close

11.Bölüm

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber rabbimizi efâlinden, işlerinden tanımaya ve Allah’ın bütün fiillerinin aşktan, muhabbetten, kuluna olan sevgisinden, rahmetinden tecelli ettiğini anlamaya çalışıyorduk. Tek kelimeyle; her anda muhatap olduğumuz rabbimizi tanımaya çalışıyorduk.

Rabbimizin her fiilinin aşktan olduğunu tadabilmek ve rabbimizi tanıyabilmek için geçmişi ve geleceği düşünmekten kurtulup içinde bulunduğumuz ana gelmemiz gerekir.

Nasıl?

Şu anda hepimiz Allah’ın huzurunda mıyız? -Huzurundayız. Allah bizi görüyor mu? -Görüyor. İşitiyor mu? -İşitiyor. Nasıl kazanacağımızı biliyor mu? -Biliyor. Şu anda okuduğumuz âyetler gönlümüze insin diye bize gereken muameleyi yapıyor mu? -Yapıyor. Madem öyle geçmişle, gelecekle meşgul olmamız doğru değildir. Yapacağımız bir şey için sadece bir sefer düşünüp karar vermemiz sonra da gerekeni yapmak için yola girmemiz yeterlidir. Yola girdikten sonra ise artık onunla meşgul olmamız yanlış olur.

Aynı şey geçmiş için de geçerlidir. Geçmişte bir karar vermişsek ya da bir hata yapmışsak düzeltebilme imkânımız varsa onu düzeltelim sonra da rabbimize dönüp tövbemizi yapalım. Bunu yaptıktan sonra geçmişle meşgul olmamız doğru olmaz; çünkü içinde bulunduğumuz anda yaşayacağız ki Allah’ın huzurunda Allah ile beraber olabilelim, her anda onun bize muamelede bulunduğunu ve onun muamelelerine cevap vermemiz gerektiğini tadalım. İman zaten böyledir.

Allah âyet-i kerimede “nerede ol(ur)sanız (olun), o sizinle beraberdir”419 buyurmuştur. Allah bizimle beraberse bizim de bu beraberliği tatmamız gerekir. İşte, Allah’ın beraberliğini tatmamız için mü’min olarak, veli olarak geçmişi de geleceği de bırakıp içinde yaşadığımız anda durmamız şarttır.

Ne buyurdu Allah âyet-i kerimede “dikkat edin! Şüphesiz Allah’ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmazlar.”420 Allah, mü’minlerin velisidir421 ve Allah’ın velilerine hiçbir korku yoktur. Korku, gelecekteki bir şey için insanın duyduğu endişedir, dolayısıyla Allah’ın velilerine korku yoktur demek; velilerin gelecek hakkında bir endişesi yoktur, demektir. Veliler, rableriyle beraber oldukları için gelecekleriyle ilgili bir endişe taşımazlar; çünkü rablerine güvenirler. Aynı şekilde onlar mahzun da olmazlar. Mahzun olmak; insanın geçmişte yaşadığı bir şey hakkında hüzün duyması demektir. Veliler geçmişe bakıp hüzün taşımaz, üzülmezler. Her ne kadar yanlış yapmış olsalar bile yanlışları için “tövbe ettim ya rabbi” deyip rablerine dönerler sonra da rahman ve rahim olan rablerinin günahlarını sileceğinden emin olurlar; çünkü Allah’ın “kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder sonra da Allah’tan mağfiret dilerse, Allah’ı ğafûr, rahîm (her türlü günahı mağfiret eden, isimlerinde ve fiillerinde her zaman rahmeti tecelli eden) olarak bulur”422 buyurduğunu ve bu konuda vaadi olduğunu bilirler. Bu yüzden Allah’ın kendilerini affedeceğine iman etmişlerdir. Bu imanlarından dolayı geçmişleri için mahzun olmaz, üzülmezler. Demek ki veli, geçmişi ve geleceğiyle meşgul olmayıp rabbiyle beraber olan kul demekmiş!

Allah “tövbe ederseniz günahlarınızı silerim” buyurduysa o hâlde bizim de rabbimize güvenmemiz ve bizim için bütün endişelerin, mahzunlukların bitmesi lazım.

Mü’minin, geçmiş ve gelecek ile meşgul olmaması sadece ahiret için değil dünya hayatındaki konular için de geçerlidir. Mü’min; rabbine iman ettiği, rabbinden emin olduğu, rabbini sevdiği, başka bir tabirle rabbi onun gönlünde kendini sevdiği için zahiri olarak dünya hayatıyla ilgili bir konuda geçmişinden dolayı mahzun olmamalı, geleceği için de bir korku, endişe taşımamalıdır; çünkü Allah ona “ben seninle beraberim” buyuruyor. Allah biriyle beraberse onun endişeleneceği bir şey olabilir mi? -Elbette ki olmaz. İşte, veliler bu dünyadaki hâllerini ahirete taşırlar; yani Allah’ın kendileriyle beraber olduğunu bildikleri için ahirette de korkmaz, mahzun olmazlar.

Böyle olabilmenin tek çaresi; içinde bulunulan anı yaşamaktır. Kul içinde bulunduğu anı yaşarsa hayatı gerçekten yaşamış olur; yoksa sadece hayal âleminde yaşar. Aklıyla, fikriyle, gönlüyle bir geçmişe, bir geleceğe gider, böylelikle hem bulunduğu yerde yaşamaz hem de yaşadığı yer gerçek bir yer olmaz ya gelip geçmiş ya da henüz gelmemiş olur. Sonra da geçmişle gelecek hayali arasında gider, gelir. Öyle ki namazda bile kendini hayal kurmaktan alamaz ve bulunduğu ana gelip Allah’ın huzurunda duramaz.

Hâlbuki namaz; insanın “ben, beni yaratan rabbimin huzurundayım” deyip içinde bulunduğu anda yaşamasıdır. Kul namazda Allah’ın huzurunda durdukça içinde bulunduğu ana gelebilir; ama insanının yalnızca vakit namazlarında rabbinin huzurunda durması yetmez. Bir de insan orta namazında; yani her iki namaz vakti arasında işini yaparken veya biriyle muhatap olurken de Allah’ın huzurunda durmalı ve içinde bulunduğu anda kalmadır; çünkü insan nerede olursa olsun her anda zaten Allah’ın huzurundadır. Kul da her anda bu idrak içinde olup her yerde Allah’ın huzurunda olduğunu bilip tadarsa işte o zaman içinde yaşadığı anda kalmış olur.

Allah, bize “her anda benim huzurumda olduğunu, benimle muhatap olduğunu, beni ciddiye alman gerektiğini unutma! Bak, beni unutuyorsun, ben sana bir şey söylüyor ya da bir muamelede bulunuyorum; ama sen bana dönüp bakmıyor, beni ciddiye almıyorsun! Hem ‘şöyle şöyle sıkıntılar yaşadım’ deyip geçmişinle meşgul oluyorsun, hem de ‘yarın nasıl yapacağım’ deyip geleceğinle meşgul oluyorsun. Bunları artık bırak, bana dön, benimle meşgul ol, beni zikret. Ben sana ‘fezkurûnî ezkurkum:423 Beni zikredin (her anda benim hesabımı yapın) ki ben de sizi zikredeyim (sizin hesabınızı yapıp size rahmetimle muamele edeyim)’ demedim mi! Bak, beni zikretmiyorsun, bak beni unutmuşsun, bak beni zikretmek yerine başka şeyleri zikrediyorsun” buyuruyor. Bizim de artık geçmişi ve geleceği bırakıp içinde bulunduğumuz ana gelmemiz gerekmez mi! Bulunduğumuz ana geleceğiz ki Allah’ın huzurunda Allah ile, Allah’ın efâli ile, isimleriyle, zatıyla muhatap olabilelim.

Bilmemiz lazım ki bizi korkuya da endişeye de mahzun olmaya da sevk eden tek kişi iblistir, şeytandır ve bunu yapmasındaki hesabı; bizi Allah’tan, Allah’ın huzurunda durmaktan alıkoyup bize rabbimizi unutturmaktır. Ona bu tavizi vermemenin yolu da; içinde bulunduğumuz ana gelip “ben, beni yaratan rabbimin huzurundayım” demektir. Böyle dersek bizim için mahzun olmak ya da korkup endişe etmek diye bir şey kalmaz. İnanmıyorsanız deneyin, bir sefer geçmişi de geleceği de bırakın ve içinde bulunduğunuz ana gelip Allah’ın huzurunda durun. O zaman ne malın, ne mülkün, ne kazancın, ne alışverişin, ne de benliğinizin kaldığını görürsünüz!

Allah âyet-i kerimede mü’minleri anlatırken “(onlar) ne bir ticaretin ne de bir alışverişin kendilerini Allah’ı zikretmekten, namazı ikâme ed(erek her anda Allah’ın huzurunda durmaya çalış)maktan ve zekâtı ver(ip nefislerinin cimriliğini temizle)mekten alıkoyamadığı (yiğit) adamlardır.” 424 Mü’minleri, yiğit olanları alışverişleri de ticaretleri de Allah’ı zikirden alıkoymaz, buyurmuştur. Hiçbir şey mü’mine Allah’ın huzurunda olduğunu unutturamaz. Allah’ın beyan ettiği bu mü’minler hangi alışverişi, hangi ticareti yaparsa yapsın daima Allah’ın huzurundadırlar. Siz de bulunduğunuz anda, Allah’ın huzurunda kaldığınızda hiçbir alışverişin sizi Allah’ı zikirden alıkoymadığını göreceksiniz.

Bununla beraber “mü’minleri ne bir alışveriş ne de bir ticaret Allah’ı zikirden alıkoyar” âyeti “ben zaten alışverişimi yapıyorum, hatta zikrimi de ihmal etmiyor, fırsat buldukça ‘Allah Allah’ diyorum” manasına gelmez; çünkü zikir yalnızca dil ile “Allah Allah” demek değildir. Zikir bir de Allah’ın huzurunda olduğumuzu, karşılaştığımız her şeyde rabbimizle muhatap olduğumuzu, onun bize muamelede bulunduğunu unutmamak ve rabbimizin bütün muamelesine onun istediği gibi karşılık vermektir. Böyle olduğumuzda başka bir şeyle ilgilensek bile her anda rabbimizle beraber olduğumuzu tadarız, bunun sonucunda gönlümüz rabbimizden başka bir tarafa dönmez, dolayısıyla hiçbir şey bizi rabbimizle beraberlikten alıkoymaz.

Evet, rabbimizi tanımak ve onun huzurunda onun razı olduğu gibi bir kul olarak yaşamak için hep birlikte rabbimizin güzel fiillerini öğrenmeye çalışıyorduk. Geçen sohbetimizde en son seyesla “yaslar” fiilini anlamaya çalışmıştık. Seyesla fiiliyle ilgili âyet-i kerimede Allah, “kendisi için hidâyet belli olduktan sonra kim resule karşı çıkar ve mü’minlerin yolundan başkasına tabi olursa onu (kendi) tercih ettiği (yol)da bırakırız ve onu cehenneme sokarız (yaslarız). (Orası) Ne kötü bir varış yeridir”425 buyurmuştu.

Allah kendisine hidâyet belli olduktan sonra resulüne karşı gelenleri cehenneme yaslar; çünkü sırât-ı mustakîmi anlamış, onun doğru yol olduğunu tatmışlar; ama bu yolda olmak işlerine gelmediği için ahireti, rablerini tercih etmeyip kendilerine başka bir yol seçmişlerdir. Allah da onların tercihine karışmaz ve onları gittikleri yolda bırakır, sonunda ise onları cehenneme yaslar.

Allah’ın; kendisine sırât-ı mustakîmi, doğru yolu apaçık göstermediği, öğretmediği, tattırmadığı hiç kimse yoktur. Kul istediği kadar “ben bilmedim, anlamadım” dese de Allah ona sırât-ı mustakîmi mutlaka öğretmiştir. Ona öğreten neyi öğrettiğini bilmez mi! Allah, ona imkân vermişken o gerekeni yapmayıp başka bir yola saparsa sonunda saptığı yolda kalır.

Allah birini gittiği yolda bırakırsa kim onu dalâletten çıkarıp sırât-ı mustakîme koyabilir, cennete sevk edebilir! Hiç kimsenin buna gücü yetmez. O zaman kula düşen; Allah ona doğru yolu tattırdıktan sonra sırât-ı mustakîmden başka bir yola sapmamak ve sırât-ı mustakîmde yürümeye çalışmaktır.

Evet, seyesla “yaslar” fiilini kısaca hatırladıktan sonra şimdi de sıradaki fiilimiz olan edalle “dalâlete düşürdü, saptırdı, şaşırttı” fiilini âyetlerde geçtiği şekilde anlamaya çalışalım inşallah.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

“Kim Allah’ın hidâyetinde ise asıl hidâyette olan odur.” Allah kime hidâyet verirse o kişi hidâyeti bulmuştur.

Allah’ın hidâyeti dışında bir hidâyet yoktur ve Allah bu hidâyeti resulüyle, göndermiş olduğu vahyiyle kullarına verir. Bu yüzden Allah’ın resulü ve vahyi dışındaki hidâyet hakikat değildir; hayaldir, vehimdir, zandır. Devamlı olarak “kim neyi söylerse söylesin mutlaka söylediği o söz ya âyet olmalı ya da bir âyete dayanmalıdır” dememizin sebebi budur. “Âlimlerimiz, hocalarımız, şeyhimiz böyle söyledi” demek Allah’ın hidâyeti değildir. Hidâyet bir tek Allah’tandır. Söylenilen sözlerin hidâyet olabilmesi için de mutlaka bir âyete dayanması, diğer bir tabirle âyetin, dolayısıyla Allah’ın o söze şahidlik yapması şarttır. Âyetin şahidlik yapmadığı bütün sözler her kime ait olursa olsun bâtıldır, zandır ve insana hiçbir şey kazandırmaz.

“Kim de dalâletteyse işte hüsrana uğrayanlar onlardır.” 426 Allah kimi dalâlete bırakırsa o kişi hüsrana uğrayanlardan olur. Allah’ın hidâyetini tercih etmeyenler dalâlete düşmüştür.

Allah “hidâyet benim hidâyetimdir, benim gösterdiğim yoldur. Hidâyeti görüp anladıktan sonra ‘bu yolu kabul etmiyorum’ diyenler dalâlete düşer, hüsrana uğrar, ben de onlara yardım etmem; çünkü beni tercih etmemiş, gösterdiğim yolu kabul etmemiş, nefislerinin ya da başkalarının söylediğini bana tercih etmişlerdir” buyuruyor.

Allah’ın yolunu kabul etmeyenler Allah’ın kulu değildir; çünkü kimin yolunu ya da neyi kazanmanın yolunu tercih etmişlerse tercih ettikleri yol kendilerinin ilâhı olmuştur, onlar da bu yolun sonunda sadece hüsrana uğrar ve kaybederler.

Allah’ın, insanları seçtikleri yolda bırakmasını kendi üzerimizden rahatlıkla anlayabiliriz. Mesela; birine sürekli “seni çok seviyorum” deyip her türlü yardımı, ikramı yaparsak; ama o kişi kendisini sevdiğimizi anladıktan sonra bize “ben seni sevmiyorum” derse ona söyleyeceğimiz tek söz “sen bilirsin zorla güzellik olmaz” sözü olur. Biz bizi sevmeyene böyle söylüyorsak Allah da kendisini tercih etmeyen bir kula “sen bilirsin zorla güzellik olmaz. İster gider bir taşa, ister üç kuruş paraya, istersen de nefsinin arzusuna taparsın, neyi tercih etmek istiyorsan karar senindir. Beni tercih etmedikten sonra ben de seni tercih etmem” buyurur.

Tabi, Allah hemen böyle söylemez. Allah önce ona sırât-ı mustakîmi iyice gösterip beyan eder sonra onu ısrarla davet etmeye devam eder. Bu süre zarfında kuluna dönmesi için de mühlet verir; ama kul bütün bunlara rağmen Allah’ı tercih etmezse en sonunda öyle bir an gelir ki artık istese de gücü Allah’a dönmeye yetmez; çünkü nefsine, şeytana o kadar güç, kuvvet vermiş, yardım etmiştir ki gücü artık ne nefsine ne de şeytana yetebilir.

Kulun gücünün nefsine yetmemesi demek; kendi kendine tövbe kapısını kapatması, kalbini mühürletmesi, gözüne perde çekmesi, kulağına da ağırlık koyması demektir. Bunu Allah ona yapmamıştır, kul kendi isteği ve çabasıyla gönlünü kapatmıştır. O kadar kapatmıştır ki artık istese bile Allah’a dönemez. İşte, o zaman Allah ona “sen beni tercih etmedin, ben de seni tercih etmiyorum” der ve onu gittiği dalâlette bırakır.

“Allah, kimi (âyetlerini ve resulünü yalanladığı için) dalâlette bırakırsa artık onu hidâyete erdirecek kimse yoktur ve (Allah) onları azgınlıkları içinde bırakır da onlar bocalayıp dururlar.”427 Allah’ın dalâlette bıraktığı birine kimse hidâyet veremez. Biri hakkında “bu dalâlettedir, ona yardım edeyim ki dalâletten, bataklıktan kurtulup hidâyete gelsin” diyebiliriz; ama Allah “kulum beni tercih etmemişse senin gücün onu hidâyete erdirmeye yetmez; çünkü hidâyet, bir aşk meselesi, iman meselesi, âbdiyet meselesidir. Bu da benimle kulum arasındaki bir meseledir ve senin istemenle olacak şey değildir. Bunu kulumun kendi tercihiyle istemesi gerekir. Eğer beni tercih etmeyip ters tarafa giderse onu dalâlette bırakırım, kimse de onu hidâyete erdiremez” buyuruyor.

Allah bu âyetle hepimizi uyarır ve bize “bak sana haber veriyorum sakın benden, benim vahyimden kaçmayasın, benden başka bir şeyi ilâh edinmeyesin, böyle yaparsan bana gelemezsin, beni dolayısıyla kendini kaybedersin” buyurur.

“Kötü ameli kendisine süslü gösterilip de onu güzel gören kimse (hiç güzel amel işleyen kimse gibi) olur mu!” Yaptığı kötü şeyler kendisine çekici görünüp yaptıklarını güzel gören mi Allah katında kabul görecek! Biri hem yanlış şeyler yapsın hem de “Allah beni kabul etsin” desin! “Onu kabul mu edeceğim! Böyle bir şey olur mu” buyurdu Allah. “Şüphesiz ki Allah dilediğini (küfründe inat edeni) dalâlette bırakır.” Biri dalâleti tercih ederse Allah onun tercihine karışmaz ve onu istediği dalâlette bırakır. “Ve dilediğini (hidâyeti isteyeni) de hidâyete erdirir.”428 Biri de hidâyeti isterse Allah ona yolunu açar ve onu hidâyete erdirir.

Allah bir âyette “dilediğimi yaparım, dalâlette bırakırım, cehenneme sokarım” ya da “dilediğime hidâyeti, imanı, cenneti veririm” buyuruyorsa bilelim ki buradaki dilemek fiili çift taraflı fiil olan şâe fiili olarak gelir. Şâe fiilinin içinde hem Allah’ın hem de kulun dilemesi vardır; ama ilk dileme kula aittir; yani kul önce kendisi için bir şeyi diler, Allah da onun tercihine “tamam, madem öyle istiyorsun senin istediğin gibi olsun” der. Kul hidâyeti dilerse Allah ona hidâyeti ikram eder, dalâleti dilerse bu defa da onu tercih ettiği dalâlette bırakır.

Peki, bütün bu söylediklerimden neyi anlamamız lazım?

Allah, bize “hidâyeti kaybedenlere, dünya hayatları devam ettiği için takdir ettiğim nimetleri vermeye devam ederim; ama sakın onlara verdiklerime bakıp ‘keşke bu nimetler bizde olsaydı’ demeyesiniz. Kendilerine nimet verdiklerime bakarken öncelikle onların hidâyette mi yoksa dalâlette mi olduklarına bakın. Ben herkesin ne yaptığını görüyor, biliyorum. Siz kimse hakkında hüküm vermeyin, kimin ne yaptığına ya da kime ne verdiğime bakmayın. Ebedi hayatını kaybedenlerin elindeki nimete bakıp imrenmeyin. Siz bana göre anlayın. Onlara nimet veriyorsam dünya hayatları devam ettiği içindir, yoksa doğru yolda oldukları için değildir” buyuruyor.

“Âyetlerimizi yalanlayanlar karanlıklar içinde kalmış sağır ve dilsizlerdir. Allah kimi dilerse onu (âyetlerini dinlemediği için) dalâlette bırakır.”

Kim âyetlerimizi yalanlar, sağır davranıp işitmemiş gibi yapar ve ikrar edip söylemezse ben de onu saptırır, dalâlette bırakırım.

Allah’ın her anda bir emri vardır; ama kul, rabbini dinlemeyince gidip başka birilerini dinler; çünkü gönül boşluk kabul etmez, hayat boşluk kabul etmez. Bu yüzden insan hayatı yaşarken ya Allah’ı dinler, onun emrettiği gibi yapar ya nefsin, şeytanın verdiği vesveseyle hareket eder ya da “insanlar ne der” deyip onların dediği gibi yapar.

“Kimi de dilerse onu (âyetlerine iman ettiği için) doğru yola iletir.”429 Hidâyeti dileyene hidâyet, dalâleti dileyene de dalâleti veririm. Tercih kulumundur, ben ona akıl vermiş, gönül vermişim, ona kendimden rûh nefhetmiş, her şeyi ona göstermiş, öğretmişim. Kulum bütün bunlara rağmen bile bile saparsa ona müdahale etmem; çünkü ona tercih hakkı vermişim ve bu hakkı onun elinden almam.

“Allah, sözün en güzeli (olan âyetleri)ni birbiriyle uyumlu ve (bıkılmadan) tekrar tekrar okunan bir kitab olarak indirdi.” 430 Allah, kitabını müteşabih (birbirine benzeyen), çifter çifter olarak indirmiştir. Bir âyete benzeyen ve onu tefsir edip açıklayan başka bir âyet daha vardır.

Allah’ın kulları için en güzel söz Allah’ın söylediği sözdür. En güzel söze uyan biri en güzel olur; çünkü Allah’ın kelamıyla güzelleşir. Mesela; sahabeler Allah’ın kelamıyla gökteki yıldızlar olmuş, Hz. İnsan olmuştu; yani Allah’ın güzelliğiyle güzel olmuştu. Bu herkes için geçerlidir. Allah mutlaka kullarına âyetleriyle, vahyiyle yolu gösterir ve herkese güzel olmaları için bu imkânı tanır.

“Rablerinden haşyet duyanların, onun etkisinden tenleri ürperir, derken hem bedenleri ve hem de gönülleri Allah’ın zikrine (ısınıp) yumuşar.” Allah’ın yol göstermesini kabul eden biri, Allah’ın âyetlerini okuduğunda veya başkaları ona okuduğunda rabbine karşı içi titrer.

Zikir hem Allah’ın âyetleri demek hem dil ile “Allah Allah” demek hem de Allah’ı hatırlayıp unutmamaktır. Mü’minlerin kalpleri sadece Allah’ın zikriyle yumuşar, onunla huzur bulur; çünkü onlar sadece rablerini isterler.

“İşte bu (kitâb), Allah’ın hidâyetidir.” Kim âyetleri okuduğunda gönül hâli yumuşar ve gönlü haşyetle dolarsa bilsin ki Allah ona yolu göstermiştir.

Allah’ın yol göstermesi âyetleriyledir ve âyetlerine karşı imanın artmasıyla, gönlün haşyetle dolmasıyladır. Hâl böyleyken âyetler kendisine okunduğunda yahut kendisi âyetleri okuduğunda gönlü rabbinin haşyetiyle dolmayan, kalbi yumuşamayan biri her ne kadar zahiri olarak âyetleri okumuş olsa da aslında âyetleri okumamış ve Allah’ın gösterdiği yolu anlamamıştır.

Allah, vahyini indirirken “şöyle düşüneceksin, şöyle konuşacaksın, şöyle yapacaksın, şöyle de düşünmeyecek, konuşmayacak, yapmayacaksın” diye bize devamlı olarak yol gösterir. Öyleyse bizim de âyetleri dinlerken yahut okurken “bunu rabbim bana söylüyor” dememiz ve içimizin titremesi lazım. Ancak böyle olunca hidâyeti dilemiş oluruz.

“(Ve Allah) Bununla dilediğini (hidâyeti isteyeni) hidâyete erdirir. Allah kimi de dalâlette bırakırsa artık onun için hiçbir hidâyetçi (ve hidâyet) yoktur.”431 Allah, âyetleri dinlediğinde gönlü Allah’ın haşyetiyle dolan için hidâyeti diler ve ona hidâyeti verir. Allah kimi de dalâlette bırakırsa kimse ona hidâyet yolunu gösteremez.

Evet, biri Allah’ın vahyini dinlerken “bu benim rabbimdendir, rabbim bunu bana söylüyor” deyip dinlerse kalbi ürperir, gönlü yumuşar, tabir-i caizse tüyleri diken diken olur, titrer. Rabbini dinlediği için rabbi de âyeti onun gönlüne indirmiştir. Allah’ın hidâyeti budur. Allah, âyetini kulun gönlüne indirince artık hiç kimse onu kulun gönlünden çıkaramaz; çünkü onun gönlüne âyeti indiren, ona vahyeden Allah’tır. Âyetlerin gönle vahyolması böyledir.

“(Resulüm!) Allah, kuluna kâfi değil midir? -Elbette ki kâfidir. Hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. “Seni ondan başkalarıyla korkut(maya çalış)ıyorlar.” Bir kul, Allah’ı kendine yeterli olarak görürse hiç kimseden ya da hiçbir şeyden korkmaz. “(Unutma!) Allah kimi dalâlette bırakırsa artık onun için hiçbir hidâyetçi (ve hidâyet) yoktur.”432 Biri başkalarını Allah’a karşı haşyet duymaya, edepli olmaya davet etmek yerine Allah’tan başkasından korkmaya davet ediyor ve insanları Allah’tan başkasıyla korkutmaya çalışıyorsa o kişi ters tarafta durmuş, dalâlette kalmış ve Allah’a iman etmemiştir. Böyle olunca hidâyetçi de ona yardım edemez; yani gücü onu hidâyete kavuşturmaya yetmez.

Hidâyetçinin gücü; hidâyeti kabul edenlere yardım edip onları sırât-ı mustakîmde yürütmektir. Yoksa insanların tercihine müdahale etme gibi bir güce sahip değildir. Müdahale etmeye kalkarsa Allah ona “benimle kulum arasına girme! Kulum beni tercih etmiyorsa, kendine başkalarını rab ediniyor, ilâh ediniyor, başka şeylerden korkup endişe ediyorsa, benim hesabımı değil de başkalarının hesabını yapıyorsa onu bırak, tercihini nasıl istiyorsa öyle yapsın” der.

Bazen kardeşlerimiz bize “oğlumun da, eşimin de hidâyete ermesini istiyorum, onlar için dua edin” derler. Bilmemiz lazım ki bu dua kabul olacak bir dua değildir; çünkü birinin hidâyete erebilmesi için önce kişinin kendisinin hidâyeti kabul etmesi gerekir. O, hidâyeti kabul etmezse, isterse babası, evladı ya da eşi peygamber olsun kimse ona yardım edemez, onu hidâyete erdirmeye gücü yetmez.

“O gün, arkanızı dönüp kaçarsınız.” Kıyamet günü arkasını dönüp kaçanlar kimden kaçacaklar? -Tabi ki Allah’tan kaçacaklar. “Ama sizi Allah’tan (ve onun azabından) koruyacak hiç kimse yoktur. Bununla beraber Allah kimi (küfründeki inadı yüzünden) dalâlette bırakırsa artık onu hidâyete erdirecek hiç kimse yoktur.”433 Nereye kaçıyorsunuz, sizi benden kim koruyacak! Dalâlete düşmeyin, dalâlete düşerseniz sonunuz Kıyamet günü kaçmak olur, buyurdu Allah. Biri dünyadayken Allah’tan kaçmışsa ahirette de Allah’tan kaçar; fakat onu kim kurtarabilir!

“(O gün) Onların Allah’tan başka kendilerine yardım edecek bir dostları yoktur.” Kim bize yardım ederse etsin aslında yardım eden, nasir olan Allah’tır. Her ne kadar yardımı bir vesileyle yapsa da işin hakikatinde o bize yardım etmiştir; çünkü Allah’tan başka dostumuz yoktur. Biz de ya Allah’a dost oluruz ya da dalâlette kalırız.

“Allah kimi (küfründeki inadı yüzünden) dalâlette bırakırsa artık onun (kurtulması) için hiçbir yol yoktur.”434 Rabbini dost olarak kabul etmeyenler kimi dost olarak kabul ederse etsin dalâlete düşer ve düştükleri bu dalâletten çıkamazlar. Bunun sebebi Allah’ın dostluğunu tercih etmemeleridir. Hiç kimse de onlara dalâletten kurtulmaları için yardım edemez.

Allah’ın davetinin bu kadar şiddetli ve sert olmasının bir hikmeti vardır. Allah, kulunu dalâletten sakındırmak için böyle sert bir şekilde onu uyarır ve “sakın beni bırakıp başka tarafa dönme, sakın beni unutma, sakın âyetlerime yüz çevirme, âyetlerimi yalan sayma, görmezlikten gelme, âyetlerime karşı gözünü, gönlünü, kulağını kapatma! Böyle yaparsan dalâleti tercih etmiş olursun, o zaman da kimse sana yardım edemez” buyurur.

Hitap, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. “(Resulüm!) Sen, onların hidâyete ermelerini ısrarla istesen de bil ki Allah, (küfür ve şirklerinden dolayı) dalâlette bıraktığı kimseyi hidâyete erdirmez. Onlar için (kıyamet günü) hiçbir yardımcı da yoktur.”435 Onlar beni tercih etmediyse sen bir şey yapamazsın. Her ne kadar hidâyet bulmalarını bütün gönlünle istesen de onlar beni kabul etmedikçe sen onlara hidâyeti veremezsin. Ben de onlara hidâyet vermem ve onlara hiç kimse yardım edemez.

Rabbini tercih edip etmemek bir gönül tercihidir. İnsan ancak kendi gönül iradesiyle rabbini tercih edebilir. Bu sebeple zoraki kulluk yoktur. Kulluk gönül ile muhabbetle yapılan âbdiyetliktir, sevdiğin için, sevdiğinin sevgisini kazanmak için onun peşinden koşmandır, yoksa kölelik demek değildir.

“Allah dileseydi hepinizi bir tek ümmet kılardı.” Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı ve hepiniz iman ederdiniz; ama Allah öyle yapmadı. “Fakat o, dilediğini (küfründe inat edeni) dalâlette bırakır, dilediğini (hidâyeti isteyeni) de hidâyete erdirir. Şüphesiz ki (hepiniz kıyamet gününde) yaptığınız şeylerden sorguya çekileceksiniz!”436 Yani bunun sorumlusu ben değilim, sizsiniz.

Allah dileseydi herkes hidâyette olurdu; ama Allah, kuluna tercih etme hakkı vermiş ve herkesin kendi tercihiyle hidâyeti seçmesini dilemiştir; çünkü Allah, kulundan kulunun gönlünü, sevgisini, kendisini tercih etmesini istiyor. Bu yüzden “kim hidâyeti değil de dalâlette kalmayı dilerse Allah onu dalâlette bırakır” demek beni tercih etmeyeni ben de tercih etmem, demektir.

“Biz, (âyetlerimizi) onlara iyice açıklasın diye her resulü ancak kendi kavminin diliyle gönderdik.”437 Allah’ın resulleri kavmine âyetleri beyan edecek ki kavim, Allah’ın kendilerine ne indirdiğini anlasın. Anlamadan iman olur mu, kulluk olur mu! İşte, resuller Allah’ın vahyini anlamayan hiç kimse kalmasın diye âyetleri iyice, apaçık beyan ederler. Allah’ın onları kendi kavminin diliyle göndermesinin sebebi budur.

Allah’ın resullerinin her dilden gelmesi gerekir. İsterse o dili yalnızca on kişi konuşsun Allah yine de onlara kendi dillerinden resulü gönderir. Bu nedenle resulleri sadece bir bölgeye sığdırıp “peygamberler şu kavimden çıktı, şu dili konuştu” demek doğru değildir. Allah, en küçük kavimden en büyük kavme kadar her yere insanların konuştuğu dillerde resuller göndermiştir ve bu istisnasızdır. Öyle ki insanlar neyin hak, neyin batıl olduğunu bilsin ve buna göre tercihini yapsın.

“Allah, dilediğini (küfründe inat edeni) dalâlette bırakır, dilediğini (hidâyeti isteyeni) de hidâyete erdirir. O, azîzdir, hakîmdir (bütün şerefin ve kudretin kendisine ait olduğu, her işinde hikmet ve hayır olan tek zattır).”438 Allah tercihi kullarına bırakmışsa bunda bir hikmeti vardır; çünkü o azizdir, hakimdir.

Allah, bütün şeref kendisine ait olandır ve iman etmeyenlerin kulluklarına ihtiyacı da yoktur. Allah, kulundan kulunun gönlünü istiyor. Az önce verdiğim örnekteki gibi; biri sevdiğine her şeyi yapmasına rağmen sevdiği kişi ona dönüp “ben seni sevmiyorum” derse ona ancak “sen nankör birisin, ben de seni sevmiyorum” denilir. Zaten kâfir nankör demektir. Allah da nankörleri, kâfirleri sevmez.”439 Nankör biri insan değildir. Biri Allah’ın sevgisine karşılık vermezse Allah’a nankörlük yapmış olur ve onun sevgisini kaybeder. Allah’ın sevgisini kaybedince de rabbini, kendini, insanlığını kaybetmiş olur.

“Allah, sağlam bir söz (olan kelime-i tevhid, ‘la ilâhe illallah’ sözüy)le iman edenleri hem dünya hayatında hem de âhirette sapasağlam (dimdik ayakta) tutar.”440

Allah iman edenleri hem dünya hayatında hem de ahiret hayatında sapasağlam sözle sebat içinde kılar. Allah iman edenlere sadece ahirette değil dünya hayatında da söz veriyor ve kullarına “sizi orada sabit kılacağım. Huzuruma mü’min olarak alacağım. Ayağınızı yere sağlam basın ve korkmayın. Siz iman etmişsiniz ya, beni seviyorsunuz ya, ben de sizi seviyorum. Endişe etmeyin sizi bırakmam” buyuruyor. Seven, sevdiğini bırakır mı? -Elbette ki bırakmaz. Hatta sevdiği her ne kadar yanlış yapmış olsa bile yine de onu sever. Biz de Allah’ı sever, onu tercih edersek Allah bize verdiği sözünü hem dünya hayatında hem de ahirette yerine getirir ve bizi bırakmaz.

Âyet devam ediyor. “(Hem kendine hem de başkalarına zulmeden) Zalimleri ise Allah dalâlette bırakır. Allah dilediğini yapar.”441

Zulüm; herhangi bir şeyi Allah’ın koyduğu yerde görmemek ve onu Allah’ın beyan ettiği gibi anlamamaktır. Allah, insanı nereye koymuşsa yeri orasıdır. Bu durumda insan, Allah’ın kendisini koyduğu yerden ayrılırsa ya da başka birini Allah’ın koyduğu yerden çıkarırsa kendine zulmetmiş ve zalim olmuş olur.

Peki, Allah, insanı nereye koymuştur?

Allah, insanı kendisine âbd olsun, halife olsun, Hz. İnsan olsun diye yaratmıştır. O zaman insanın yeri sadece burasıdır. Eğer biri insanı Allah’a kul olarak, halife olarak görmezse insana zulmetmiş, dalâlete düşmüş olur. Böyle olunca da Allah onu düştüğü dalâlette şaşkınlık içinde bırakır. O da bunun sonucunda ebediyen kaybeder.

Allah bu hitabı mü’minlere yapıyor. “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki gruba ayrılıyorsunuz?”442 Apaçık bir şekilde münafık olanlar hakkında ikiye bölünmeyin!

Münafıklar hakkında mü’minler nasıl ikiye bölünür?

Mü’minlerin bir kısmı münafıkların mü’min olduğunu söylerken diğer bir kısmı da münafık olduklarını söylerler. Öyleleri var ki münafık olduğu hâlde Müslüman olduğunu iddia ederler, bazı mü’minler de onların Müslüman olduğunu tasdik ederler. Allah da onlar için “münafıklara hidâyet veremezsiniz. Biri münafıksa münafıktır, onun mü’min olduğunu söylemeyin ve onun hakkında ikiye ayrılmayın” buyuruyor. Mü’minler bir tek Allah’ın sözüne sarılırlarsa ikiye ayrılmazlar. Yoksa herkes kendine göre bir şeyler söyler ve sonunda da mü’minler arasındaki birlik bozulur.

“Hâlbuki Allah onları kazandıkları (günahlar ve şirk) yüzünden tepetaklak etmiştir.” Münafıkların başları yerde, ayakları havadadır ve olduğu gibi çamura batmışlardır; çünkü dünyayı, nefislerini tercih etmişlerdir.

“Allah’ın (küfürdeki inadı yüzünden) dalâlette bıraktığı kimseyi (siz) hidâyete erdirmek mi istiyorsunuz? Allah kimi dalâlette bırakırsa artık onun (kurtulması) için asla bir yol bulamazsın!”443

Allah’ın vahyine bakıldığında kimin mü’min, kimin de münafık olduğu bellidir. Kim Allah’ın hükmüne göre münafıksa o kişi münafıktır, kim de mü’minse o kişi mü’mindir. Allah’ın vahyine göre kim doğru söylüyorsa o kişi sadıktır, kim de yalan söylüyorsa o kişi yalancıdır.

İman, nifak, küfür, şirk gönlün fiilidir. Tabi ki insan zahiri olarak batağa batmış olabilir; ama önemli olan insanın gönlüdür! Biri iman etmemişse ve bunda diretiyorsa küfrü, nifakı öyle bir büyür ki artık istese de şirkine güç yetiremez ve rabbine dönemez. Zaten birazcık imanı vardı; ama nefsine taviz vere vere imanını zayıflattı. Bu zayıf imanı da küfrüne, şirkine, nifakına güç yetiremez.

Peki, münafıkların özellikleri nelerdir?

Münafıkların en belirgin özelliği “ben akıllıyım, ben biliyorum” demeleridir. Evet, bilirler; ama bildikleri şey dünyadır. Hepsi de “ben dünyayı biliyorum, hayatı biliyorum. Bu dünyadaki saltanatı, mevkiyi, makamı biliyorum” deyip dünya hakkındaki bilgileriyle övünürler.

Münafıkların başka bir özelliği de Allah’ın buyurduğu üzere cimri olmalarıdır.444 Bu cimrilik hâli münafıkların önceki özelliklerinin devamıdır; yani dünyayı, mevkiyi, makamı sevdikleri için mala, mülke adeta yapışmış, sımsıkı sarılmışlardır, bu nedenle malı bırakamaz ve infak edemezler. İnsan, ilâhını verebilir mi? -Tabi ki veremez. Münafıklar da malı, mülkü kendilerine ilâh edindikleri için onu kimseye veremezler.

“Allah bir toplumu, kendilerini hidâyete erdirdikten sonra takvâ sahibi olacakları şeyleri (kulluk sorumluluklarını) onlara (iyice) açıklamadıkça dalâlete düşürecek değildir.”

Allah bir topluluğa her şeyi apaçık beyan etmeden, öğretmeden, neden sakınmaları gerektiğini onlara iyice öğretmeden o topluluğu dalâlette bırakacak ya da dalâlete düşürecek değildir. “Muhakkak ki Allah her şeyi (en ince ayrıntısına kadar) bilendir.”445 Allah kendisindeki ilim üzere böyle yapar. Allah, kullarına her şeyi öğretip iyice beyan eder sonra kim Allah’ın beyanını kabul etmez, kendine başka bir yol edinirse Allah da ona gereğini yapar.

Allah, kuluna hatırlamasını istediği şeyi hatırlatır, öğrenmesi, anlaması gereken şeyleri ona öğretir, sonra onu davet eder. Öğretmeden, anlatmadan onu davet etmez. Zaten Allah’ın fiillerini anlatırken de ilk önce alleme “talim etti, öğretti, fıtratına yazdı” fiilini, sonra “davet etti” daha sonra ise “imtihana tabi tuttu” fiillerini görmüştük. Bu da zaten Allah’ın öğretmeden, talim ettirmeden kullarını davet etmediğini ve imtihana tabi tutmadığını gösterir.

Allah başka bir âyette “Allah dilemedikçe (ve onlar da Allah’ın kendileri için dilediğini istemedikçe) öğüt alamazlar. O (Allah), takvâ ehlidir (kuluna karşı rablik sorumluluğunu yerine getirendir) ve mağfiret sahibidir (kulluk sorumluluğunu yerine getirmeyenleri dahi tövbe edip istiğfar ettikten sonra mağfiret edendir)”446 buyurur.

Takvâ kelimesine genel olarak bütün meallerde “korkmak” anlamı verilmiştir. Oysa “korkmak” manası doğru bir mana değildir. Doğru olsaydı “Allah takvâ ve mağfiret sahibidir” âyeti “Allah korkar ve mağfiret eder” manasına gelirdi ki bu da küfür olurdu. Takvâ kelimesinin bu manaya gelmediğini artık buradan anlamamız gerekir.

Peki, Allah’ın takvâ sahibi olmasını nasıl anlamamız lazım?

Allah yarattığı bütün mahlûkata karşı takvâ sahibidir. Takvâ; ahdine vefa göstermek, verdiği sözde sadık olmak, sözüne sadakat göstermek, ayrıca hakkını teslim etmek manasına gelir. Bütün bu söylediklerim Allah’a ait takvâdır ve Allah aynı takvâyı kulundan da ister. Yani Allah bize “ben verdiğim her sözü yerine getirmekten sorumluyum. Size hangi vaatte bulunmuşsam onu mutlaka yerine getiririm; çünkü ben takvâ sahibiyim” buyuruyor ve bizi de takvâ sahibi olmaya davet ediyor.

“Allah muttakilerin (kulluk sorumluluğunu bilip yerine getirmeye çalışanların) veliyysi (gerçek ve hakiki dostu)dur.”447 Allah, kendisinden korkanların değil; kendisine karşı kulluk sorumluluğunu bilip ona verdiği sözü yerine getirenlerin, Allah’ın hakkını takdir edip teslim edenlerin, Allah’ı Allah olarak, âlemlerin rabbi olarak El Esmâu’l Husnâ’sıyla, efâliyle bilip tanıyanların, onun huzurunda olduğunu unutmayanların, kulluğunu, rabbinin kendisinden ne istediğini bilenlerin velisidir.

Evet, Allah hem takvâ hem de mağfiret sahibidir. Allah, kulunu mağfiret eder; yani kulunun geçmiş günahlarını siler, hiç olmamış gibi ona muamelede bulunur. Takvâ sahibi olduğu için Hz. İnsana yapılması gereken muameleyi kuluna yapar ve ona her anda “seni yaratmamdaki muradımın yerine gelmesi için sana karşı olan her sorumluluğumu yerine getiriyorum. Sen de bana karşı olan sorumluluğunu kabul edip etmediğine, bu sorumluluğu yerine getirip getirmediğine bak. Ben yapmadığım bir şeyi senden istemem; çünkü sana karşı takvâ sahibiyim, sen de bana karşı takvâ sahibi ol. Ben seni seviyorum ve seni rabbin olarak istiyor ‘kulum bana gel’ diyorum. Kul olarak sana da düşen; kulluk sorumluluğunu yerine getirip beni istemek ve ‘sana geliyorum, sana geldim, sana geleceğim ya rabbi’ deyip sırât-ı mustakîmde bana gelmektir” buyurur.

Allah her anda bize bu muameleyi yapar ve bizi kendine davet eder. Her anda onun bir fiiliyle, güzelliğiyle karşı karşıyayız. Allah âyet-i kerimede “nereye dönerseniz (dönün) Allah’ın vechi (zatından tecelli eden El Esmâu’l Husnâ’sı) oradadır”448 buyurmuştur. O yüzden nereye, hangi hâle, hangi fiile dönersek dönelim ondan başka bir şey göremeyiz; ama bunu anlamayınca başımızı kuma gömer “ben görmedim, anlamadım, bunu Allah mı yaptı” deriz. Yetmez, bir de Allah’ın muamelesini görmemek için bahaneler üretir “şu şöyle yaptı, onun için böyle oldu” deriz. Eğer başkaları yapıyorsa o zaman Allah nerde! Her şeyi başkaları yapıyorsa Allah bir şey yapmıyor demektir. Hani ne yana dönersek dönelim Allah’ın vechi oradaydı! Nereye dönersen dön Allah’ın vechiyle muhatapsın demek; her anda Allah ile karşı karşıyasın demektir. Vechi demek yüzü manasına gelir. Allah’ın vechi, cemali de sana her anda fiilleriyle muamelede bulunmasıdır. Böyle bakmadan ne hayatı ne varlığı anlayabilir ne de varlık üzerinden Allah’ın güzelliğine, fiillerine şahid olabilirsin.

Takvâ; ahde vefadır, Allah’a verdiğimiz sözü yerine getirmektir. Allah’a iman ederken “sana kulluk yapacağım, peygamberine yardım edeceğim, indirdiğin vahyi imana, ahlaka, amele dönüştüreceğim, ayrıca kullarına da taşıyacağım ya rabbi” deyip Allah ile ahitleşmiş oluruz. Yetmez, “ben Kur’ân’a iman ettim” dediğimizde de her âyet için “işittik ve kabul ettik” demiş ve o âyetlere iman edip onları amele dönüştüreceğimize dair Allah’a söz vermiş oluruz. O hâlde her bir âyet için tek tek “bana yaptığın bu vahye itaat edeceğim ya rabbi” dememiz lazım. Öyle ki ahde vefa göstermiş olalım. Ahde vefa göstermeyenler takvâ sahibi olmadığı gibi iman sahibi de olmamış, sözünde yalancı durumuna düşmüştür.

Allah’ın takvâ sahibi olması aynı zamanda her kuluna hakkını teslim etmesi demektir. Allah her kuluna sadece hakkını değil bir de hakkından öte en az bire on, bire yüz ya da bire hesapsız verir.

Allah bize hakkımızı teslim ediyorsa bizim de Allah’a hakkını teslim etmemiz lazım.

Peki, Allah’ın hakkı nedir?

Allah, bizi her ne için yaratmışsa Allah’ın hakkı odur. Allah bizi ona iman edelim, âşık olalım, âbd olalım ve onu sevelim diye yaratmıştır. Bu durumda Allah’ın, bizim üzerimizdeki hakkı; onun sevgisini kazanmak için çaba, gayret sarf edip hayatımızı buna göre yaşamamız ve ona hiçbir şeyi şirk koşmamamızdır. Zaten biz de Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sı ve Aşk sohbetlerini Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmayalım ve Allah’ın hakkını teslim edelim diye yapıyoruz.

İnşallah, Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sı ve Aşk sohbetlerimiz vesilesiyle rabbimizi fiillerinden tanır ve her bir fiilinin saf aşk, saf hayır, saf rahmet olduğunu anlarız. Böylelikle rabbimizi her şeyden çok sever ve ona hiçbir şeyi şirk koşmayız inşallah.

Allah bizi rabbine şirk koşanlardan eylemesin inşallah. Allah bizi rabbinin hakkını teslim edenlerden ve rabbine verdiği sözü yerine getirip ahdine vefa gösterenlerden eylesin. Allah bizi her şeyini, canını Allah’a kurban edenlerden eylesin. Allah bizi rabbine itiraz edenlerden ve “şu da benim istediğim gibi olsun” diyenlerden eylemesin. Allah bizi “rabbim ne dediyse benim için güzel olan, hak olan, hayır olan odur” diyenlerden ve rabbine teslim olup Müslüman olanlardan eylesin inşallah.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Hadîd /4 ↩
  2. Yûnus /62 ↩
  3. Bakara /257 ↩
  4. Nisâ /110 ↩
  5. Bakara /152 ↩
  6. Nûr /37 ↩
  7. Nisâ /115 ↩
  8. A’râf /178 ↩
  9. A’râf /186 ↩
  10. Fâtır /8 ↩
  11. En’âm /39 ↩
  12. Zumer /23 ↩
  13. Zumer /23 ↩
  14. Zumer /36 ↩
  15. Mu’min /33 ↩
  16. Şûrâ /46 ↩
  17. Nahl /37 ↩
  18. Nahl /93 ↩
  19. İbrahîm /4 ↩
  20. İbrahîm /4 ↩
  21. Hacc /38, Âli İmrân /32 ↩
  22. İbrâhîm /27 ↩
  23. İbrahîm /27 ↩
  24. Nisâ /88 ↩
  25. Nisâ /88 ↩
  26. Tevbe /67 ↩
  27. Tevbe /115 ↩
  28. Muddessir /56 ↩
  29. Câsiye /19 ↩
  30. Bakara /115 ↩