close

34.Bölüm

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sını, güzel fiillerini ve bize olan muamelesinin saf aşk, saf rahmet, saf hayır olduğunu anlamaya çalışıyorduk.

Geçen sohbetimizde Allah’ın “inşa etti” “güldürdü ve ağlattı” fiiliyle “zengin etti” fiillerini anlamaya çalışmıştık. Bu sohbetimizde ise yuhyi “diriltir” ve yumit “öldürür” fiillerini anlamaya çalışacağız inşallah.

Allah diriltir ve öldürür. Hem zahiri olarak diriltip öldürür hem de manevi olarak diriltip öldürür. Bununla beraber sadece insanı diriltip öldürmez.

“Bilin ki yeryüzünü ölümünden sonra şüphesiz Allah diriltir. Umulur ki aklınızı kullanır (düşünüp anlar)sınız diye biz size âyetleri iyice açıkladık.”541 Allah yeryüzü için de böyle takdir etmiştir, dolayısıyla takdiri gereği onu öldürüp tekrar diriltir. “Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve daha çok mal ve evlat sahibi olma yarışından ibarettir. (Bu dünya) Bir yağmura benzer ki o (yağmur)un bitirdiği (bitkiler), çiftçilerin hoşuna gider. Sonra (o bitkiler) kurur da sen onu sararmış görürsün, sonra da (onlar) bir çerçöp oluverir (dünya hayatı için çalışanların sonu da işte böyle olur). Âhirette ise (onlara) şiddetli bir azap vardır, (Allah’a iman edip ona âbd olanlara gelince, onlar için âhirette) Allah’tan bir mağfiret ve (Allah’ın) rıza(sı) vardır. (Unutmayın! Bu) Dünya hayatı aldatıcı bir metadan başka bir şey değildir.”542

Bir zahiri olarak diriltme, öldürme bir de manevi olarak diriltme ve öldürme vardır. Zahiri diriltmenin, öldürmenin ne olduğunu zaten biliyoruz. Biri son nefesini verdiğinde beden itibariyle ölmüş olur.

“Her nefis ölümü tadacaktır.”543 Allah herkese ölümle ilgili bir takdir yapmış ve herkes sırası geldiğinde bu zahiri ölümü yaşayacaktır. “Hiç kimse nerede öleceğini bilemez.”544 Allah herkesin ecelini bir takdire bağlamış, nerede ve ne zaman öleceğiyle ilgili hüküm vermiştir.

Allah’ın bir de manevi olarak diriltmesi ve öldürmesi vardır. Kim Allah’ın vahyiyle, resulüyle, Allah ile dirilmek isterse Allah onu manevi olarak diriltir. Âyetleri okurken bunun böyle olduğunu göreceğiz inşallah.

Allah ile dirilmek Allah’a iman iledir. Allah’ın vahyi ile dirilmek de Allah’ın vahyini dinlemekle, âyetlere iman etmekle ve her bir âyetin gereğini yapıp Allah’ın o konudaki hükmüne itaat etmekle, hayatına geçirip uygulamakladır. Resulüyle dirilmek ise Allah’ın resulüne tabi olmakladır.

Eğer kul, Allah’a iman etmezse mutlaka kendine bir ilâh edinir ve istese de onsuz olamaz; çünkü Allah, insanı kendisine âbd olsun diye yaratmıştır; yani âbd olmak insanın fıtratında mevcuttur. Bu yüzden insan, Allah’a âbd olmazsa mutlaka kendine âbdiyetlik yapacağı bir ilâh bulur ve ona âbd olur.

Aynı şekilde insan; Allah’ın vahyini, sözünü, kelamını dinlemezse onun yerine birilerinin sözünü dinler. Bu durum Allah’ın resulüne tabi olmaması için de geçerlidir. Eğer kul, Allah’ın resulüne tabi olmazsa başka birilerine tabi olur. Hem de onlara mü’minlerin, Allah’ın resulüne tabi olduğu gibi tabi olur ve tıpkı mü’minlerin yaptığı gibi onlar için elinden geleni yapar. İmanın sevmek olduğunu söylemiştik ya işte o da mü’minlerin Allah’ı sevdiği gibi ilâh edindiği kişiyi sever ve onun için her şeyi yapar. Nasıl ki mü’minler Allah’ın vahyini dinliyor, öğreniyor ve hayatına geçirip yaşıyorsa o da kendine bir kitap bulur ve hayatını o kitaba göre yaşar.

Evet, kul manevi olarak iman edince Allah ile dirilir; ama Allah’ın âyetlerde beyan ettiği gibi iman etmez, inkâr eder, yalanlar, yok sayar, Allah’ın vahyinden, peygamberinden yüz çevirirse, sırtını döner, çekip giderse o zaman Allah ile Allah’ın resulü ile vahyi ile dirilmeyi kabul etmemiş olur. Böylelikle gider kendine başka bir yol arar.

“Ey iman (ettiğini iddia) edenler! (Allah ve resulü) Size hayat verecek şeylere (âyetlerimize iman etmeye) sizi davet ettiği zaman (hemen) Allah’a ve resul(ünün davetin)e icabet edin (ve dirilin)!”545 Allah ile Allah’ın resulü ile vahyi ile dirilin. Dirilmemiz için mutlaka Allah’ın resulüne tabi olmamız ve her bir âyete iman edip onları hayatımıza geçirmemiz gerekir.

İnsan ne kadar iman ettiyse o kadar diridir. İman; aşk ve muhabbettir. İnsanın; Allah’a, ahirete, Allah’ın resulüne olan aşkı, muhabbeti ve Allah yolunda çaba, gayret sarf etmeye, cihad etmeye olan aşkı, muhabbeti ne kadar şiddetliyse o kadar diridir, dolayısıyla Allah’ın âyet-i kerimede buyurduğu gibi o kadar sa’y hâlindedir, çaba, gayret içindedir.546 Eğer birinin imanı diri değil ölüyse imanı kendisini harekete geçirmez, ona hayır işletmez, iyilik ve güzellik yaptırmaz.

Baktığımızda insan, bütün hayatı boyunca çalışır ve çalışmaktan da hiç bıkmaz; çünkü çalışmasının sonucunda dünyalık bir şeyler kazandığını bilir ve kazandığı o şeye olan sevgisinden dolayı da çalışmaya devam eder; ama iş, Allah için çaba, gayret sarf etmeye çalışmaya gelince orada durur ve kendi kendine bahaneler üretir. Daha doğrusu şeytan onun nefsine “şu anda işin var, şu anda rahatsızsın, şu anda meşguliyetin var, bir sürü sorunların, sıkıntıların var, dur önce şu sorun bitsin sonra yaparsın” deyip ona bahaneler üretir. Bu o kul; Allah’a, Allah’ın vahyine, resulüne iman etmediği ya da imanı diri olmadığı içindir.

Allah âyet-i kerimede “kim (Allah’ın kendisine ikram ettiğinden) verir, takvâ sahibi olursa (Allah’a karşı kulluk sorumluluğunu bilip yerine getirmeye çalışırsa) ve en güzeli (Allah’ın âyetlerini) tasdik ederse biz de ona (yapılması) kolay olan (Allah’a kulluğ)u kolaylaştıracağız. Fakat kim de kendini (Allah’a karşı) ihtiyaçsız görüp cimrilik ederse ve en güzeli (Allah’ın âyetlerini) yalanlarsa biz de ona (yapılması çok) zor olan (insan olmaktan çıkmay)ı kolaylaştıracağız”547 buyurur.

Herkes Allah ile ne kadar diri olduğuna, Allah’ın âyetlerinin, isimlerinin kendi üzerinde ne kadar dirildiğine, Allah’ın resulünün ahlakının, hâlinin, amelinin, imanının kendisi üzerinde ne kadar canlandığına bakmalıdır; çünkü Allah’ın isimleri insan üzerinde ne kadar tecelli etmişse insan, Allah’ın isimleriyle o kadar dirilmiştir. Allah’ın âyetleri kendisi üzerinde ne kadar dirilmişse Kur’ân ile o kadar dirilmiştir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ahlakı kendisi üzerinde ne kadar dirilmişse o da Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’le o kadar dirilmiştir.

Eğer kul bu saydıklarım gibi değilse bu durumda ölüdür, dirilmeyi kabul etmemiş, belki de dirilmeyi anlamamıştır; ama dirilmeyi anlamamış olsa bile Allah’ı, Allah’ın vahyini, resulünü kabul ettiğinde yine onunla dirilir.

Birinin hiçbir ilmi, bilgisi olmayabilir ya da imanı, ibadeti sadece annesinden, babasından öğrenmiş olabilir yine de kabul eder, gönlünü rabbine çevirirse dirilir. Mesela; genelde köydekiler dinlerini anne, babalarından öğrenirler. Öyleleri var ki köyde yaşamış, dini de anne, babasından öğrenmiştir; ama buna rağmen Allah onları diriltmiştir; çünkü bütün gönülleriyle Allah’a dönmüş, iman etmiş ve “rabbim Allah’tır” demişlerdir. Böyle olunca Allah da onlara öğretmiş ve onları diriltmiştir. Öyleleri de var ki iki, üç tane üniversite okumuş olmalarına rağmen manevi olarak ölüdür, dirilmemiştir; çünkü dirilmek ilim meselesi değil gönül meselesidir, dirilmeyi kabul etme meselesidir.

“Kim bir canı, bir can karşılığı veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya karşılık olmaksızın (haksız yere zahiren veya manen) öldürürse bütün insanları öldürmüş gibidir. Her kim de birini (zahiren veya manen) yaşatırsa bütün insanları yaşatmış gibidir.”548

Bu hem zahiri hem de manevi ölüm için geçerlidir. Kim bir insanı zahiri olarak öldürürse Allah ona bütün insanları öldürmüş gibi muamelede bulunur; çünkü bir insanı öldürebiliyorsa bütün insanları da öldürebilir. O kişi kardeşini öldüren Kâbil gibidir; yani öyle bir ameli vardır. Eğer bütün insanları öldürebilecek bir hâldeyse o zaman cezası da ona göre olur. Neden? -İnsanın fiilinden önce niyeti önemlidir de ondan. Şayet birinin gönül hâli bir insanı öldürebilecek kadar canavarlaşmışsa o kişi yeri geldiğinde bütün insanları da öldürebilir, dolayısıyla cezası da buna göre olur.

Peki, “kim bir insanı diriltirse bütün insanlığı diriltmiş gibidir” âyetini nasıl anlamamız lazım?

Bu âyette Allah’ın bahsettiği diriltme manevi bir diriltmedir. “Kim bir insanı öldürürse” kısmı da her ne kadar zahiri öldürmeyi içine alsa bile Allah’ın bu âyetteki asıl muradı manevi öldürme ve manevi diriltme alakalıdır.

Her âyetin manevi tarafı vardır. Manevi olan âyetlerin de zahiri tarafı vardır. Bu yüzden âyetler zahiri ve manevi olmak üzere çift yönlüdür. Biraz önce âyetleri okurken “biri, Allah’a, resulüne ve Allah’ın vahyine, Kur’ân’a iman ederse onunla dirilir” demiştim. Eğer dirilenler Allah’a, resulüne, vahyine iman ederek diriliyorsa o zaman bir insanı diriltenler de onu ancak Allah ile, kitabıyla, resulüyle diriltebilir; yani ona Allah’ın, Allah’ın vahyinin, resulünün muhabbetini vererek onu diriltir.

Allah’ın resulü insanı manevi olarak diriltir, bunu da konuşarak değil gönlünden vererek yapar. Gönülden gönüle yol vardır. Allah da bu muhabbeti resulünün gönlünden verip kulunu onunla diriltir. Bütün peygamberler ve peygamberlere tabi olup gökteki yıldız olanlar insanları manevi olarak diriltecek vasıftadır; çünkü hepsinin gönlü imanla, aşkla, muhabbetle, Allah’a teslimiyetle, edeple, haşyetle dolu olduğu için insan onlardan birine tabi olduğunda Allah onun gönlünü tabi olduğu resulün ya da peygamber vârisinin gönlüne bağlar ve bu muhabbeti onun gönlünden verip kulunu manevi olarak diriltir.

Mesela; velinin çeşitli manevi hâlleri, kerametleri, Allah’ın ona ikramları vardır; ama Mürşid-i kâmilin veliden farklı olarak başka bir kerameti daha vardır ki o da ölüleri diriltmektir; yani Allah, manevi olarak ölü olanları Mürşid-i kâmille diriltir.

Mürşid-i kâmil, insanları manevi olarak nasıl diriltir?

Elbette ki Allah’ın muhabbetiyle, Allah’a, resulüne ve Kur’ân’a imanla diriltir. Allah bu diriltmeyi kuluna Mürşid-i kâmilin gönlünden, sözünden, tavrından verir. Bu da yetmez, onun bakışından, nazarından verir. Hâl böyleyken biri Mürşid-i kâmille beraber olduğu hâlde manevi olarak dirilmediyse gönlünü Mürşid-i kâmile açmamış, “benim ona ihtiyacım yok, ben biliyorum” demiştir. Ne zaman samimiyetle “ben rabbimi istiyorum” deyip gönlünü Mürşid-i kâmile açsa o zaman dirilmeye hazır olur. Manevi olarak dirilmek için gerekenlerin hepsi bu kadardır!

Manevi olarak dirilmeyi anladık. Peki, manevi olarak öldürmek nasıldır?

Biri, bir başkasını Allah’tan farklı bir tarafa; küfre, şirke, nifaka davet ederse onu manevi olarak öldürmüş olur. Hata, kusur, yanlış, günah ayrı şeydir. Bahsettiğim hata yahut günah ile ilgili değil şirk ile ilgili şeylerdir. Kim birini ona imanını kaybettirecek bir şeye, Allah’a itaatsizliğe, başka bir şeyin sevgisini, emrini, rızasını Allah’ın sevgisinin, emrinin, rızasının önüne koymaya davet eder, onu oraya sürüklerse onu manevi olarak öldürmüş olur. Öyle ki insanla beraber bulunan ve günahları, sevapları yazan Kirâmen Kâtibin melekleri; biri bir insanın Allah’a şirk koşmasına, herhangi bir şeyi Allah’ın, Allah’ın resulünün, vahyinin önüne koymasına sebep olursa o kişiye yazdıkları günah “öldürdü” günahıdır, cinayet günahıdır. Bu yüzden defterine de “falancayı öldürdü” yazılır.

Evet, biri bir insanı manevi olarak öldürdüyse bütün insanları öldürmüş gibidir; çünkü o zaten her insanı manevi olarak öldürebilecek kadar müşriktir. Kendisi Allah’a şirk koştuğu için herkesi bu şekilde öldürebilir! Elinden gelse o şirk dolu fikrini, düşüncesini, küfrünü herkese verir. Herkesin gönlünde rabbini, peygamberini, kitabını çıkarır ve onların gönlüne kendi ilâhını koyar. Böyle yapınca da insanları manevi olarak öldürmüş ve onların ebediyen kaybetmelerine sebep olmuş olur.

Bu duruma düşmemek için konuşmalarımıza dikkat edelim. Öyle gelişi güzel konuşmak doğru değildir; çünkü insanın sözlerinin nereye gideceğini hesap etmeden konuşması insana kaybettirir. Onun için Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in “ya hayır konuşun ya da susun”549 buyurduğu gibi her ne olursa olsun konuşurken hayır konuşmaya dikkat edilmelidir.

Günlük hayattaki normal konuşma ayrı şeydir. Bu bahsettiğim, insanları Allah’tan başka tarafa ve Allah’ın sevgisi dışında başka sevgilere davet etmekle ilgilidir.

Evet, şimdi de hep beraber Allah’ın yuhyi “diriltir” ve yumit “öldürür” fiilleriyle ilgili olan âyetleri anlamaya çalışalım inşallah.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Lehu mulkus semâvâti vel ardı, yuhyî ve yumîtu ve huve alâ kulli şey’in kadîr:550 “Göklerin ve yerin mülkü (hakimiyet ve hükümranlığı yalnız) onundur. (O) Hayat verir ve öldürür. O, her şeye kadîrdir (kudretiyle her şeyi hükmü altında tutandır).” Yerde, gökte ve ikisi arasında her ne varsa hepsinin mülkü Allah’a aittir. Hepsinin maliki, meliki bir tek Allah’tır. Allah her şey için bir takdir yapandır ve gücü her şeye yetendir.

“Allah, hakkın ta kendisidir. Muhakkak ki o, ölüleri diriltir ve kesinlikle o, her şeye kadîrdir (kudretiyle her şeyi hükmü altında tutandır).”551

“O, (siz daha yaratılmamışken) size hayat veren, sonra sizi öldürecek, sonra sizi (kıyamet günü tekrar) diriltecek olandır. Gerçekten insan, (bütün bunlara rağmen) çok nankördür.”552 Diri tutan, öldürecek olan ve Kıyamet günü tekrar diriltip hesaba çekecek olan odur. İnsan diri oluşuna, hayatına, varlığına, Allah’ın kendisini diri tutmasına şükretmelidir ki nankör olmasın. Allah, insana kendinden varlık vermiş, hayat vermiştir. Allah, insanı her anda varlıkta tutar, diri tutup her anda ona tecelli eder. Hâl böyleyken insanın bu nimetlere şükretmesi gerekmez mi? -Elbette ki gerekir.

Şükür sadece dil ile “ya rabbi! Şükür” demek değildir. Şükür; Allah’ın insanı yaratmasının, her anda diri tutmasının ve neden hesaba çekeceğinin sebebini, hikmetini bilip onun gereğini yapmaktır. İnsan ne için yaratıldığını bilip bunun gereğini yerine getirince; yani Allah’ın muradı kendisi üzerinde gerçekleşince şükretmiş olur.

“Muhakkak ki bize kavuşacağını ummayanlar, dünya hayatına razı olup onunla mutmain olanlar ve âyetlerimizden gâfil olanlar var ya!” Allah, dünya hayatına razı olanların ve rabbiyle karşılaşmayı ummayanların kimler olduğunu, bir de neden dünya hayatıyla razı olduklarını da beyan eder. “Bunlar âyetlerimizden habersiz olanlardır.” Bunlar âyetlerimizi dinlemez, anlamaya çalışmazlar ya da âyetlerimizi dinler; ama anlamamış gibi yapıp âyetlerimizden yüz çevirir, onları inkâr ederler. Bu durumda biri “benim asıl gayem ahiretimdir, ebedi hayatımdır, rabbimin rızasıdır, rabbime kulluktur” demediyse dünya hayatına razı olmuş, dünya hayatıyla mutmain olmuştur. “İşte onların kazanmakta oldukları (günahlar) sebebiyle varacakları yer ateştir!”553 Dünya hayatına razı oldukları için onların yeri ateştir.

Biri dünyevi olarak çalışıp çaba, gayret sarf edince herkes onun için işlerin yolunda olduğunu zanneder. Hâlbuki o, ahireti dünyaya tercih etmemişse kaybetmiştir. Allah, dünya hayatını tercih edenlerin, ona razı olanların, “rabbim bana dünyada ver” diyenlerin ahirette nasibi yoktur,554 buyuruyor. Bu imani bir konudur. Kul ahireti dünyadan daha çok sevmiyorsa onun imanı yoktur, dolayısıyla ahireti kaybeder.

“Muhakkak ki iman edip sâlih ameller işleyenler ise iman etmeleri sebebiyle rableri onları hidâyete erdirir. Onların Naîm cennetlerinde altlarından ırmaklar akar.”555 İman ettikleri için Allah onlara cennete gidecek yolu gösterir ve onları bu yola hidâyet eder. Onların ebedi hayatı da nimetlerle donatılmış cennetlerdir.

Her kim olursa olsun ölümle karşı karşıya geldiğinde mutlaka Allah’a iman eder. Bunu Allah söylüyor. “(Bir de o gemidekiler) Gölgelikler gibi (dağlar büyüklüğünde) dalgalar onları kuşattığı zaman dini yalnız Allah’a has kılarak (ihlâsla) ona yalvarırlar. (Allah) Onları karaya (çıkararak) kurtardığı vakit içlerinden bir kısmı (sabır ve şükürle) orta yolu tutar. Zaten bizim âyetlerimizi hain kâfirlerden başkası inkâr etmez.”556 Allah başka bir âyet-i kerimede “(hiç) yaratan (yarattığını) bilmez mi”557 buyurur. Allah ölüm anında herkesin iman ettiğini söylüyorsa o hâlde hiç kimse bunun dışında bir şey söyleyemez, söylerse kâfir olur.

Kulun fıtratını yaratan Allah’tır, bu yüzden kulunu en iyi Allah bilir. İnsan her ne kadar inkâr ederse etsin, kendini gizlerse gizlesin, imanının üstünü ne kadar kapatırsa kapatsın ölümle karşı karşıya geldiği anda imanı açığa çıkar; çünkü o anda benlik, nefis olduğu gibi aradan çekilir ve o insanın Allah’tan başka bir umudu kalmaz. Bundan dolayı da Allah’a döner.

Allah, insanın ölümle karşı karşıya kaldığında hemen Allah’a döndüğüne dair bir örnek verir. “Sizi karada ve denizde gezdiren odur. Hatta siz gemide bulunduğunuz, (o gemi de içindekileri) tatlı bir rüzgârla alıp götürdüğü ve (içindeki yolcular) bu yüzden neşelendikleri bir anda o gemiye şiddetli bir fırtına gelip çatar ve her yerden onlara dalgalar hücum eder, onlar çepeçevre kuşatıldıklarını (anlarlar ve öleceklerini) zannederler de dini yalnız ona has kılarak, ‘andolsun ki eğer bizi bundan kurtarırsan mutlaka şükredenlerden olacağız’ diye Allah’a dua ederler.”558 Daha önce nankörlük yaptıkları için ölümle karşı karşıya geldiklerinde “bundan sonra şükredeceğiz, iman edeceğiz, bize verdiğin nimetin, insan olmanın kıymetini bileceğiz” deyip Allah’a dua ederler.

“Fakat (Allah) onları kurtarınca bir de bakarsın ki onlar yeryüzünde haksız yere azgınlık yaparlar. Ey insanlar! Sizin azgınlığınız ancak kendi aleyhinizedir, (bununla sadece fâni) dünya hayatının menfaatini (elde edersiniz) sonra dönüşünüz (yine) bizedir. (Biz de) Artık (o gün) yaptıklarınızı size (tek tek) haber veririz.”559 Allah onları kurtarınca yine eski hâllerine geri dönerler.

Bu sadece gemi için geçerli değildir. İnsan hastalanıp artık öleceğini zannettiği anda yine bütün gönlüyle Allah’a dönüp “ya rabbi! İyileşirsem sana kul olacağım, şükredeceğim, iman edeceğim, salih amel işleyeceğim, yanlış şeyler yapmayacağım, güzel şeyler yapacağım” deyip tövbe eder, istiğfar eder ve rabbinden ister.

Önemli olan; insanın hayatını yaşarken rabbine âbd olması ve rabbinin istediği, razı olduğu gibi yapmasıdır. Allah, kullarına mutlaka rablerine dönmeleri için bir imkân verir. Eğer insan bu imkâna rağmen yine rabbine dönmez, Allah için gerekeni yapmazsa en sonunda ölüm vakti gelir ve ahirete kaybetmiş olarak gider.

“Dünya hayatının misali, ancak gökten indirdiğimiz bir suya benzer ki; insanların ve hayvanların yediği yeryüzü bitkileri onun sayesinde (yetişip) birbirine karışır. Nihâyet yeryüzü (o bitkilerle) ziynetini takınıp (rengarenk) süslendiği ve sahipleri de onun üzerinde (her türlü tasarrufa) kâdir olduklarını sandıkları bir sırada bir gece veya gündüz ona emrimiz (olan afet) gelir de onu sanki dün hiç (üzerinde bir şey) yokmuş gibi (kökünden kopararak) biçilmiş bir hâle getiririz. İşte, biz tefekkür eden (enine boyuna düşünen) bir kavim için âyetleri (birer birer) böyle açıklıyoruz.”560

Allah dünya hayatının örneğini veriyor. Dünya kupkuruydu; yani daha dünyaya gelmemiştik sonra dünyaya geldik ve dünya bizim için yeşerdi; yani kazancımız oldu, işimiz yürüdü, evlendik, çoluk çocuğumuz oldu, derken tam artık “işler yolundadır” dediğimiz bir anda gece veya gündüz vakti ölüm gelir ve bir anda her şey biter. İşte, dünya hayatının örneği budur, buyurdu Allah.

“Allah, (kullarını) selâm yurdu (olan cennet)e davet eder ve (o), dilediğini (hidâyeti isteyeni) sırât-ı mustakîme (Hakk’a dosdoğru varan yola) hidâyet eder.” Kim, Allah’ın “selam yurdu” dediği cenneti isterse Allah onu sırât-ı mustakîme hidâyet eder. “Güzellik yapanlara (âhirette) karşılık olarak daha güzeli vardır, bir de fazlası (Allah’ın rızası ve cemâli) vardır. (O gün) Onların yüzlerini ne katran (gibi bir siyahlık) ne de bir zillet bürür. İşte onlar cennet ehlidirler. Onlar orada ebedi kalacaklardır.”561

“Kötülük kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası onun benzeriyledir ve onları(n yüzlerini) bir zillet bürür. (O gün) onları Allah’a karşı koruyacak hiç kimse yoktur. Onların yüzleri sanki kapkaranlık geceden bir parçayla kaplanmıştır. İşte onlar da ateş ehlidir. Onlar orada ebedi kalacaklardır.”562 Allah, kuluna tercih hakkı sunuyor. Allah müjdeler ve uyarır. İsteyen Kıyamet günü cennet ehli olanlardan olur, isteyen de yüzü kapkaranlık bir gece gibi kararanlardan ve cehennem ehli olanlardan olur.

Allah, bütün kullarını cennetle müjdeler, cehennemle de uyarır. Öyle ki hiç kimsenin mazereti olmasın ve kimse “ben bilmiyordum, anlamadım” demesin. Allah, kullarını rahmetiyle müjdeler ve “iyiliğe en az bire on, bire yüz, bire yedi yüz, bire hesapsız vardır; ama kötülük olarak ne yaptıysanız onun karşılığı vardır” buyururken bir de “sakın o aldatıcı (şeytan) sizi Allah(ın affına güvendirmek suretiy)le kandırmasın”563 buyurmuştur. Yani “Allah rahmet sahibidir, bir şey olmaz, biz yine istediğimiz gibi yapalım Allah nasıl olsa bizi affeder” demeyin. Elinizden geleni yapın; çünkü size çalışmanızın karşılığı vardır. Ne yaptıysanız onu alır, Kıyamet günü karşınızda onu bulursunuz,564 demiştir.

“Dikkat edin! Şüphesiz Allah’ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmazlar.”565 Allah’ın velisi, dostu olan biri ne dünyada ne de ahirette korkar, endişe eder; çünkü rabbine iman etmiştir, rabbine tevekkül eder, güvenir.

Veli, Allah her neyi takdir etmişse onun mutlaka önüne geleceğini ve Allah’ın takdirinin kendisi için saf hayır olduğunu, kazanma imkânı olduğunu bilir. Bu yüzden asla korkmaz, endişe etmez. Elbette ki bir beşer olarak üzülür, sıkılır; ama gelecekten korkmaz; çünkü geleceği için Allah’a tevekkül eder, geçmişi için de tövbe edip istiğfar etmiştir ve Allah’tan emindir, dolayısıyla geçmişinden dolayı mahzun da olmaz.

“Onlar, iman edenler ve takvâlı olanlar (Allah’a karşı kulluk sorumluluğunu bilip yerine getirmeye çalışanlar)dır.” Onlar kimdir? -Tabi ki velilerdir. Veliler muttakidir, muttakiler de velidir. Veliler, Allah’a karşı kulluk sorumluluklarını bilip bu sorumluluklarını yerine getirmeye çalışırlar. “Dünya hayatında da âhirette de onlara müjde vardır. Allah’ın kelimelerinde asla değişme yoktur (Allah sözünden caymaz). İşte azîm kurtuluş (ve saadet) budur.”566

Peki, Allah, iman edenleri dünya hayatında nasıl müjdeler?

Gerek bir rüyayla gerekse de manevi olarak yaşadıkları bir hâl ile müjdeler. Kul manevi olarak yolculuğu yaparken biraz daha ileri gittiğinde Allah bu defa onu cennetle, cemaliyle, rızasıyla, dostluğuyla müjdeler. Dünya hayatında o kula müjdeler olduğu gibi hem son nefeste hem de ahirette melekler ve Allah onu müjdeler.

“(Resulüm!) De ki: Allah size hayat verir, sonra öldürür. Sonra sizi hakkında hiçbir şüphe olmayan kıyamet gününde bir araya toplar; fakat insanların çoğu (bunu) bil(ip idrak et)mezler. Göklerin ve yerin mülkü (hakimiyet ve hükümranlığı yalnız) Allah’ındır. (Kıyamet) Saatin(in) gelip çattığı gün (var ya), işte o gün (âyetlerimizin hükmünü iptal etmeye çalışarak) bâtıla sapanlar (büyük bir) hüsrana uğrayacaklardır. (O gün) Her ümmeti diz üstü çökmüş olarak görürsün. Her ümmet kendi kitabına çağırılır (onlara şöyle denilir), bugün, yaptıklarınızın karşılığını göreceksiniz!”567 Herkes dizüstü çöker, kitap ortaya konur ve her ümmet kendi kitabına çağırılır.

Daha öncekilerin kitabı İncil, Tevrat ve Zebur’dur. Bizim kitabımız ise Kur’ân’dır. Her peygambere hangi kitap gelmişse, insanlar hangi devirde hangi peygamberle muhatap olmuşsa hepsi o kitaba çağırılır; çünkü Allah hangi vahyi yapmışsa herkes bir tek ondan sorumludur.

Kıyamet günü bizim çağrılacağımız kitap şu an elimizdedir. Öyleyse Allah bizi kitabımıza çağırmadan önce biz kendimizi kitabımıza çağıralım ve kendimizi Allah’ın kitabının ölçüsüne vurup hesabımızı burada görelim ki hesabımız oraya kalmasın. Kitabımıza çağırıldığımızda bizim amel kitabımızla Allah’ın kitabı bir olsun, eşleşmiş olsun, amelimiz Allah’ın kitabına denk olsun. Böyle olursa hesabı burada vermiş oluruz; ama din olarak, iman olarak, amel olarak, hayat olarak Allah’ın kitabına değil de başka kitaplara uymuşsak bu durumda Kıyamet günü Allah bizi kitabına davet ettiğinde kaybettiğimizi görürüz; çünkü hayat kitabımız, amelimiz, yaşantımız Allah’ın kitabına ters düşmüştür.

“Erkek veya kadın, kim mü’min olarak sâlih bir amel işlerse onu mutlaka (dünyada) temiz (ve hoş) bir hayat ile yaşatırız ve elbette (kıyamet günü) yapmakta olduklarının en güzeli ile onları mükâfatlandırırız.”568 Dikkat edilirse Allah salih amelden önce “bir mü’min olarak” buyurdu ve önce iman, dedi. Bu nedenle iman her zaman için amelden önce gelir.

Evet, kim mü’min olarak salih bir amelde bulunursa muhakkak ki biz onu onunla (salih amelle) diriltiriz. Demek ki Allah, kullarını amel ile diriltiyormuş! Kadın olsun, erkek olsun kim mü’min olarak salih amelde bulunursa Allah önce o salih amelle onu diriltir sonra da amelinin karşılığını en güzeliyle ona verir.

Allah, insanı ameline göre değiştirir. Biri kendini ıslah etmek, temizlemek, nefsini tezkiye etmek ve salih kullardan olmak için bir amel işlediğinde Allah onu işlediği salih amelle diriltir, böylece kul başka biri olur; çünkü nefsini ıslah yolunda her adım attığında amel işlediği kadarıyla değişmiş, bambaşka biri hâline gelmiştir.

İnsan hangi ameli işlerse işlesin, o salih ameli yahut ahsen ameli mutlaka Allah’ın bir ismiyle yapar, böyle olunca da Allah onu kendi ismiyle yeniden diriltmiş olur. Mesela; kul, rahmet edince Allah’ın Rahmân ve Rahîm isimleriyle, ikram edince Kerîm ismiyle dirilir; yani Allah onu isimleriyle, güzelliğiyle diriltir ve ona hayat verir. Kul bu şekilde Allah’ın isimleriyle güzellikler yaptıkça bunun sonucunda manevi olarak kemale erer. Kemale erince de Allah’ın isimleri onun üzerinde kâmil manada tecelli etmiş olur. Tabi, bu da yine onun kulluğu kadarıyladır.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in vefatından sonra Hz. Âişe (r.a.) annemiz “bize Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i anlat” diyenlere Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i anlatırken “o da herkes gibi bir beşerdi; ama Allah’ın bütün isimleri onun üzerinde kâmil manada tecelli etmişti” demiştir. O hâlde Allah’ın isimleri birinin üzerinde kâmil manada tecelli ederse; yani o kişi Allah’ın isimleri ile dirilirse o kişi de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz gibi olur, ona ayna olur.

İnsanı dirilten tek şey imanıdır, sâlih amelidir. Bin tane kitap okusan bile okuduğun kitapların hiçbiri seni diriltmez; ama bir tane salih amel işlersen işlediğin o amel seni Allah’ın ismi ile diriltir.

Eğer nefsin ıslahını, tezkiyesini peygamberler, peygamberlerden sonra ise peygamber vârisleri yapıyorsa o zaman bilelim ki peygamber vârisi bir Mürşid-i kâmille beraber işlediğimiz her amel bizi diriltir. Bu nedenle bizimle beraber olanlar; gönüllerinin nasıl güzelleştiğini, değiştiklerini görmüş, Allah’a nasıl yakın olduklarını tatmış ve manevi olarak dirildiklerine şahid olmuşlardır.

“(Resulüm!) De ki: ‘Ey insanlar! Muhakkak ki ben, sizin hepinize, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan Allah’ın (gönderdiği) resulüyüm. Ondan başka ilâh (mabûd, sevilen ve âbd olunmaya layık hiç kimse ve hiçbir şey) yoktur. O, hayat veren ve öldürendir.’ O hâlde Allah’a ve ümmi bir nebî olan resulüne iman edin ki o da Allah’a ve onun (daha önce gönderdiği tüm kitaplarındaki) kelimelerine iman eder. Evet, ona tabi olun ki hidâyete eresiniz.”569

Allah’ın resulü Allah’ın kendisine vahyettiklerine iman etmiştir, bundan başka da bir şey bilmez. Zaten Allah’ın vahyinden başka bir şeyi bilmesi ona yakışmaz. Her ne söylerse söylesin söyledikleri mutlaka Allah’ın kendisine vahyettiğidir. Eğer bize hadis diye söylenilmiş bir söz Allah’ın vahyine uymuyorsa bilelim ki onu Allah’ın resulü söylememiştir, dolayısıyla o söz kendi kendine din üretenlerin, atalarının dinine uyanların Allah’ın resulüne attıkları bir iftiradır; çünkü Allah’ın resulünün bütün sözleri Allah’ın vahyindendir. Bundan dolayı Allah âyet-i kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için “o, (nefsinin) hevâsından da konuşmaz. O(nun söyledikleri Allah tarafından ona) vahyedilen bir vahiyden başkası değildir.”570 O, kendinden konuşmaz; ancak Allah’ın kendisine vahyettiklerini söyler, buyurmuştur.

“Rüzgârları rahmetinin önünde bir müjde(ci) olarak gönderen (yine) odur. Biz, gökten tertemiz bir su da indirdik. Onunla ölü bir belde(deki toprağ)a hayat vermek, yarattığımız nice hayvanları ve insanları suya kavuşturmak için (böyle yaptık).”571

“(Resulüm! Sen, o) Ölümsüz ve Hayy (diri, her şeyin kendisiyle diri olduğu Allah)a tevekkül et.” Ölecek olanlara güvenme, onları ilâh edinme. “Ve onu hamd ile tesbih et! Kullarının günahlarından haberdar olarak o yeter!”572 Kullarının günahlarından, sevaplarından, kısacası kullarının her yaptığından haberdar olan odur ve onun bundan haberdar olması yeterlidir. Onun için sen rabbine bak!

Biri kendisi gibi ölümlü birine ilâhlık vasfı verip ona güvenmişse ya aklı yoktur ya da aklını kullanmıyordur. İmanı ise zaten yoktur.

“(Hakikate karşı) Körle gören bir olmaz. Karanlıkla nûr (bâtıl ile hak bir olmaz). Gölgeyle sıcaklık (cennet ile cehennem bir olmaz). Dirilerle ölüler (mü’min ile kâfir) de bir olmaz. Muhakkak ki Allah, (hakkı) dilediğine (duymak isteyene) işittirir. (Resulüm!) Sen kabirdekilere (manen ölmüş olanlara hakkı) işittiremezsin.”573 Allah’ın âyetlerini işitmeyenler ve onun davetine icabet etmeyenler ölüdür, sen onlara işittiremezsin, ancak Allah dilerse onlara işittirir.

“Allah dilerse” âyetinin ne manaya geldiğini biraz izah edeyim.

Daha önceki sohbetlerimizde “dilemek” fiilinin çift taraflı olduğunu söylemiştik. Bu âyette de “Allah dilerse” demek “kul dilerse” demektir. Yani kul dilerse Allah diler. Kul dilemedikçe Allah ona özel bir muamelede bulunmaz; çünkü Allah, herkese bir tercih etme hakkı, iradesi vermiştir. Bu şekilde düşündüğümüzde âyet “ancak kul dilerse hakkı işitir, o dilemezse sen ona hakkı işittiremezsin” manasına gelir.

“Sen ancak bir uyarıcısın. Şüphesiz ki biz seni bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak hak ile gönderdik. Hiçbir ümmet yoktur ki içlerinde(n) bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın.”574 Allah her kavme mutlaka âyetlerini okuyup anlatan, onları davet eden bir uyarıcı ve müjdeleyici göndermiştir. Göndermeden kuluna azap etmesi Allah’a yakışmaz.

“Kâfirler için ise cehennem ateşi vardır. Onlara ne (ölüp yok olmaları için) hüküm verilir ki ölsünler (de kurtulsunlar) ne de onlardan o (cehennem ateşinin) azabı hafifletilir (ki biraz olsun rahat etsinler). İşte biz, bütün kâfirleri böyle cezalandırırız.”575 Kâfir, hakikati örten, nimeti görmeyen demektir. Demek ki cehennem; nimeti görmemenin, rabbini görmemenin, şehadet etmemenin, iman etmemenin, şükretmemenin karşılığıymış!

Bir şeyin bize göre nimet olması için onu sevmemiz lazım, bir şeyi seviyorsak o bizim için nimettir. Eğer seviyorsak o zaman da o nimete şükretmemiz gerekir. Bir nimetin ebediyen bizde kalması için yapmamız gereken şey şükretmektir. Şükredilmeyen hiçbir nimet kalıcı değildir. Herkes bunu böyle anlamalıdır.

“İnsan, daha önce hiçbir şey değil iken kendisini yarattığımızı düşün(üp idrak et)mez mi? Rabbine yemin olsun ki mutlak surette o (kâfir)leri ve (peşlerinden gittikleri) şeytanları (hep birlikte mahşerde) toplayacağız, sonra onları diz üstü çökmüş (perişan bir) vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız! Sonra Rahmân’a (oradaki) her topluluktan en çok asi (kibirli ve nankör) olanlar hangileri ise muhakkak (onları) çekip çıkaracağız (ve cehenneme atacağız)! Çünkü elbette biz, o (cehennem)e girmeye kimlerin daha müstahak olduklarını çok iyi biliriz.”576

“(Ey insanlar!) Sizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur. (Bu) Rabbinin kendi üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür.”577

Sırat Köprüsü cehennemin içinden geçtiği için herkes cehennemin içinden geçecektir. Cehennemin içinden geçip cennete gidenler cennetin kıymetini asıl o zaman anlayacaklar.

Allah, cehennemin içinden geçerken kurtulup cennete gidenlerin kimler olduğunu beyan ediyor. “Sonra biz, takvâ sahiplerini (Allah’a karşı kulluk sorumluluğunu bilip yerine getirmeye çalışanları oradan) kurtarır (cennete koyarız), zalimleri ise diz üstü çökmüş olarak orada bırakırız.”578 Zulme sapanlar orada kalır, kurtulacak olanlar ise yalnızca takvâ sahipleridir.

Allah, takvâ sahipleri için “velilerim, beni dost olarak kabul edenler, insan olma sorumluluğunu, rabbini, kendi kulluğunu hem insanlara hem de bütün varlığa, mahlûkata karşı sorumluluğunu bilen kullarım” demiş ve onlar için “onlara bir korku yoktur, onlar mahzun da olmazlar” buyurmuştur. Takvâ sahipleri Allah’a karşı sorumluluklarını yerine getirdiği için Allah da onları cehennemden kurtarır ve cennetine alır.

Hani devamlı olarak haktan bahsediyor, insan hakları, hayvan hakları, varlığın hakkı diyoruz ya evet doğrudur, her şeyin bir hakkı vardır; ama bütün haklarının önünde öncelikle Allah’ın hakkı vardır. Bizim de önce Allah’ın hakkını teslim etmemiz gerekir.

Evet, Allah, hakları Kur’ân’da tek tek saymış; ama her şeyden önce “Allah’ın hakkı” demiştir. Bununla ilgili olarak Allah âyet-i kerimelerde “rabbin, kendisinden başkasına kulluk etmemenize; ana, babanıza da güzellikle davranmanıza hükmetti.”579 “Evlilik çağına gelinceye kadar yetimleri (gözetip) deneyin, eğer onlarda (akılca) bir olgunluk görürseniz hemen mallarını kendilerine teslim edin! Büyüyecekler (de mallarını geri alacaklar) diye (o malları) israf ve acele ile yemeyin! (Velilerden) Kim zengin ise (yetimin malından yemeye) tenezzül etmesin! Kim de fakir ise (örfe ve adalete) uygun bir biçimde (hizmetinin karşılığı kadar) yesin! Sonunda mallarını onlara teslim ettiğiniz zaman da yanlarında şahid bulundurun! Hasîb (mahlûkata muamele ederken onun kazanması için her şeyi bir hesapla yapan ve her şeyin hesabını soran) olarak ise Allah yeter580 buyurmuştur. Hak, Allah’ın buyurduğudur. Allah’ın hakkını teslim etmeden hiçbir şeyin hakkını vermiş olmayız.

Genel olarak “fahiş, fuhuş” denince aklımıza tek bir şey gelir. Oysaki Allah “fahşayı işlemeyin” derken “saygısızlık yapmayın, hiçbir konuda aşırı gitmeyin” buyurur. “Aşırı gitmeyin” emri tamamen insan hakkı ile ilgilidir. Örnek vermek gerekirse; biri senin bakışından rahatsız olduysa o bakışında aşırı gitmişsin, yanlış bir şey yapmış demektir. Ya da biri bir yanlışından rahatsız oluyorsa yine orada aşırı gitmiş olursun. Mesela; şu anda herkes sessiz bir şekilde durmuş sohbeti dinliyor, bu sırada biri kardeşlerimizin sohbeti dinlemelerini engelleyecek şeyler konuşursa fahşayı işlemiş; yani aşırı gitmiş ve buradaki bütün insanlara saygısızlık yapmış olur. Dolayısıyla âyet “örfe, yaşanan yere göre yanlış bir şey yapma, ulu orta kimseyi rahatsız edecek bir şey yapma, yoksa insana haksızlık etmiş, zulmetmiş olursun” manasına gelir.

Allah hakları anlatırken peş peşe on maddeyi sayar. Bu maddeleri sayarken de ilk olarak “Allah’a hiçbir şeyi şirk koşma” buyurur. O zaman ilk hak Allah’ın hakkıdır. Bu nedenle Allah’a şirk koştuysan zaten senin işin bitmiştir, sen zaten insan olmaktan çıkmışsın demektir.

Peki, hak nedir?

Hak; Allah bir şeyi ne için yaratmışsa onu Allah’ın koyduğu o yerden ayırmamaktır. Hangi varlık ne için yaratılmışsa orada olmak o varlığın hakkıdır. Bir varlığı Allah’ın onu koyduğu yerden ayırırsan ona zulmetmiş olursun.

İnsanın hakkı yanında bir de hayvanların, hatta bütün varlığın hakkı vardır. Devamlı söylüyoruz; hiçbir şey cansız değildir, varlığın her biri diridir ve her biri rabbini hamd ile tesbih eder. Bununla beraber Allah her bir varlık için bir ecel tayin etmiştir. Varlıktan biri öldüğünde nereye gideceğini bilir. Hangi varlık neyden yaratılmışsa öldüğünde oraya gider. Mesela; ağaç ölürken toprağa gider, yeniden dirilmek üzere toprak olur sonra Allah bir daha rahmetini indirir ve bu defa ağaç başka türlü dirilir. Aynı zamanda taşın da hakkı vardır. Eğer “bu dağın yeri olmamış, buradan kaldıralım” dersek olmaz, böyle yapmamız ona zulüm olur, bu haksızlığı ona yapamayız.

İnsanın hakkı da; Allah’a iman etmek, ona hiçbir şeyi şirk koşmamak, âbd olmak, Hz. İnsan olmak, meleklerin secde ettiği varlık olmak, Allah’a yakın, Allah’a dost olmaktır. İnsanın ilk hakkı budur; çünkü insan için ilk önce Allah ile olan hakkı gelir.

Bir de insan senin kardeşindir, hem de Hz. Âdem (a.s.)’dan beri senin öz kardeşindir. Hele ki iman etmişse bu durumda senin mü’min kardeşindir. Eğer aynı memlekette yaşıyorsan bir de komşu kardeşindir. Evine yakınsa yakın komşun olan kardeşindir. Onunla manevi olarak beraber yolculuk yapıyorsan senin manevi yol arkadaşındır, yol kardeşindir. Zahiri olarak akrabansa artık sana kardeş olarak ne kadar yaklaştığını buradan hesap etmen ve ona göre dikkatli olman gerekir.

Gelecek sohbetimizde Allah’ın, hakları nasıl beyan ettiğini anlamaya çalışacağız inşallah. Öyle ki varlığa hakkını teslim edebilelim ve hiçbir varlığa istemeden dahi olsa zulmetmeyelim.

Evet, hep birlikte Allah’ın yuhyi “diriltir” ve yumit “öldürür” fiillerini anlamaya çalıştık.

Allah diriltir ve öldürür. Yaratan ve öldüren Allah’tır. Allah hem zahiri olarak hem de manevi olarak diriltir ve öldürür. Allah zahiri ölümü bir takdire bağlamıştır. Manevi olarak ölmeyi ise kulun takdirine bağlamış, bu konuda tercihi kula vermiştir. Allah âyet-i kerimede “de ki: Hak rabbinizdendir. Öyle ise dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.”581 İman da bellidir, küfür de bellidir. Dileyen iman etsin, dileyen kâfir olsun; yani “dileyen şükretsin, dileyen nankör olsun, tercih sizindir” buyurmuştur. Allah ve resulü insanı ölüme değil vahyiyle dirilmeye, selam yurduna, selamete davet eder. Şeytan ise insanı cehenneme, cinayete, öldürmeye, küfre davet eder. Kul da bu arada tercihini yapar.

Allah bizi tercihini küfürden, şirkten, manevi olarak ölümden yana yapanlardan eylemesin inşallah. Allah bizi tercihini doğru yapanlardan eylesin. Allah bizi vahyi ile resulü ile Allah ile diri olanlardan eylesin. Allah bizi vahyi ile dirilişe davet edildiğinde davete icabet edenlerden eylesin inşallah.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Hadîd /17 ↩
  2. Hadîd /20 ↩
  3. Ankebût /57 ↩
  4. Lokmân /34 ↩
  5. Enfâl /24 ↩
  6. Necm /39 ↩
  7. Leyl /5-10 ↩
  8. Mâide /32 ↩
  9. Tirmizi, Kıyamet 51, (2502) ↩
  10. Hadîd /2 ↩
  11. Hacc /6 ↩
  12. Hacc /66 ↩
  13. Yûnus /7- 8 ↩
  14. Bakara /200 ↩
  15. Yûnus /9 ↩
  16. Lokman /32 ↩
  17. Mulk /14 ↩
  18. Yûnus /22 ↩
  19. Yûnus /23 ↩
  20. Yûnus /24 ↩
  21. Yûnus /25-26 ↩
  22. Yûnus /27 ↩
  23. Fâtır /5 ↩
  24. Zumer /70 ↩
  25. Yûnus /62 ↩
  26. Yûnus /63-64 ↩
  27. Câsiye /26-28 ↩
  28. Nahl /97 ↩
  29. A’râf /158 ↩
  30. Necm /3-4 ↩
  31. Furkân /48- 49 ↩
  32. Furkân /58 ↩
  33. Fâtır /19-22 ↩
  34. Fâtır /23- 24 ↩
  35. Fâtır /36 ↩
  36. Meryem /67-70 ↩
  37. Meryem /71 ↩
  38. Meryem /72 ↩
  39. İsrâ /23 ↩
  40. Nisâ /6 ↩
  41. Kehf /29 ↩