close

39.Bölüm

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sı ve Aşk’ı anlamaya, Allah’ın bütün fiillerinin aşktan tecelli ettiğini ve kuluna sevdiği, rahmet ettiği için muamele ettiğini öğrenmeye çalışıyorduk.

Her anda rabbimizle muhatap olduğumuzu anlamadan ne kendimizi ne rabbimizi ne de hayatı anlamış oluruz. O hâlde bütün mesele her anda rabbimizle muhatap olduğumuzu bilmemiz ve yaşadığımız her olayı rabbimizin bize muamelesi olarak görmemizdir. Böyle olunca hem rabbimizi hem kendimizi hem de hayatı rabbimizin anlattığı şekilde anlamış, tanımış oluruz. Zaten şimdiye kadar yaptığımız bütün sohbetleri rabbimizle muhatap olduğumuzu bilelim diye yaptık.

Geçen sohbetimizde en son Allah’ın heleke “helâk etti” fiilini anlamaya çalışmıştık. Bu sohbetimizde ise önce kadere “takdir etti” fiilini, ardından diğer fiilleri anlamaya çalışacağız inşallah.

Allah’ın hem zahiri hem de manevi takdiri vardır. Allah yaratır ve takdir eder. Ayrıca takdir edip muamele eder ve takdir edip bir sınır koyar, miktar koyar.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

“(Resulüm! Sen) E’âlâ (yüceliği anlaşılamayacak kadar büyük) olan rabbinin ismini tesbih et! o ki (her şeyi) yarattı ve (bir) düzene koydu. O ki (her şeye yaratılışına uygun) takdiri(ni) yaptı ve hidâyeti verdi.”761 Takdir edip yolu gösteren Allah’tır.

Her kul, Allah katında özeldir. Hiç kimse kimsenin kopyası değildir, dolayısıyla Allah’ın bütün kullarına olan takdiri de her bir kul için özeldir. Allah, her bir insana bir yol takdir etmiştir ve takdir ettiği bu yol hem zahiri hem manevidir.

Nasıl?

İnsan zahiri olarak doğduğunda annesi, babası, kardeşleri olur sonra toplum içinde yavaş yavaş büyür, buluğa erer sonra da rabbini bilmek, tanımak için bir yola girip çabasını, gayretini sarf eder. Hayatı yaşarken bazen sağlıklı olur, bazen hasta olur bazen de bir organını kaybedebilir. En sonunda ise yaşlanır ve ölür. İnsanın zahiri olarak yaşadığı bu hayatı Allah’ın kendisine olan zahiri takdiridir.

Allah’ın bir de manevi takdiri vardır. Allah herkese cennetin yolunu, büyüyüp kâmil insan, Hz. İnsan olacağı ve rabbine varacağı yolu göstermiştir. Allah’ın bütün insanlar için manevi takdiri de insanın rabbine varacağı yola girmesi ve rabbine varmasıdır.

Allah, takdir ettiği şeyleri Levh-i Mahfuz’da yazmıştır;762 ama Allah’ın kulu için yaptığı bütün takdiri kulu için sadece hayırdır, rahmettir. Asla şer değildir.

Hayırla şerri birbirinden nasıl ayırabiliriz?

Hayır; insanı rabbine yaklaştıran, cennete taşıyan ve Hz. İnsan yapan her şeydir. İnsanı Allah’tan, cennetten, kendi hakikatinden, insan olmaktan uzaklaştıran şeyler de şerdir ve bu hayrı ya da şerri seçmenin tercihi de bütünüyle insana aittir.

Allah, kulu için saf hayrı, rahmeti, cenneti takdir etmiştir; ama kul dilerse cenneti takdir etmeyebilir. Cenneti takdir etmeyince de zaten cehennemi takdir etmiş olur. İnsan olmayı takdir etmeyince hayvan olmayı, manevi olarak kazanmayı takdir etmeyince kaybetmeyi, gönlünün cennet olmasını takdir etmeyince gönlünün cehennem olmasını, nûru takdir etmeyince de karanlığı takdir etmiş olur.

İnsan; Allah onun için hayrı, cenneti, güzelliği takdir etmişken Allah’ın kendisi için takdir ettiğini o da kendisi için takdir etmezse ters tarafa gitmiş ve şerri tercih etmiş olur ki o zaman da Allah’ın kendisi için yaptığı takdirden kendini mahrum bırakmış olur. Bu konudaki tercih bütünüyle insana aittir. Dileyen rabbinin takdirini seçer ve manevi olarak büyüyüp Hz. İnsan olur, dileyen de hayvan olmayı tercih eder ve manevi olarak kaybeder.

“(Acaba hiç düşündü mü, Allah) Onu hangi şeyden yarattı? Onu bir nutfeden (dökülen bir damla sudan) yarattı da ona (kul olma kaderini) takdir etti.”763 Allah, insanı dökülen bir damla sudan yaratmış sonra ona şekil vermiştir daha sonra ise onun için takdirde bulunmuştur. Allah her şey için takdirini yapan ve her şeyi bir ölçüyle, düzenle meydana getirendir.

“Aranızda ölümü(n ne zaman gerçekleşeceğini) takdir eden de biziz ve biz, sizin (yerinize) benzerlerinizi getirmeye ve sizi bilemeyeceğiniz (başka) bir şekilde (yeniden) yaratmaya (da kâdiriz). (Bu konuda) Önümüze (asla) geçilemez (takdirimize mâni olunamaz).”764

“Güneş de kendisi için belirlenen bir yörüngede akıp gitmektedir. İşte bu, azîz, alîm (bütün şerefin ve kudretin sahibi olan, her şeyi ve herkesi bilen Allah)ın takdiridir. Ay’a da (kendi yörüngesinde birtakım) menziller tayin ettik. Nihayet o, (hilal şekline benzer) eğrilmiş kuru hurma dalı gibi olur.”765 Kulları âyetlerini görsün diye bu takdiri yapan Allah’tır.

“Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa onu (senin üzerinden) ondan başka kaldıracak yoktur ve eğer sana bir hayır dokundurursa (bunu da geri alacak yoktur). (Bil ki) O, her şeye kadîrdir (kudretiyle her şeyi hükmü altında tutandır).”766

“Muhakkak ki Allah fâliktir, taneyi ve çekirdeği (içindeki hakikati ortaya çıkarmak için çatlatıp) yarandır. (O) Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarandır. İşte, (rabbiniz olan) Allah budur. O hâlde nasıl oluyor da (haktan) döndürülüyorsunuz!”767

Gördüğümüz gibi Allah “her şeyi ben takdir etmişim” buyuruyor! Bu yüzden başka bir âyet-i kerimede Allah “onun ilmi dışında bir yaprak bile (yere) düşmez.”768 Onun izni olmadan ağaçtaki yaprak düşmez, buyurmuştur. Bu her şey için geçerlidir. Allah’ın izni olmadan tohum çatlayıp filizlenmez, yeşermez, rüzgâr esmez, yağmur yağmaz. Allah bir takdire göre buna müsaade eder ve varlığa muamelede bulunur.

“Böylece onları, iki günde (safhada) yedi gök olarak (yaratmayı) takdir etti ve her göğe görevini vahyetti. Biz, dünya semâsını kandillerle (yıldızlarla) süsledik ve onu (yıkılmaktan) koruyarak (muhafaza ettik). İşte bu, azîz, alîm (bütün şerefin ve kudretin sahibi olan, her şeyi ve herkesi bilen Allah)ın takdiridir.”769

Okuyacağımız bu âyette de Allah cenneti anlatır. “Ne yana bakarsan bak, (tarifi mümkün olmayan) bir nimet ve büyük bir saltanat görürsün.”770 Cennette nereye bakarsan bak görebildiğin tek şey; çok büyük bir nimet, büyük bir saltanattır. Allah mü’minler için cenneti, rabbinin kendisi için takdir ettiğini tercih etmeyenlere, iman etmeyenlere ise cehennemi takdir etmiştir.

Allah takdir ederken önce diler, irade eder, hüküm verir sonra ise “ol” der ve o şey olur; yani her şey eksiksiz bir şekilde kendi iradesiyle rabbinin emrini yerine getirir; çünkü bütün varlık, rabbine iman etmiştir. Rabbini zikreder, tesbih eder, aşkla semah eder, rabbini ister, sa’y eder, rabbi için koşuşturur.

Varlığın semahı onun tesbihidir, zikridir. En küçüğünden en büyüğüne, atomundan galaksisine kadar her şey rabbini aşkla, hamdla tesbih ederek semah hâlindedir ve hepsinin özetle söylediği tek kelime “seni seviyorum ya rabbi!” kelimesidir. Bütün varlık, rabbini tesbih ederken, hamd ederken, şükrederken, tekbir ve tevhid ederken “seni seviyorum ve seni istiyorum ya rabbi” der.

Diğer varlıklar iradesiz olarak rabbine âşıktır, rabbinden başka bir şey görmez, bilmez, her şeyi rabbiyle bilir; ama insan, kendi iradesiyle rabbini tercih eder. Allah, insana tercih etme hakkı verdiği için insan iradesi doğrultusunda başka tercihler de yapabilir. Zaten insanı halife yapan ve diğer varlıklardan üstün kılan şey tercihidir. Diğer bir ifadeyle onu başka tarafa çeken şeylere rağmen kendini rabbine çekmesi, rabbini tercih etmesi ve rabbine varan yolu kendisi için takdir etmesidir. Allah âyet-i kerimede “de ki: hak rabbinizdendir. Öyle ise dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.”771 İman da bellidir, küfür de bellidir. Dileyen iman etsin, dileyen kâfir olsun. Dileyen şükredip rabbinin kendisi için takdir ettiğini tercih etsin. Dileyen de kendisi için başka şeyleri takdir edip nankörlük yapsın, buyurarak insana takdir etme hakkını vermiştir. İnsan da kendi iradesiyle ister iman etmeyi ister inkâr etmeyi tercih eder, takdir eder. Eğer iman etmeyi tercih ederse Hz. İnsan olur ve Allah’ın yeryüzündeki halifesi olur. İnkâr etmeyi tercih ederse ise Allah’ın kendisi için takdir ettiği halifeliği kaybeder.

Allah’ın bizim için takdir ettiklerini kendimiz için takdir etmezsek Allah’ın bize takdir ettiği nimetleri alamayız.

Peki, Allah bizim için neyi takdir etmiştir?

Allah bize rûhundan nefhetmiş ve nefhettiği rûh olmamızı takdir etmiştir; ama Allah’ın bizim için yaptığı nefhettiği rûh olma takdirini kendimiz için takdir edemediğimizden hakikatimize varamıyor, Allah’ın nefhettiği rûh olamıyoruz.

Genel olarak baktığımızda “ama ben Allah’ın takdirini kabul ediyorum” diyebiliriz; ama dilimizle “Allah’ın benim için yaptığı takdiri kabul ediyorum” demek yeterli değildir; çünkü dilin, gönlün, amelin birlikte olmadığı bir söz yalan bir sözdür. Nasıl ki dua için dilin, gönlün ve fiilin beraber olması gerekiyorsa Allah’ın bizim için yaptığı takdiri tercih etmiş olmamız için de dilimizin, gönlümüzün, fiilimizin beraber olması şarttır. Öyle ki Allah’ın bize takdir ettiği nimetleri kazanmak için çabamızı, gayretimizi göstermiş olalım.

Allah bizim için bir de imanı takdir etmiştir. “O, kullarının küfrüne razı olmaz. Yok eğer şükrederseniz, sizin için buna razı olur.”772 Allah bizim küfre düşmemize razı değildir, yalnızca iman etmemize, şükretmemize razıdır; ama yine de bize bu konuda bir tercih hakkı vermiştir. Allah şükretmemize razı olduğu için iman eder, rabbimize şükredersek Allah da bizden razı olur. İman etmezsek mutlaka küfre düşeriz ve Allah küfre razı olmadığı için de Allah’ın rızasını kaybederiz. Böyle olunca Allah’ın bizden razı olmasını da bekleyemeyiz.

Allah’ın bizden razı olmasını istiyorsak yapmamız gereken şeyler vardır. Eğer Allah’ın bizim için takdir ettiklerini biz de kendimiz için takdir edersek; yani iman etmeyi, Müslüman olmayı, Allah’a teslim olmayı, muttaki olmayı, cennete koşmayı, hayırda yarışmayı, peygambere tabi olmayı, her bir âyete tek tek iman edip gereğini yapmayı tercih eder, Allah’a verdiğimiz sözü yerine getirirsek o zaman Allah’ın bizden razı olmasını bekleyebiliriz.

Zaten Allah’ın rızasını kazanmak için gereğini yapanlar mutlaka karşılığında Allah’ın rızasını, yakınlığını, güzelliğini, ebedi hayatını, Hz. İnsan olmayı, Allah’ın nefhettiği rûh olmayı kazanırlar. Bunun istisnası yoktur. Herkes Allah’ın kendisi için takdir ettiğini tercih edip gereğini yaptıkça kazanır. Gereğini yapmayanlar ise Allah’ın kendisi için takdirini tercih edememiştir, dolayısıyla böyleleri bir şey kazanamazlar. Kazanmak için Allah’ın âyet-i kerimede buyurduğu gibi insanın sa’y etmesi; yani koşması, Allah için bir çaba, gayret içinde olması gerekir.

Evet, Allah’ın bizim için neler takdir ettiğini anlamaya çalışıyorduk.

Allah bizim için bir de ebedi hayatı, cenneti takdir etmiştir. Mesela; dünya hayatındaki nimetler için bize “bunlara tennezzül etmeyin”773 derken “yarışanlar cennet için yarışsın. Allah’ın rızasını kazanmak, muttaki, mukarrebun olmak, Allah’a yakın olmak, dost olmak için yarışsın”774 buyurmuştur; çünkü insanı zaten bunun için yaratmış ve rabbine dost olmayı ona takdir etmiştir.

İnsan, Allah’ın takdirini beğenmez, kabul etmezse “ben kendim için daha güzel bir takdir yaparım. Ben senden daha iyi biliyorum. Senin benim için takdir ettiğini ben kendim için kabul etmiyorum. Ben kendim için daha merhamet sahibiyim, daha rahmanım, daha rahimim, daha güzelini biliyorum, dolayısıyla senin dediğin gibi değil kendi istediğim gibi yapıyorum” derse ters tarafa gider. Ters tarafa gidince de Allah’tan, hakikatinden, insan olmaktan uzaklaşır. Sonuç olarak bir günlük dünyada yer, içer; ama sonra rabbini de kendini de Allah’ın ona takdir ettiklerini de ebedi hayatını da kaybeder. Bu yüzden Allah “(resulüm! Sen) onları bırak; yesinler, (içsinler, dünyadan) yararlansınlar ve (boş) arzuları onları oyalayadursun. Onlar yakında (hakikati) bilecekler”775 buyurmuştur.

Allah “kulum ben sana her şeyi anlattım, vahyettim, seni kendime, dostluğuma davet ettim. Neden benim dostluğumu bırakıp da şeytanı ve şeytanın zürriyetini dost edindin! Sen hangi akılla, neye dayanarak şeytanın dostluğunu benim dostluğuma tercih ettin” diye sorarsa kim Allah’a nasıl bir cevap verebilir! Allah âyet-i kerimede “helâk olan açık bir delille (gözüyle gördükten sonra) helâk olsun, yaşayan da açık bir delille (Allah’ın yardımı ile galip geldiklerini görerek) yaşasın.”776 Yani iman eden bir delille iman etsin, kâfir olan da bir delille kâfir olsun, buyurmuştur. Birinin “şeytanın dostluğunu neden benim dostluğuma tercih ettin” sorusuna cevap verebilmesi için mutlaka delilini getirmesi gerekir. Peki, insan buna delil getirebilir mi? -Asla, istisnasız hiç kimse buna delil getiremez. Bu nedenle Allah’ın bu sorusuna cevap veremez.

“Aranızda ölümü(n ne zaman gerçekleşeceğini) takdir eden biziz.”777 “Hiç kimse yarın ne kazanacağını bilemez ve hiç kimse nerede öleceğini bilemez.”778

Her ne kadar insan bu hayatı sanki bitmeyecekmiş gibi zannetse de gerçek öyle değildir. Allah’ın kime ne zaman “gel” diyeceğini kimse bilemez. Herkes zamanı geldiğinde ahirete gider. Bu konudaki takdir Allah’a aittir. Kulun takdirinin dairesine ise sadece ebedi hayatı girer; yani kulun dünyaya ait bir takdiri yoktur, yalnızca ebedi hayatı kazanmak kulun takdirine, tercihine bağlıdır. Kul ancak zahiri olarak Allah’ın kendisi için takdir ettiğini arar, onun peşinden koşar; ama nihayetinde Allah onun için her neyi takdir etmişse eline bir tek o gelir, başka da bir şey gelmez.

Dünya hayatında kulun nasıl yaşayacağıyla ilgili takdir Allah’a aitken ebedi hayat için takdir bütünüyle kula aittir. Allah bu takdiri kuluna vermeseydi onu takdir ettiklerinden sorumlu tutmaz, hesaba çekmezdi. Mesela; Allah dünyaya ait hiçbir şey için kulunu sorumlu tutup hesaba çekmez ve ona “neden şu kadar para kazanmadın, neden zengin olmadın, neden sağlıklı olmadın” demez; çünkü bunlarla ilgili takdir kulun elinde değildir. Kulun elinde olan tek şey ebedi hayatıyla ilgili takdiridir, bu nedenle kulun ebedi hayatı hakkında yaptığı her takdirin hesabını ve buna bağlı olarak yaptıklarının, konuştuklarının, gönlünden geçirdiklerinin hesabını Allah ona sorar.

Allah herkese ebedi hayatı konusunda takdirde bulunma tercihini vermiştir ve herkes hayatını bu takdire göre yaşar. Kimi Allah’ın takdirini tercih eder kazanır kimi de nefsinin isteğini tercih eder ve kaybeder.

Bütün peygamberler de peygamberlere iman edenler de kendi hayatları için bir takdirde bulunmuştur. Baktığımızda kazananların hepsi ebedi hayatını, Allah’ın rızasını, yakınlığını, dostluğunu, cemalini takdir etmiş, Allah’ın resulü ile beraber Allah’ın vahyine tabi olmuş ve kazanmıştır. Allah’ın takdirini kabul etmeyenler ise ya peygamberlere ve peygamberlere iman edenlere düşmanlık yapmış ya da “her iki taraf da bizi ilgilendirmez” demiş ve kaybetmiştir.

Herkes kendine dönüp takdirini, tercihini, hedefini neye göre belirlediğine bakmalıdır. Biri “acaba peygamberler ve peygamberlere iman edenler gibi Allah’ın benim için takdir ettiğini mi tercih etmişim, yoksa böyle şeyler beni ilgilendirmez, deyip nefsimin takdirini mi tercih etmişim” diye kendine baktığında tercihini de hedefini de neye göre belirlediğini anlar.

Biri kendisine “bu dünyadaki hedefin nedir” diye sorulduğunda “benim hedefim; ebedi hayatımı, cenneti, Allah’ın rızasını, yakınlığını, dostluğunu kazanmak ve Allah’a kul olmak, dost olmak, yakın olmaktır” demediyse onun imanı var mıdır! Hepimizin bu konuda yeteri kadar bilgisi vardır. Gerçekten bakalım, böyle söylemeyen birinin imanı var mıdır? -Cevap vereyim. Hayır, o kişinin imanı yoktur; çünkü Allah’ı, Allah’ın emrini, hükmünü, takdirini her şeye tercih etmemiş, ahireti de dünyaya tercih etmemiştir. Böyle olunca da ahirette hiçbir şey kazanamaz. Onun için Allah “insanlardan öylesi vardır ki ‘rabbimiz! Bize (nasibimizi mal ve servet olarak) dünyada ver!’ derler. Böylesinin âhirette hiçbir nasibi yoktur”779 buyurmuştur.

Oysaki insan dua ederken “ya rabbi! Seni istiyorum. İyyâke na’budû ve iyyâke nestaîn: Yalnız sana âbd oluruz ve yalnız seni isteriz” demelidir. Böyle dua etmeyenin imanı yoktur. Bu bir gönül meselesidir! İnsan için Allah, Allah’ın resulü ve Allah yolunda cihad etmek her şeyden daha sevgili olmalıdır. Değilse onun işi bitmiştir. “(Resulüm!) De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, aşiretiniz (akrabalarınız), kazandığınız mallar, kesada uğramasından korktuğunuz ticaret, (kendisiyle huzur bulup) razı olduğunuz meskenler size Allah’tan, resulünden ve onun yolunda cihad etmekten daha sevgili ise artık Allah (hakkınızda) emrini getirinceye kadar bekleyin! Ve (bilin ki) Allah, fâsıklar topluluğunu hidâyete erdirmez”780 buyurdu Allah. O yüzden her kim Allah’ı, Allah’ın resulünü ve Allah yolunda cihad etmeyi her şeyin üstünde tutmazsa fâsık olur ve ebediyen kaybeder.

Allah için cihad etmenin her şeyden daha sevgili olması demek kulun, ebedi hayatını kazanmayı takdir etmesinin kendisi için her şeyden sevgili olması demektir. Kul ebedi hayatını tercih etmezse daha hedefini bile belirlememiştir. Hedefi olmayanlar da yürüyemez, kazanamaz, dolayısıyla cihad edemez.

İmanı doğru anlamamız gerekir. “Biz, Allah’a, peygambere, ahirete, cennete, cehenneme inanıyoruz” demek iman değildir. Bunu Allah söylüyor. Allah, “ben de benim resulüm de benim yolumda cihad etmek de senin için her şeyden sevgili değilse belanı bekle” buyuruyor. Biz de kendimize bakalım; eğer Allah ve resulü bizim için her şeyden daha sevgiliyse o zaman âyette Allah’ın sıraladığı şeylerin hepsini Allah için kurban etmemiz gerekir. Öyle ki iman etmiş olalım, Allah bizi iman etmiş olarak kabul etsin.

Dikkat edersek Allah “anan, baban, evladın, eşin, çocukların, alışverişin, ticaretin, sevdiğin evlerin” buyurarak eksik bir şey bırakmamış, her şeyi tek tek saymıştır. Bunların biri bile bizim için Allah’tan, Allah’ın resulünden ve Allah yolunda cihad etmekten daha sevgiliyse Allah’ın gazabı her an bize gelebilir. Yalnız, gazap gelse bile bunu anlayamayız; çünkü gazap geliyorsa imanımız yoktur ve kalbimiz mühürlenmiştir. Cehenneme doğru yol alırız; ama buna rağmen doğru yolda olduğumuzu ve cennete gideceğimizi zannederiz.

Allah bizi Allah’ın takdirini tercih etmeyenlerden ve kaybedenlerden eylemesin. İnşallah hep beraber Allah’ın bizim için takdir ettiğini tercih edecek ve “sen bizim için en güzelini tercih etmişsin. Biz de senin bizim için takdir ettiğini tercih ediyoruz ya rabbi” diyeceğiz. Bununla beraber çabamızı, gayretimizi de sarf edip Allah’ın bizim için takdir ettiğini kazanacağız.

Evet, hep birlikte kadere “takdir etti” fiilini anlamaya çalıştık. Şimdi de Allah’ın yessere “kolaylaştırdı” fiilini anlamaya çalışalım inşallah.

Allah neyi kolaylaştırır?

Kulu için neyi takdir etmişse ona takdir ettiklerini kazanmayı kolaylaştırır; yani kul olmayı, âbd olmayı kolaylaştırır. Bu yüzden insan için Allah’a âbd olmaktan daha kolay hiçbir şey yoktur. Biri Allah’a kul olmazsa zor olanı tercih etmiş olur; çünkü Allah’a kul olmak yerine bu defa bir sürü şeye; dünyaya, paraya, insana, insanların kendisi hakkındaki düşüncelerine kul olur. Ya da diğer varlıklara ilâhlık sıfatı verir ve onlara kul, köle olur.

Hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e ve onun üzerinden bütün mü’minleredir. “(Resulüm!) Biz sana (anlaşılması ve amel edilmesi) kolay olan (bu Kur’ân)ı (daha da) kolaylaştıracağız.” En kolay olan Allah’ın vahyidir. “O hâlde eğer öğüt fayda verirse sen (onlara) öğüt ver!” Allah öğüdün kime fayda verdiğini de beyan eder. “Kim (Allah’tan) haşyet duyuyorsa (o seni dinleyip) öğüt alacaktır.” Öğüt yalnızca Allah’tan haşyet duyana, Allah’a karşı edepli olana ve rabbinin azametini bilenlere fayda verir. “(Allah’a karşı) İsyankâr olan ise ondan kaçınır.”781 Bedbaht olanlar, şaki olanlar ise rabbini dinlemez ve öğütten kaçınır. Öğüdü hiç işitmemiş, anlamamış gibi yapar.

“Gerçekten sizin (maddi, manevi) çabalarınız başka başkadır.” Önemli olan; rabbinize dönüp onu dinlemeniz ve rabbinizin sizin için takdir ettiğini kabul etmenizdir. “Fakat kim (Allah’ın kendisine ikram ettiğinden) verir, takvâ sahibi olursa (Allah’a karşı kulluk sorumluluğunu bilip yerine getirmeye çalışırsa) ve en güzeli (Allah’ın âyetlerini) tasdik ederse, biz de ona (yapılması) kolay olan (Allah’a kulluğ)u kolaylaştıracağız.”782 Takvâ sahibi olur, rabbinize giderken en güzelini yapmaya çalışırsanız rabbinizin rızasını kazanmaya çalışırken işlerinizi kolaylaştıracağız. Yeter ki rabbinizi, insan olmayı tercih edin.

“Fakat kim de kendini (Allah’a karşı) ihtiyaçsız görüp cimrilik ederse ve en güzeli (Allah’ın âyetlerini) yalanlarsa, biz de ona (yapılması çok) zor olan (insan olmaktan çıkmay)ı kolaylaştıracağız. (Âhiret günü cehennem ateşine) Düşüp yuvarlandığında malı ona (hiçbir) fayda vermez.”783 Kim kendini Allah’a karşı ihtiyaçsız görürse dünyanın yükünü yüklenmeye çalışarak kendini zora sokmuş olur. Oysaki ona düşen; kulluğunu yapmak, insan olmak ve ebedi hayatını kazanmak için güzel yapmaya çalışmaktı.

Allah âyet-i kerimede “o, hanginizin daha güzel amel edeceğini imtihan etmek için ölümü ve hayatı yaratmıştır”784 buyurur. Allah ölümü ve hayatı hangimiz güzel yaparız diye yaratmışsa bu durumda güzel yapmak insan için kolaydır. Zor olan kötülük yapmaktır; çünkü Allah, insanı tek güzel olan rabbi onda tecelli etsin diye yaratmış ve onu yeryüzünde hâlife kılmıştır; yani insan güzel yapsın diye güzel olarak yaratılmıştır. İnsan fıtrat itibariyle güzel olduğu için güzel yapmak insana kolaydır.

“Muhakkak ki Rahmân, iman edip sâlih ameller işleyen kimseler için (gönüllerde) bir sevgi var edecektir.”785 Biri iman edip salih ameller işlerse rahmân olan Allah’ın rahmeti onun üzerinde tecelli ettiği için diğer insanlar iradesiz olarak onu severler. İnsanların gönlü, rûhu onu sever. Bu, Allah’ın vaadidir.

Hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. “(Resulüm!) Biz bu (Kur’ân)ı ancak, onunla muttakilere (Allah’a karşı kulluk sorumluluğunu bilip yerine getirmeye çalışanlara) müjde vermen ve inatçı bir kavmi onunla uyarman için senin dilinle (Arapça olarak indirip) kolaylaştırdık.”786 Resulullah (s.a.v.) Efendimiz insanlara iyice anlatabilsin diye Allah Kur’ân’ı onun diliyle indirmiştir.

Allah başka bir âyette “biz, bir resul göndermedikçe (kimseye) azap edici değiliz”787 buyurmuştur. Allah her kavme âyetleri iyice anlaşılsın diye onların dilini konuşan resuller gönderir. Bizim de Allah’ın kitabını kendi dilimizden anlamamız gerekir. Arapça bilenler Kur’ân’ı okuduğunda zaten anlarlar. Bilmeyenler de Allah’ın ne söylediğini kendi dillerinde anlamaya çalışmalıdır. İnsanlar Kur’ân’ı kendi dillerinde okurlarsa onu anlarlar; çünkü Allah herkes anlasın diye kitabını kolaylaştırmıştır.

Okuyacağımız bu âyet Hz. Mûsâ (a.s.)’ın duasıdır. “(Mûsâ) Dedi ki: Rabbim! Göğsüme genişlik ver. İşimi bana kolaylaştır.” Allah işleri kolaylaştırır. Kul hangi işi yaparsa yapsın rabbinden yardım istemeli ve “ya rabbi! Bana işimi kolaylaştır” deyip dua etmelidir. Eğer işleri Allah kolaylaştırıyorsa bu durumda kul bu kolaylığı rabbinden istemelidir. İsterse Allah da duasını kabul eder ve ona işlerini kolaylaştırır.

Hz. Mûsâ (a.s.)’ın duası devam ediyor. “Dilimden de düğümü çöz ki sözümü (idrak edip) iyice anlasınlar. Bir de (bu tebliğ görevi için) bana ailemden bir yardımcı ver. Kardeşim Hârûn’u. Onunla gücümü arttır (onu bana destekçi yap). Ve onu işime ortak kıl. Ki (böylece), seni çokça tesbih edelim ve seni çokça zikredelim. Muhakkak ki sen, bizi (her hâlimizle) görmektesin. (Allah) Şöyle buyurdu: Ey Mûsâ! İstediğin (şeyler) sana verildi.”788 Duanı kabul ettim.

Allah bize Hz. Mûsâ (a.s.) üzerinden “işimi kolaylaştır” diye dua etmemizi öğretiyor. Bizim de her zaman “işimi kolaylaştır ya rabbi” deyip rabbimizden işimizi kolaylaştırmasını istememiz gerekir.

“(Resulüm!) Biz o (Kur’ân)ı, belki tezekkür ederler (düşünüp öğüt alırlar) diye, senin dilinle (Arapça olarak indirip) kolaylaştırdık.”789 Allah “Kur’ân’ı kolaylaştırdık” dediyse bu durumda Kur’ân’ı anlamak kolaydır. Yeter ki anlamayı isteyelim.

Allah bizi rabbinden işlerini kolay kılmasını isteyenlerden ve Allah’ın kitabını okuyup anlayanlardan eylesin.

Şimdi de Allah’ın neşere “neşretti, açtı” fiilini anlamaya çalışalım inşallah.

Allah neşreder, açar.

Neyi açar?

(Amellerin yazılı olduğu) Sayfalar (hesap görülmesi için) açıldığı zaman. Gökyüzü soyul(up hakikati ortaya çıkarıl)dığı zaman. Cehennem (kâfirler ve zalimler için) kızıştırıldığı zaman. Cennet (mü’minler için) yaklaştırıldığı zaman. (İşte o gün) Her nefis (dünyada kendi namına) neler hazırla(yıp âhirete gönder)diğini bilir.”790 Kıyamet günü herkes ahirete neyi gönderdiğini bilir. Bu nedenle o gün çok dehşetli bir gündür. Dehşetli olduğu için Allah Kıyamet günüyle ilgili olarak “herkesin, peşinde koştuğu şeyin karşılığını bulması için muhakkak ki (o kıyamet) saat(i) gelecektir. Neredeyse onu (Kendimden bile) gizleyeceğim”791 buyurmuştur.

“Kahrolası insan! Ne kadar da nankör (ve hakkı, hakikati örtücü)dür! (Acaba hiç düşündü mü, Allah) Onu hangi şeyden yarattı? Onu bir nutfeden (dökülen bir damla sudan) yarattı da ona (kul olma kaderini) takdir etti. Sonra ona (hidâyete erme) yolu(nu) kolaylaştırdı. Sonra (ona bir ömür takdir etti, daha sonra) onun canını aldı ve onu kabre koydu. Daha sonra da dilediği vakit onu (tekrar vücuda getirip) diriltir. (Fakat) Hayır! (İnsan, Allah’ın) Kendisine emrettiğini yerine getirmedi.”792 Doğrusu insan, Allah’ın emrini yerine getirmedi ve Allah’ın ona kolaylaştırdığı yolda yürümedi. Allah’ın muradı onun üzerinde gerçekleşmedi! İnsan, rabbinin kendisi için takdir ettiğini tercih etmedi!

Okuyacağımız bu âyette Allah neşredenlere, açanlara, yayanlara yemin eder. “Andolsun, birbiri ardınca gönderilen (resul)lere.”793 Allah, resullerini birbiri ardınca göndermiştir. “(Hidâyetle) Esip (küfrü) savuranlara, (Allah’ın vahyini) yaydıkça yayanlara, (hakkı bâtıldan) ayırdıkça ayıranlara, (Allah’ın) zikri (olan âyetlerini gönüllere) ilka edenlere andolsun ki.”794 Allah’ın resulleri ve resullere iman edenler Allah’ın vahyini neşreder, yayarlar.

Allah bizi de vahyini açanlardan ve gönüllere ilka edenlerden eylesin inşallah.

Şimdi de emere “emretti” fiilini anlamaya çalışalım hep beraber.

Allah emreder.795 “(Fakat) Hayır! (İnsan, Allah’ın) Kendisine emrettiğini yerine getirmedi.”796 Allah, insan için takdir ettiklerini yapmasını insana emretmiştir. Fakat insan, Allah’ın kendisine emrettiklerini yerine getirmez, Allah’ın emrine uymaz.

İnsan da emreder. Allah, insana emri de hükmü de vermiştir. İnsan ya Allah’ın emrettiği, buyurduğu gibi emreder, insanları Allah’ın davet ettiği gibi davet eder ya da nefsiyle, şeytanla emreder ve insanları Allah’tan başka şeylere davet eder.

Kul, Allah’ın emrettiği ile emredince Allah’a halife olur, şeytanın verdiği vesveseyle konuşunca, emredince de şeytana halife olur. İnsanların bir kısmı, Allah’ın emrini Allah’a göre yerine getirir. Bir kısmı Allah’ın emrini bir parça yerine getirir, bir kısmı kendine göre yerine getirir. Diğer bir kısmı da Allah’ın emrini hiç yerine getirmez. Bu yüzden Allah “doğrusu insan, Allah’ın kendisine emrettiğini yerine getirmedi” buyuruyor.

“Andolsun ki sizi biz yarattık, sonra size suret verdik, sonra da meleklere, ‘Âdem’e (her biri bir Âdem olan insana) secde edin’ buyurduk. (Hepsi) Hemen secde ettiler; ancak (cinlerden olan) iblis secde edenlerden olmadı. (Allah, iblise şöyle) Buyurdu: Ben sana emretmişken seni (Âdem’e) secde etmekten men eden nedir? (iblis) Ben ondan daha hayırlıyım, (çünkü) beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın, dedi.”797

İblis, Allah’ın kendisi için takdirini, emrini kabul etmeyip kendisi hakkında kendine göre takdir yaptı ve “ben ondan daha hayırlıyım, onun için secde etmiyorum” dedi. İnsan da “acaba ben Allah’ın emri, takdiri karşısında nefsim için başka bir şeyi takdir ediyor muyum” diye kendine bakmalıdır.

“Onlar bir aşırılık (ve kötülük) yaptıkları zaman, ‘biz babalarımızı bunun üzerinde bulduk. Allah da bize bunu emretti’ derler.” Şirke düşenler, dini Allah’ın vahyine göre değil de atalarından öğrendiği gibi yaşamaya çalışanlar “bunları babalarımızdan öğrendik, zaten Allah’ın emri de böyledir” derler.

“(Resulüm!) De ki: Şüphesiz Allah, aşırılığı (ve kötülüğü) emretmez. Siz (şimdi iftira ederek) Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?”798 Allah’ın vahyetmediği bir şeyi din olarak kabul ediyor ve Allah emretmediği hâlde “Allah bize böyle emretti” mi diyorsunuz!

“De ki: Rabbim adaleti emretti. Her secde yerinde yüzlerinizi (ona) doğrultun ve dini yalnız ona has kıl(ıp ona hiçbir şeyi şirk koşmay)arak ona dua edin! (Çünkü) Sizi ilk yarattığı (günkü) gibi (tek başınıza yine) ona döneceksiniz.”799

“(Resulüm! De ki) Ben ancak (Allah’ın) mukaddes kıldığı bu şehrin (Mekke’nin) rabbine kulluk etmekle emrolundum ve her şey ona aittir. Bana da Müslümanlardan olmam emredildi.” Allah’ın bize emrettiği şey Müslüman olup ona teslim olmamızdır. “Ve bana Kur’ân’ı tilavet etmem (okuyup yaşamam ve okutup yaşatmam emredildi). Artık kim hidâyete ererse ancak kendisi için hidâyete ermiş olur, kim de dalâlete düşerse ona da de ki: Ben ancak uyarıcılardanım.”800 Ben sadece sırât-ı mustakîme, Allah’a teslim olmaya, Müslüman olmaya davet ediyorum, de.

“(Resulüm!) De ki: Ey insanlar! Eğer benim dinim hakkında bir şüphe içindeyseniz bilin ki ben Allah’ı bırakıp da sizin kulluk yaptıklarınıza âbd ol(up kulluk yap)mam; fakat sizin canınızı alacak olan Allah’a âbd ol(up kulluk yap)arım; çünkü ben mü’minlerden olmakla emrolundum.”801 Allah bize yalnızca mü’minlerden, Müslümanlardan olmamızı ve adaletle hükmetmemizi emrediyor.

“O hâlde sen emrolunduğun gibi dosdoğru ol! Beraberindeki tövbe edenler de (dosdoğru olsunlar)! Haddinizi de aşmayın; çünkü o, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”802

“Siz Allah’ı bırakıp sadece sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlere (düzmece ilâhlara) tapıyorsunuz. Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm ancak Allah’a aittir. O (size), kendisinden başkasına tapmamanızı emretmiştir. İşte, dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu (bunu) bilmezler.”803 İnsanların çoğu imanın, âbd olmanın ne olduğunu anlamadıkları için bilmezler.

“(Resulüm!) Şimdi sen, sana emrolunanı açıkça söyle ve (Allah’a şirk koşan) müşriklerden yüz çevir!”804

“(Resulüm!) De ki: Göklerin ve yerin fâtırı (yoktan yaratanı) Allah’tan başkasını mı (kendime) veliyy (gerçek ve hakiki dost) edineyim! O, (herkesi) doyurur; fakat doyurulmaya muhtaç değildir. (Bir de) De ki: Muhakkak ki bana (Allah’a) teslim olanların ilki (ve önderi) olmam ve müşriklerden olmamam emredildi.”805 Bana müşriklerden olmamam emrolundu ve ben Müslümaların ilkiyim, de. “Bir de (bize), namazı ikâme ed(erek Allah’ın huzurunda durmaya çalış)ın ve Allah’a karşı takvâlı olun (kulluk sorumluluğunuzu bilip yerine getirmeye çalışın) (diye emredildi). Zira (kıyamet günü) huzurunda toplanacağınız ancak odur.”806

“De ki: Şüphesiz rabbim beni dosdoğru bir yola, doğru bir dine, hanîf olan İbrâhîm’in dinine hidâyet etti ve o, müşriklerden değildi. De ki: Muhakkak ki benim salâtım, (ibadetlerim) kurbanım, hayatım ve ölümüm âlemlerin rabbi Allah içindir.”807

Okuduğumuz âyetlerde gördüğümüz gibi Allah bize Müslüman olmamızı, mü’min olmamızı, sırât-ı mustakîmde yürümemizi, ona verdiğimiz sözü yerine getirmemizi, ona koşmamızı, peygambere tabi olmamızı, hayırda yarışmamızı emrediyor.

Allah’ın emretmediği hiçbir şey yoktur. Ya rabbimizin emrini dinleriz ya da rabbimizden yüz çevirip “ben senden daha iyi biliyorum” deriz. Böylelikle de kendimizi, nefsimizi, benliğimizi, ilmimizi, aklımızı Allah’a şirk koşarız. Ya Allah’ın vahyi karşısında “işittik ve itaat ettik” deriz ya da “işittik kabul etmedik, işittik reddettik, işittik isyan ettik, işittik görmezden geldik, işittik yüz çevirdik, işittik, işitmedik gibi yaptık” deriz. Bunların hepsi aynı kapıya çıkar.

Her ne kadar “işitmedik” desek de bilmemiz lazım ki işitmeyen hiç kimse yoktur. İşitmiyorsak işitmeyi tercih etmediğimiz içindir. Allah bize kendi hayatımız hakkında takdir edip tercih etme hakkını vermiştir. Biz de ya hayatı her anda Allah’ın huzurunda yaşar, Allah’ın bize muamelede bulunduğunu ve bizi muhatap aldığını kabul eder, muameleyi rabbimize yaparız ya da rabbimizden, rabbimizin vahyinden, emrinden yüz çevirir “emir sahibi, hüküm sahibi benim. Kendim için takdiri ben yaparım, emri ben veririm. Elimdekilerin sahibi benim, nasıl istersem öyle yaparım” der, böylelikle kendimizi, nefsimizi Allah’a şirk koşarız.

İnsan aslında kendisine ait hiçbir şeyin olmadığını bilir. Bunu en güzel bilenler de peygamberlerdir. Biz de peygamberlere tabi olur onların yaptığı gibi yapmaya çalışırsak kendimize ait bir şeyin olmadığını bilir, her şeyin Allah’a ait olduğuna iman ederiz, dolayısıyla Allah’ın emrettiği, razı olduğu gibi yaşarız.

Bu âyette Allah, Hz. İbrâhîm (a.s.) ile Hz. İsmâîl (a.s.)’ın kıssasını anlatır. “Ne zaman ki (çocuk) onunla beraber yürüyecek çağa erişince (İbrâhîm ona), yavrucuğum! Ben uykumda seni kes(ip Allah’a kurban et)tiğimi görüyorum, bir bak (düşün), sen ne görüyorsun (ne düşünüyorsun), dedi. (O da cevaben) Babacığım! Emrolunduğun şeyi yap. İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın, dedi.”808 Beni Allah’ın emrettiği gibi kurban et. İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın.

Hz. İbrâhîm (a.s.), Allah emredince Hz. İsmâîl (a.s.)’ı kurban edip emrini yerine getiriyor, Hz. İsmâîl (a.s.) da “babacığım! Beni kurban et ki Allah’ın emri yerine gelsin” diyorsa bu kıssadan mü’minin, Müslümanın Allah’a karşı böyle bir teslimiyet içerisinde olması gerektiğini anlamamız lazım. Hz. İbrâhîm (a.s.) böyle bir teslimiyete sahipti. Bu yüzden Allah Hz. İbrâhîm (a.s.) için âyet-i kerimede “hani bir zamanlar rabbi, İbrâhîm’i birtakım kelimelerle (ateşe atılmakla, oğlu İsmâîl’i kurban etmekle ve daha birçok imtihana tabi tutmakla) imtihan etmiş, o da o (imtiha)nları tamamlayınca, (rabbi ona) ‘ben seni insanlara imam (her hususta kendisine tabi olunan önder) yapacağım’ buyurmuştu”809 dedi. Aynı şekilde “seni kendime dost edindim, veli edindim, halil edindim”810 buyurdu. Demek ki Allah’a dost olmak için kurban etmek ve kurban olmak lazımmış! Kurban etmeyenler, Allah’a kurban olamayanlar dostluğa layık değildir.

Evet, Allah, hayrı emreder. Bütün peygamberlere ve iman edenlere Allah hayrı emretmelerini, kötülükten sakındırmalarını, hakkı, sabrı, rahmeti, birliği, beraberliği, kardeşliği tavsiye etmelerini emretmiştir. Allah her neyi emretmişse Allah’ın yeryüzündeki halifesi olarak insan da Allah’ın emrettiğini emretmelidir. Bunun dışına çıktığı takdirde ilâhlık iddia etmiş, nefsini, kendini ya da birilerini Allah’a şirk koşmuş olur. Devamlı söylüyoruz; şirke düşmemenin yolu “Allah ne dediyse hak odur, doğru odur, güzel odur, bizim için lazım ve gerekli olan odur” demektir. Allah’ın vahyine ters düşen her ne varsa yalandır, yanlıştır, küfürdür, şirktir ve bizim için yalnızca zarardır, ateştir.

Mesele; rabbimizi, Allah’ı bütünüyle kabul etmektir. Öyle “Allah’ın söylediklerini biraz kabul edeyim, biraz kabul etmeyeyim” dersek Allah da bizi kulu olarak kabul etmez; çünkü Allah’ın bir emrini, bir vahyini bile kabul etmediğimizde “ben onun ortağıyım. Biraz onun dediği, biraz da benim dediğim gibi olsun” demiş oluruz.

Elbette ki insan beşerdir yanlış yapar, eksik yapar, günaha düşer. Kulun yanlışa düşmesi başka bir şey, Allah’ı kabul etmemesi başka bir şeydir. Kulun yanlış yaptığında “ben Allah’ın yanlış dediği şeyi yaparak yanlışa düştüm. Benim bu günahı işlememem lazım; ama acziyetimden dolayı işledim” demesi ve günahını, yanlışını savunmaması gerekir. Yoksa şirki, Allah ile arasına perde olur sonra da Allah’ın gazabına uğrar ve imanını kaybeder. Ya da Allah’ın emrini yerine getirmemişse bile Allah’ın o konudaki hükmünü, emrini açık bir şekilde söyleyip “Allah böyle yapmayı emretmiş, ben Allah’ın emrini yapmayarak yanlış yapıyorum” demelidir.

Örnek vermek gerekirse; biri namaz kılmıyorsa başkasına “namaz kıl” demek yerine kendisini de işin içine katarak “namaz mü’minin miracıdır. Rabbimiz bize namaz kılmamızı emretmiştir. Bizim de mutlaka namazımızı ikame edip rabbimizin huzuruna çıkmamız lazım” demelidir. Diğer türlü “zaten namaz kılmıyorum bari namaz kılmanın gerekliliğini de anlatmayayım” demek kesinlikle yanlıştır. Ya da içki içiyorsa “zaten ben de içiyorum, bari içkinin haram olduğunu söylemeyeyim” demesi yanlıştır. İçki içiyorsa bile “Allah içkiyi haram kılmıştır, içki içmek doğru değildir, ben yanlış yapıyorum” demelidir.

Bu yüzden hiçbir şekilde günahımızdan, yanlışımızdan yana durup günahımızı savunmayalım, tam tersine yaptığımızın günah olduğunu ve inşallah onu terk edeceğimizi, ondan kurtulacağımızı söyleyelim; yani, Allah’ın emri ile emredelim. Allah’ın emriyle emredersek bu bizim için dua olur ve Allah’ın yardımı gelir. Biz de günahımızdan kurtuluruz. Aynı şekilde tembellikten kurtulur ve namazımızı ikame edip Allah’ın huzurunda dururuz; ama günahımızı, yanlışımızı sanki doğru yapıyormuşuz gibi zanneder, anlatırsak hem günahımızdan kurtulamayız hem de Allah’ın “yanlış” dediği bir şeye “doğru” dediğimiz için küfre düşmüş oluruz.

Biz de Allah’ın emrettiği gibi emredecek, insanları Allah’ın emrine davet edecek, Allah’ın sakındırdığından insanları sakındıracağız inşallah. Tabi, Allah bizde hâkim olsun, Allah’ın hükmü gönlümüzde geçsin, üzerimizdeki hüküm, emir, Allah’ın olsun ve Allah’ın bizim için takdir ettikleri gerçekleşsin diye önce kendi nefsimize, gönlümüze, bedenimize, elimize, ayağımıza, gözümüze, kulağımıza, dilimize Allah’ın emriyle hükmedeceğiz inşallah.

Evet, hep birlikte Allah’ın kadere “takdir etti, yessere “kolaylaştırdı” neşere “neşretti, açtı” ve emere “emretti” fiillerini anlamaya çalıştık.

Allah bizi yanlışını savunanlardan ve Allah’ın kendisi hakkındaki takdirini kabul etmeyenlerden eylemesin inşallah. Allah bizi kendine, gönlüne Allah’ın emriyle hükmedenlerden eylesin. Allah bizi manevi olarak kazanan kullarından eylesin inşallah.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. A’lâ /1-3 ↩
  2. Hadîd /22-23, Neml /75 ↩
  3. Abese /18-19 ↩
  4. Vakıâ /60-61 ↩
  5. Yâsin /38-39 ↩
  6. En’âm /17 ↩
  7. En’âm /95 ↩
  8. En’âm /59 ↩
  9. Fussilet /12 ↩
  10. İnsân /20 ↩
  11. Kehf /29 ↩
  12. Zumer /7 ↩
  13. Tâhâ /131 ↩
  14. Mutaffifin /26 ↩
  15. Hicr /3 ↩
  16. Enfâl /42 ↩
  17. Vâkıa /60 ↩
  18. Lokmân /34 ↩
  19. Bakara /200 ↩
  20. Tevbe /24 ↩
  21. A’lâ /8-11 ↩
  22. Leyl /4-7 ↩
  23. Leyl /8-11 ↩
  24. Mulk /2 ↩
  25. Meryem /96 ↩
  26. Meryem /97 ↩
  27. İsrâ /15 ↩
  28. Tâhâ /25-36 ↩
  29. Duhân /58 ↩
  30. Tekvîr /10-14 ↩
  31. Tâhâ /15 ↩
  32. Abese /17-23 ↩
  33. Murselât /1 ↩
  34. Murselât /2-5 ↩
  35. Nisâ /58, Nahl /90 ↩
  36. Abese /23 ↩
  37. A’râf /11-12 ↩
  38. A’râf /28 ↩
  39. A’râf /29 ↩
  40. Neml /91-92 ↩
  41. Yûnus /104 ↩
  42. Hûd /112 ↩
  43. Yûsuf /40 ↩
  44. Hicr /94 ↩
  45. En’âm /14 ↩
  46. En’âm /72 ↩
  47. En’âm /161-162 ↩
  48. Sâffât /102 ↩
  49. Bakara /124 ↩
  50. Nisâ /125 ↩