tarafa dönenlerden eylemesin inşallah. Allah bizi yaşadığı her şeyi rabbinden bir muamele olarak, imtihan olarak bilenlerden eylesin. Allah bizi tabi tutulduğu imtihanlara peygamberlerin yaptığı gibi karşılık verenlerden eylesin. Allah bizi kendisiyle beraber olanlardan ve rabbine teslim olanlardan eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
