2.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber Allah’ın ilk emri olan “oku”28 emrine binaen okuyabilmek için Allah’ın isimlerinden tecelli eden fiillerini, El Efâlu’l Husnâ’sını ve nasıl tecelli ettiğini anlamaya çalışıyorduk.
Geçen sohbetimizde Allah’ın fiillerini neden anlamamız gerektiğini kısaca izah etmeye ve üzerimizdeki fiillerin Allah’ın isimlerinden nasıl tecelli ettiğini anlamaya çalışmıştık. Bu sohbetimizde de kaldığımız yerden devam edeceğiz inşallah.
Allah’ın isimleri; Allah’ın vasıfları, sıfatları demektir.
Allah’ın vasıflarını insan üzerinden nasıl anlamalıyız?
İnsan; görür, işitir, bilir, sever, merhamet eder, affeder, ikram eder ve bir iş yapar. İnsan sahip olduğu bütün bu vasıfları Allah’ın isimlerinden almıştır, dolayısıyla bu isimlerin asıl sahibi Allah’tır. Biz de Allah’ın güzel fiillerini, Allah’ın kulunu nasıl sevdiğini ve kuluna bu sevgisini nasıl gösterdiğini anlayacağız ki rabbimizi tanıyabilelim.
Allah’ın fiilleri, Allah’ın isimlerinden tecelli eder, demiştik. Önceki sohbetimizde söylediğim gibi; bir kul merhamet ediyorsa rahim olduğu için merhamet eder. Kulun gönlündeki rahmet dalgalanır, kul da bu dalgalanmadan ötürü karşısındakine rahmet etmek ister, bunun sonucunda da ona rahmetiyle muamele eder. Kulun, karşısındakine rahmetle yaptığı bu muamele onun fiillidir ve bu fiil, Allah’ın Rahîm isminden tecelli etmiştir; yani kul, rahim olduğu için karşısındakine de rahmetle muamele etmiştir.
Ya da kul birine bir ikramda bulunduğunda kerim olduğu, cömert olduğu için ikramda bulunup yardım eder. Eğer kerim olmazsa o kişiye yardım edemez. Kulun işlediği bu fiiller onda mevcut olan isimlerden tecelli eder ki bu isimler de bütünüyle Allah’a aittir, Allah’ın vasıflarıdır ve Allah, bu isimleri halife olması, yeryüzünde rabbini temsil etmesi için kuluna ikram etmiş, ihsan etmiştir.
Kul; Allah’ı, kendini tanısın, bilsin ve Allah’ın kendisini ne için yarattığını anlayıp yeryüzünde rabbine halife olabilsin diye Allah ona varlık vermiştir. Kul, hayatı yaşarken Allah’ın isimlerini üzerinde gösterirse Allah’ın ona varlık vermesindeki muradını yerine getirmiş olur; ama Allah’ın isimlerinin gereğini yerine getirmezse bu defa da halifeliğini yapmamış ve Allah’ın kendisine varlık vermesindeki muradını yerine getirmemiş olur.
Allah, insana isimlerini ihsan ederek “kulum, hayatını benim isimlerimle yaşa ve seni tabi tuttuğum imtihanlarda gerekeni yap. Merhamet etmen gereken yerde rahim ol ve merhamet et, ikram etmen gereken yerde kerim ol ve ikram et, affetmen gereken yerde afuvv ol ve affet, herhangi bir işi yapman gerektiğinde fââl ol ve işi benim emrettiğim gibi en güzel şekilde yap, varlığa bakarken basir ol ve hakikati gör, semi’ ol, hakikati işit. Sana kendimden kudret vermişim, gerektiğinde bu kudreti kullan ve Hz. insan ol” buyurmuştur. İnsan da Allah’ın kendisine tecelli ettiği isimlerin, vasıfların gereğini yerine getirirse fââl olmuş ve Allah’ın güzel fiillerini işlemiş olur.
Evet, kuldaki güzel fiillerin hepsi Allah’ın isimlerinden, El Esmâu’l Husnâ’sından tecelli eder; yani kul, birine rahmet ederken ondaki bu rahmet fiili, Allah’ın onun üzerindeki Rahîm isminden tecelli eder. Birini affederken de üzerindeki Afuvv isminden dolayı affeder. Allah’ın bütün güzel fiilleri bu şekilde kulun üzerinde mevcut bulunan Esmâu’l Husnâ’nın tecellisidir. Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sını böyle anlamak gerekir.
Rabbimizi tanımak, anlamak, rabbimize şahadet etmek, kâmil manada “eşhedu en lâ ilâhe illallah” diyebilmek için Allah’ın efâlini anlamamız şarttır; çünkü Allah’ın fiillerine ne kadar şahid olursak Allah’a o kadar şahadet edebiliriz. Tabi, bu fiillere sadece kendi üzerimizden değil aynı zamanda bütün varlıkta da şahid olmamız gerekir ki her şeyde Allah’ın isimlerinin tecelli ettiğine, dolayısıyla ne yana dönersek dönelim Allah’ın vechinin orada olduğuna iman etmiş, şahid olmuş olalım.29
Allah, bizi yaratıp dünyaya gönderirken başıboş bırakmamıştır. Her anda bizimle beraberdir ve bizimle muhataptır. Bu yüzden bize yapılan muamele kimden ve nereden gelirse gelsin aslında Allah’tan gelmiştir. Âyetleri okurken hep beraber bunun böyle olduğunu anlayacağız inşallah.
Evet, her anda bize muamelede bulunan Allah’tır ve bu muameleyi de Esmâu’l Husnâ’sı üzerimizde tecelli etsin, biz de bu isimlerin tecellisiyle yeryüzünde rabbimize halifeliğimizi yapıp manevi olarak kazanalım diye yapar. Bizim de her anda Allah ile olduğumuzu, onun huzurunda olduğumuzu,30 Allah’ın bizi çepeçevre ihata ettiğini,31 bize şah damarımızdan daha yakın olduğunu32 tatmamız ve bize her anda muamelede bulunduğuna33 şahid olmamız lazım. Bunu anlamak için de öncelikle Allah’ın bize olan muamelelerine bakmamız gerekir.
Hep beraber Allah’ın âyetlerine göre bakmalı ve Allah’ın bize nerede, nasıl muamelede bulunduğuna şahid olmalıyız. Şahid oldukça imanımız kemale erer ve “eşhedu en lâ ilâhe illallah” deyip rabbimizle beraber olur, ona şahadet ederiz. Yoksa dil ile kelime-i şahadet getirmekle mü’min, Müslüman olmuş olmayız.
Rabbini isimlerinden bilmeyen, tanımayan hiç kimse kalmasın, herkes rabbini onun kendini tanıttığı şekilde tanısın, kendi kendine bir ilâh hayal edip Allah’a karşı yanlış bir zanda bulunmasın diye “Kur’ân-ı Kerim’deki Nüzul Sırasına Göre El Esmâu’l Husnâ” sohbetlerini yaptık ve toplam yedi cilt olarak mü’min, Müslüman kardeşlerimizin istifadesine sunduk; çünkü ümmet olarak genel sorunumuz; rabbimizi bilmemek, tanımamak ve rabbimizin yakınlığını tatmamaktır. Bundan dolayı ümmetin hâli apaçık ortadadır.
Allah’ın El Esmâu’l Husnâ’sı daha önce bizim anlattığımız gibi nüzul sırasına göre, âyetlerle bu kadar teferruatlı bir şekilde anlatılmamıştı. Sadece birkaç kelime ile anlatılmış; ama işin özü, hikmeti, isimlerin kulda nasıl tecelli edeceği günlük hayattan örneklerle geniş bir şekilde izah edilmemişti.
Şimdi de Nüzul Sırasına Göre Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sı ve Aşk’ı anlamaya çalışıyoruz; çünkü Allah’ı, El Esmâu’l Husnâ’sından isimleriyle bildiğimiz, tanıdığımız gibi Allah’ı bir de fiilleriyle bilmeli, tanımalıyız. Ancak böyle olunca Allah’a gerçek manada yakınlığı tadar, âyetlerini üzerimizde gösterir, yaşadığımız olaylarda Allah’ın bize muamele ettiğine şahid olur ve bunu bütün şiddetiyle tadarız.
Devamlı söylüyoruz; tadılmayan iman, iman değildir. “İşte, herhâlde bunu Allah yaptı” demekle iman olmaz. İmanın olması için Allah’ın bize muamelede bulunduğuna şahid olup tatmamız ve yaşadığımız her olayda “rabbim bana bu ismiyle, fiiliyle muamele etti” dememiz gerekir.
Kul vuslat yolunda yürürken Allah’a adım adım yaklaşır. Kulun bu vuslat yolculuğunda önce bilmesi, anlaması; yani Allah’ın buyurduğu gibi okuması, okurken de işe önce Allah’ın isimlerinden, sıfatlarından değil efâlinden başlaması; yani Allah’ın efâline şahid olması gerekir.
El Esmâu’l Husnâ, bütün güzel isimler, bütün güzellikler Allah’a aittir. Kul bu isimleri Allah’tan almıştır. Eğer kul, Allah’tan aldığı isimleri kullanır, onlarla hareket ederse Allah’a halife olur. Bu nedenle rabbimizi temsil edip ona ayna olabilmemiz için mutlaka Allah’ın isimlerini, dolayısıyla bu isimlerden tecelli eden Allah’ın fiillerini bilmeliyiz. Öyle ki halifeliğimizi yapabilelim. Yoksa rabbimizi temsil edemez, halifeliğimizi yerine getiremeyiz.
İsterseniz bu sohbetimizde Allah’ın güzel fiillerinden biraz örnekler verelim ki en azından Allah’ın güzel fiilleriyle ilgili kısaca bilgimiz olsun. Sonraki sohbetimizde Allah’ın beyan ettiği ilk fiilden itibaren Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sını anlamaya devam ederiz inşallah.
Hem Allah’ın fiilleri, yaptıkları vardır hem de kulun fiilleri, yaptıkları vardır; ama kulun yaptığı her şey Allah’ın hükmü ve iradesi dâhilindedir. Kulun hiçbir işi Allah’ın hükmü dışında değildir. Mesela; Allah âyet-i kerimede inne rabbeke fe´âlun limâ yurîd:34 “Muhakkak ki senin rabbin fââldır (her anda hükmünü icra edendir), dilediği her şeyi yapandır” buyurmuştur.
Allah’ın erade “irade etti” fiili aynı zamanda şâe fiili ile beraber gelir. Şâe fiili de “Allah dilediğini yapar” manasına gelir; ama şâe fiilindeki dilemede bir de kulun kendi tercihi vardır; yani kul öyle yapmayı dilediği için Allah da kulunun dilediğini yapmıştır.
Şâe fiili çift taraflı bir fiildir. Onda hem kulun dilemesi hem de Allah’ın dilemesi vardır; ama Allah şâe fiili haricinde erade “irade etti, diledi” fiilini kullandığında orada kulun herhangi bir müdahalesi olamaz; çünkü Allah, kullarına göre dilemez. Şâe fiilinde ise kul dilemiş, Allah da “tamam” deyip onun dilediği şekilde yapmıştır. Mesela; ve kulil hakku min rabbikum fe men şâe fel yu´min ve men şâe fel yekfur:35 “Hak rabbinizdendir. Öyle ise dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” âyetindeki dilemek şâe fiilindeki dilemektir. Allah burada imanı ve küfrü tercih etmeyi kulunun kendi dilemesine bırakmış, ona istediğini seçmesi için müsaade etmiştir.
Kul tercihini yaparken iman etmeyi dilerse Allah ona “madem iman etmek istiyorsun, ben de sana imanı ihsan ediyorum” der ve imanı ona ikram eder; ama kul imanı dilemez, hakikati örtmek isterse Allah bu defa ona “peki, madem öyle diliyorsun, istediğin gibi olsun” der. Dileyen yine Allah’tır; ama Allah, kulunun dilemesiyle beraber dilemiştir; yani kul küfrü dilediği için Allah da onun bu dileğine müsaade etmiş ve ona istediğini vermiştir.
Yalnız burada dikkat etmemiz gereken bir husus vardır. Allah âyet-i kerimede “o, kullarının küfrüne razı olmaz”36 buyurur. Her ne kadar kul küfrü dilediği için Allah “peki” deyip onun küfre girmesine izin verse de kulunun küfre girmesine razı değildir. Allah, kulunun bir tek iman etmesine razıdır. Sadece kula tercih hakkı verdiği için seçimini istediği gibi yapmasına müsaade eder.
Evet, “muhakkak ki senin rabbin fââldır, dilediği her şeyi yapandır” âyetinde Allah neden “Allah dilediği her şeyi yapandır” demedi de özellikle “senin rabbin dilediği her şeyi yapandır” buyurdu?
Senin rabbin dilediği her şeyi yapandır; yani senin rabbin varlığı senin için yaratmıştır. Sana muamele ederken de rab olarak tecelli eder. Fiillerini Rabb ismiyle beraber tecelli ettirir ve sen terbiye olasın, büyüyüp kemale eresin, Hz. insan olasın diye rabbin olarak sana muamelede bulunur. Eğer Allah özellikle “senin rabbin” buyurduysa senin de hayatı yaşarken “benim rabbim fââldır, fiilleri benim üzerimde tecelli ediyor ve bana her anda rabbim olarak muamelede bulunuyor” demen gerekir.
Peki, Allah şu anda da bize muamelede bulunuyor mu? -Elbette ki bulunuyor. Örnek vermek gerekirse; beni buraya oturtmuş ve bana “haydi, kullarıma anlat” demiştir. Allah dilemese ben burada oturup anlatamam. Şayet anlatıyorsam Allah burada oturmamı dilediği ve anlatmama müsaade ettiği için anlatıyorum. Hatta buraya oturmadan önce yeminle söylüyorum ne anlatacağımı dahi bilmiyorum! O neyi dilerse bana onu söyletiyor, söylememi istemediği bir şey olduğunda ise anlatacağım şeyi durduruyor, böylelikle istesem de ne söyleyeceğimi o anda hatırlayamıyorum!
Bununla beraber sizi de dergâhta oturtmuş ve size “haydi, onu dinleyin ve efâlimi anlayın” demiştir. Hayatımızın her anında Allah’ın bizim için bu şekilde bir dilemesi vardır. O dilemezse biz hiçbir şeyi yaşayamayız.
Allah her neyi dilerse sadece o olur ve kulun bunda herhangi bir gücü, kuvveti olmaz. Onun dileği mutlaktır. Tabi, bir de kuluna dilemesi ve dileğini yapması için güç vermiş, irade vermiş, tercih hakkı vermiştir; ama bunların hiçbiri Allah’ın dilemesinden bağımsız değildir. Hepsi de bütünüyle Allah’ın kudreti dâhilinde, onun iradesine bağlıdır. Allah, dilememize müsaade ettiği için biz dileyebiliyoruz. Bu yüzden Allah âyet-i kerimede “(şunu da unutmayın!) âlemlerin rabbi Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz (ve Allah sizin için sadece hayrı diler)”37 buyurmuştur.
Allah bir şeyi emretmiş ve kuluna “bunu yap” demişse onu Allah yapar ve yaptırır.
Nasıl?
Mesela; Bedir Savaşı’nda Allah sahabeler için “(o gün savaşta) onları siz öldürmediniz; fakat onları Allah öldürdü” buyurmuştur. Neden? -Tabi ki Allah’ın emriyle yaptıkları için. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir avuç toprak alıp müşriklerin üzerine saçar, Allah onun için de âyetin hemen devamında “attığın zaman (onları helâk edecek o toprağı) sen atmadın; fakat (onu) Allah attı”38 buyurur. Toprağı zahiri olarak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz atmıştır; ama aslında onun eliyle atan Allah’tır. İş, Allah ile yapıldığından dolayı Allah “her ne kadar onu siz yapmışsınız gibi görünse de aslında ben yaptım” buyuruyor.
Bu, bütün güzellikler ve Allah’ın bütün emirleri için böyledir. Kul bir şeyi Allah’ın emri ile yaptığında onu Allah ile yapmış olur. Yaptığını Allah’ın emrinin dışına çıkıp yaparsa bu defa yaptığını Allah ile değil şeytanla, iblisle yapmış, tercihini bu yönde kullanmış olur, Allah da bir imtihan olarak istediği o şeyi yapmasına müsaade eder; ama kul bu yaptığından mutlaka sorumlu olur. İşi Allah ile, Allah’ın emri ile yapınca ise yaptığı işten sorumlu olmaz, tam tersine onu yaparken Allah ile beraber olmuş, Allah’ın emrini, hükmünü yerine getirmiş ve Allah’ın yakınlığını, rızasını, sevgisini kazanmış olur.
Şimdi okuyacağımız âyetlerde Allah kavimleri nasıl helak ettiğini beyan eder. E lem tere keyfe feale rabbuke bi âd:39 “(Resulüm!) Görmedin mi rabbin ne yaptı (Hûd’un kavmi) Âd’a?”
Allah, sadece Ad Kavmi için değil iman etmeyen bütün kavimler için “onları ben helak ettim ve bu benim âdetimdir” buyurur. Aynı şekilde Allah, resullerine ve iman edenlere de mutlaka yardım edeceğine dair vaatte bulunmuş ve “ben onlara yardım ederim, iman etmeyip düşmanlık yapanları ise helak ederim”40 demiştir.
E lem tere keyfe feale rabbuke bi ashâbil fîl:41 “(Resulüm!) Görmedin mi, rabbin (Kâbe’yi yıkmaya gelen) fil sahiplerine ne yaptı?” Dikkat ettiyseniz okuduğumuz önceki âyette Allah yine “görmedin mi” buyurmuştu.
Allah’ın her iki âyette de “(Allah’ın) ne yaptığını görmedin mi” buyurmasının hikmeti nedir?
Allah bize “bak! Emrime, resullerime karşı gelen birini mutlaka helak edeceğimi gör. Dikkat et, bunu görmeye çalış! Benim resullerime karşı gelenlere bu muameleyi benim yaptığımı anla” buyuruyor.
Nasıl ki Allah, kavimlere azap edip onları helak ediyorsa bir de her bir insana tek tek muamele eder; çünkü her insan bir kavimdir, ümmettir, cemaattir. Bununla ilgili olarak Allah âyet-i kerimede “kim bir canı, bir can karşılığı veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya karşılık olmaksızın (haksız yere zahiren veya manen) öldürürse bütün insanları öldürmüş gibidir. Her kim de birini (zahiren veya manen) yaşatırsa bütün insanları yaşatmış gibidir”42 buyurur. Buradan da anlaşıldığı üzere bir insan bütün insanlık demektir. Allah bu âyetle kuluna “kendini sakın küçük görme, kendini tanı, katımdaki kıymetini bil. Şayet resullerimle beraber olursan onlara yaptığım muameleyi sana da yaparım; ama resullerimin karşısında durursan o zaman da iblise, Firavun’a, Nemrud’a yaptığım muameleyi sana yaparım” buyuruyor.
İnnâ kezâlike nef’alu bil mucrimîn:43 “İşte, biz mücrimlere (günahkârlara, yanlış yapanlara) böyle yaparız.” Onları helak ederiz. Mücrim olan kavimler Allah’a karşı suç işledikleri, Allah’ın resulünü, vahyini kabul etmeyip inkâr ettikleri, hatta peygamberlerini öldürmeye kalkıştıkları için helak edilmiştir.
Allah’ın resulüne karşı suç işlemek Allah’a karşı suç işlemektir. Bu yüzden Allah âyet-i kerimede “aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler Allah’ın âyetlerini inkâr ediyorlar”44 buyurmuştur. Allah, âyetlerinin inkâr edilmesine tahammül göstermez ve hiç kimseden böyle bir şeyi kabul etmez.
Aynısı Allah’ın söylemediği bir şey hakkında “Allah böyle söyledi” demek için de geçelidir. Hiç kimse gelişi güzel bir şekilde “işte, Allah böyle söylemiş” diyemez. Eğer söylediği söz âyetse söylediği doğrudur, Allah öyle söylemiştir; ama söylediği âyet değilse bu durumda Allah’a yalan yere iftira atmıştır. Allah da buna tahammül göstermez. O kadar ki Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için bile “eğer (o resul) bize isnat ederek bazı sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu kudretimizle (kıskıvrak) yakalardık. Sonra da onun can damarını koparır (onu yaşatmaz)dık”45 buyurmuştur. Allah, resulüne bile “benim vahyetmediğim bir şey söylersen senin can damarını koparırım” buyuruyorsa Allah’a yalan yere iftira atmanın ne kadar tehlikeli bir şey olduğunu ve Allah’ın bunu kabul etmeyeceğini buradan anlamamız gerekir.
Allah birinin can damarını koparırsa o kişi imanını, insanlığını, her şeyini kaybeder. Zahiri olarak sanki bir şey olmamış gibi görünür; ama aslında her şeyini kaybetmiştir. Genel olarak baktığımızda dünya can damarları kopan ve her şeyini kaybetmiş olan “ben mü’minim, Müslümanım” diyen insanlarla doludur.
Devamlı olarak şahid oluyoruz. Öyleleri var ki; rabbini, insanlığını kaybetmiştir. Şeytanın peşinden gidip her türlü yanlışı, cinayeti işler ve “benim yolum, benim mezhebim, benim cemaatim, benim tarikatım haktır” deyip kardeşlerini öldürür, üstelik bunu Allah adına yaptığını söyler! Böyleleri insanlığını kaybetmiştir, imanını zaten kaybetmiştir. İşte, bunun sebebi; Allah’ın söylemediklerini Allah’a isnat etmeleridir. Zaten onlar da Allah’ın kitabına bakıp Allah’ın böyle buyurduğunu söylemezler. “Âlimlerimiz, hocalarımız, cemaatimiz, büyüklerimiz, akrabalarımız böyle söylüyor” der ve onların sözünü Allah’a isnat ederek “Allah böyle söylüyor” derler. Tenezzül edip dinlerini Allah’ın kitabından öğrenmeye çalışmazlar, “acaba Allah bu konuda ne söylüyor” demezler; çünkü büyüklerinden duyduklarını Allah’ın kitabına bakmaya bile gerek duymadan olduğu gibi kabul etmişlerdir.
Her zaman söylüyoruz; mesele bilgi sahibi olmak değil; iman sahibi olmaktır. Hepimiz biliyoruz ki sahabelerin çoğunun okuma, yazması yoktu; ama her biri gökteki yıldızlar mesabesindeydi; çünkü hepsi Allah’ın âyetlerini Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den dinlemiş ve Allah’ın kendilerine ne vahyettiğini anlamışlardı.
Eğer Allah’a yalan yere iftira atmak ve Allah’ın söylemediği bir şeyi Allah’a isnat etmek istemiyorsak bizim de tıpkı sahabeler gibi, rabbimizi Allah’ın resulünün tanıttığı gibi Allah’ın kitabından tanımaya çalışmamız şarttır. Eğer rabbimizin kelamını başkalarından, başka kitaplardan öğrenmeye kalkışırsak sonra Allah’ın söylemediği bir şeyi Allah’a isnat etmeye kalkarız ki bunun sonucunda Allah bizim can damarımızı koparır, biz de insanlığımızı ve imanımızı kaybederiz.
“Cennet ehli, ateş ehline, ‘biz gerçekten, rabbimizin (dünyada) bize vaad ettiği (nimetleri)ni (bugün) hak olarak bulduk, siz de rabbinizin size vaad ettiği (azabı)nı hak olarak buldunuz mu?’ diye nidâ ederler. (Onlar da) ‘Evet!’ derler.”46 Cennette gidenler de cehenneme gidenler de “rabbimizin vaadi gerçekleşmiş, rabbimiz vaadini yerine getirmiştir” diyecekler.
Allah neyi vaad etmişse onu mutlaka yapar. “Ahdine Allah’tan daha çok vefa gösteren kim vardır.”47 Allah, vaadinde sadıktır ve söylediği her şeyi mutlaka yerine getirir. Allah “güzel yapanları, doğru yapanları cennette koyarız” dediyse onları cennete koyar. “Yanlış yapıp tövbe edenleri affeder, mağfiret ederiz” dediyse onları mutlaka affeder, mağfiret eder. “Âyetlerimizi inkâr edenleri, yalanlayanları, zalimleri ebediyen cehenneme atarız” dediyse de onları mutlaka cehenneme atar; çünkü Allah vaadinde sadıktır ve sözünden dönmez.
“İşte böylece biz her nebî için insan ve cin şeytanlarını (vahye) düşman kıldık.” Demek ki sadece cinlerden değil insanlardan da şeytan olanlar varmış! Biri peygambere, Allah’ın vahyine itiraz ediyor, insanları Allah’ın vahyine uymamaya davet ediyorsa o kişi şeytandır. “(Bunlar kendilerini ve mü’minleri) Aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler vahy(edip telkin) ederler.” “Aslında onlarla dalga geçiyoruz, biz akıllıyız, doğru yapan biziz” deyip birbirlerine yaldızlı sözler söylerler. “Eğer rabbin dileseydi bunu yapamazlardı.” Rabbinin buna müsaade etmesinde bir muradı vardır; çünkü dünya hayatı imtihandan ibarettir. Hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’edir. “Artık onları (rablerine) iftira ettikleri şeylerle (baş başa) bırak.”48 Allah Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e “benim onlara müsaade etmemde bir muradım vardır. Sen kendi işine bak, yoluna devam et” buyuruyor.
İnsanları Allah’tan başka tarafa davet edenler insanlardan olan şeytanlardır. Biz de Allah’ın vahyini, âyetlerini hükümsüz bırakmaya çalışanların şeytan olduklarını bilelim.
İnsan, Allah’ın âyetlerini nasıl hükümsüz bırakır?
Biri Allah’ın vahyettiği bir hükme karşı “aslında öyle olmasa, şöyle olsa daha doğru olur” derse Allah’ın âyetlerini hükümsüz bırakmaya çalışmış olur. Allah da onun şeytan olduğunu buyurdu. Bunu yapanlar “biz daha iyi biliyoruz, biz moderniz, biz bilim adamıyız, siyaset adamıyız, biz akıllıyız” diyebilirler. Kendileri için her ne derlerse desinler aslında şeytan olmuşlardır; ama bundan haberleri bile yoktur!
“De ki: Ben (şimdiye kadar gelen resullerden farklı bir şey söyleyen) türedi bir resul değilim. (Kıyamet günü de) Bana ve size ne yapılacağını bilmem.” Allah’ın bana da size de ne yapacağını bilmiyorum. Allah nasıl dilerse öyle yapar ve bizi öyle imtihana tabi tutar. “Ben ancak bana vahyedilene tabi olurum ve ben sadece apaçık bir uyarıcıyım.”49 Ben size sadece Allah’ın âyetlerini tebliğ ediyorum. Bunun dışında bir şey bilmiyorum, de.
İnsan “şöyle bir planım var, ileride şunu yapacağım” diyebilir; ama her şey Allah’ın dilemesiyle mümkündür ve hiç kimse Allah’ın kendisine nasıl bir muamelede bulunacağını ve nelerin olacağını bilemez. Bu nedenle Allah başka bir âyette “hiçbir şey için sakın, ‘ben yarın şunu mutlaka yapacağım’ deme! Ancak, ‘(inşallah) Allah dilerse (yapacağım)’ (de)”50 “Ancak Allah dilerse yapabilirim, o dilemezse yapamam, de” buyurur.
Okuyacağımız bu âyette de Hz. Hızır (a.s.), Hz. Mûsâ (a.s.)’a yaptıklarının sebebini beyan eder. “Ben bunları kendiliğimden yapmadım (rabbimin emriyle yaptım).”51 “Şimdiye kadar yaptıklarımı onunla yaptım, daha doğrusu o yaptı.” Biraz önce söylediğim gibi; bir şey Allah’ın emriyle yapılınca o işi Allah yapmış olur. Hz. Hızır (a.s.) bu yüzden Hz. Mûsâ (a.s.)’a “bu işlerde benim bir müdahalem yok, bunları Allah yaptı” buyurur.
“O (Allah), yaptığından dolayı sorgulanamaz, onlar ise sorguya çekileceklerdir.”52 Allah dilediğini yapar. Herkesin yaptığının bir karşılığı vardır ve herkese yaptıklarından dolayı hesap sorulur; ama Allah’a hesap sorulamaz, hiç kimse Allah’a “neden böyle yaptın” diyemez.
Allah bu âyetle bize “bana itiraz etme. Sana nasıl bir muamelede bulunursam bulunayım bil ki o muamelem muhakkak ki hayırdır, güzeldir. Sana, başkalarına ya da herhangi bir mahlûkata bulunduğum bir muamele için ‘neden Allah böyle yaptı’ deyip bana hesap sorma. Hesap sorma makamında olan benim. Sen bu makamda değilsin. Sen hesaba çekilensin. Yaptıklarının hesabını sana mutlaka sorarım, öyleyse hesap vermeye hazırlıklı ol. Kendine dön ve yaptığın şeyleri benim emrettiğim, karşılığında rızamı, yakınlığımı, sevgimi kazanmak için mi yoksa başka bir şey için mi yapıyorsun diye kendine bak; çünkü seni hesaba çekeceğim” buyuruyor.
“O gün göğü, yazılı kağıtların tomarını dürer gibi düreriz. Başlangıçta ilk yaratmayı nasıl yaptıysak onu tekrar o hâle getiririz. (Bu) Üzerimize aldığımız bir vaaddir. Muhakkak ki biz, (vaad ettiğimizi) yaparız.”53 Allah her neyi vaad etmişse o vaadini mutlaka yapar, yerine getirir.
Allah bir de peygamberleri anlatır. “İşte biz, o resullerden bazısını bazısına üstün kıldık.” Vazife olarak hiçbir peygamber arasında fark gözetilmez; ama derece itibariyle peygamberler birbirlerinden üstündürler. Allah devamında Hz. Îsâ (a.s.)’ı anlatır ve onu Rûhu’l Kuddüs’le desteklediğini buyurur. “Biz, Meryem oğlu Îsâ’ya da apaçık deliller (mucizeler) verdik ve onu Rûhu’l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi, bunların arkasından gelen (millet)ler, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra birbirlerini öldürmezlerdi.”54 Allah dileseydi onlardan sonra gelenler birbirlerini öldüremezdi; ama Allah, kullarını serbest bıraktı, ihtilafa düşüp düşmemek kulların tercihine kaldı. Allah böyle hükmetmiştir ve o dilediğini yapandır.
Evet, Allah, kullarını serbest bırakmıştır, onlar da ihtilafa düşüp birbirlerini öldürdüler. Allah, tercih hakkını kullarına vermez, kulun yanlış yapmasına müsaade etmezse imtihan olmaz. Tercih hakkının olması lazım ki kul doğru ile yanlış karşısında tercihini yapabilsin. Kul tercihini ya öldürmekten ya da diriltmekten yana kullanır. Diriltmeyi tercih edince de rabbini ve rabbinin emrini tercih etmiş olur.
Bütün işler Allah’ın emriyle, hükmüyle olur. “Hani Allah, (ezeli ilmiyle) takdir (edip hükm)ettiği bir işi yerine getirmek için (savaş alanında onlarla) karşılaştığınız zaman onları sizin gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde az gösteriyordu. Bütün işler ancak Allah’a döndürülür.”55 Allah onları sizin gözünüzde az gösteriyordu, bu nedenle bin kişilik orduya bakınca onları kendinizden daha az görüyordunuz, onlar da size bakınca sizi az görüyordu. Hükmettiğim bir işin gerçekleşmesi için; yani savaşın olması için bunu ben böyle yaptım, buyurdu Allah.
Allah neyi dilerse onu yapar. Kul bakınca iradesiz olarak Allah’ın gösterdiğini görür. Mesela; biri seyir hâlindeyken bazen önündeki arabayı göremez ve kaza yapar; çünkü bu dünya hayatı bir imtihandır, Allah da kulunu imtihana tabi tutmak için öyle olmasını dilemiştir. Tabi, insanın aşırı hız yaptığı ya da trafik kurallarına uymadığı için kaza yapması farklı bir şeydir. Biri bu şekilde kaza yapar ve birinin ölümüne sebep olursa cinayet işlemiş olur ki bu yaptığından da sorumlu duruma düşer.
“Görmedin mi, göklerde olanlar ve yerde olanlar, Güneş, Ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar ve (yeryüzünde) hareket eden (bütün) canlılar ile insanlardan birçoğu Allah’a secde eder. (İnsanlardan) Birçoğunun üzerine de azap hak olmuştur. Allah kimi alçalt(ıp hor ve hakir kıl)arsa artık onu şerefli kılacak hiç kimse yoktur.” İnnallâhe yef’alu mâ yeşâ’: 56 “Şüphesiz ki Allah, dilediğini yapar.”
Şâe fiilinin çift taraflı bir fiil olduğunu söylemiştik. Bu durumda âyet “kim Allah ile yücelmeyi dilerse Allah onu yüceltir” manasına gelir. Kim secde etmeyi dilerse Allah ona secdeyi ikram eder. O da rabbinin emri, hükmü karşısında secde eder.
Göktekiler; Güneş, Ay, yıldızlar ve yerdekiler; dağlar, ağaçlar, hayvanlar, kısacası her şey Allah’a secde eder. İnsanların ise birçoğu Allah’a secde ederken birçoğu da secde etmez. Azap da secde etmeyenlerin üzerine hak olur. Allah dilediğini yapar; yani azabı hak etmiş olanları yüceltmez, onları aşağılık kılar ve hiç kimse Allah’a “neden böyle yapıyorsun” diyemez.
Şimdiye kadar anlattıklarımız Allah’ın El Efâlu’l Husnâsı ve Aşk sohbetlerimize giriş olması için kısa bir başlangıçtı. Allah, âyetlerini bir sıraya göre indirmiştir. Bizim de âyetleri anlamaya çalışırken nüzul sırasına göre anlamamız gerekir ki rabbimizin bize ne söylediğini anlayabilelim. Şimdi Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sını, güzel fiillerini de nüzul sırasına göre inen âyetlerle anlamaya çalışalım inşallah.
Hepinizin bildiği gibi Allah’ın ilk indirdiği âyetler Alak Sûresi’nin âyetleridir.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Ikra’bismi rabbikellezî halak:57 “(Zatıyla ve sıfatlarıyla tecelli edip tüm mevcudatı) Yaratan rabbinin adıyla (kendini ve tüm mahlûkatı) oku (anla, idrak et)!” Okumak; aklın, gönlün, dilin fiillidir. Allah, kullarına “öncelikle ‘oku’ fiiliyle okumaya başla, bir fiilde bulun ve yaratan rabbinin ismiyle oku” buyuruyor. Tabi, âyetin meali bu kadar değildir.
Biliyorsunuz âyetler harekesiz olarak inmiştir, harflerdeki harekeleri âlimlerimiz daha sonradan eklemişlerdir. Bu yüzden harekenin yeri bazen değişebilir; ama yeri değişse bile âyetin manası değişmez, olması gerektiği gibi kalmaya devam eder.
Örnek vermek gerekirse; Kadir Gecesi’yle ilgili min kulli emr:58 “(Melekler) Her emir için inerler” âyetinde emr kelimesinin üzerindeki “üstün” harekesi üzerinde değil de esre olarak emr kelimesinin altına gelirse bu defa kelime “imr” şekline dönüşür ve âyet min kulli imr: “(Melekler) Her bir kişiye tek tek inerler” hâlini alır. Âyetin manası düşünülürken bu iki mana beraber düşünülmelidir; yani “melekler hem her bir kişiye tek tek iner hem de her bir emir için inerler” şeklinde düşünülmelidir.
Aynı şey Ikra’bismi rabbikellezî halak âyeti için de geçerlidir. Halak kelimesi “yarattı (yaratmak)” anlamına gelen bir fiildir. Oysaki yaratmak fiilinin önce bir failinin olması ondan sonra halakal insâne min alak: “(O), İnsanı alaktan yarattı” denmesi gerekirdi. Ikra’bismi rabbikellezî halak âyetindeki halak kelimesinde bulunan üstün harekesi esre olarak kelimenin altına gelirse o zaman âyet Ikra’bismi rabbikellezî hâlık: “Oku, Yaratan (hâlık olan) rabbinin adıyla (oku)” şeklinde okunur. Yani âyetin sonundaki halak kelimesi, Allah’ın Hâlık ismine dönüşür. Ondan sonra halakal insâne min alak:59 Hâlık, insanı alakasından, ilgisinden, sevgisinden yarattı, denilir. İşte, Ikra’bismi rabbikellezî halak âyeti hem bu hâliyle hem de Ikra’bismi rabbikellezî hâlık hâlinde düşünülmelidir.
Allah bu âyette öncelikle kendini tanıtıp “ben hâlıkım. Kendine, varlığa her neye bakarsan bak yaratanı gör. Seni alakamdan, sevgimden yarattığımı gör, bunu anla. Sana yapacağım her muamelenin mutlaka sevgimden olduğunu bil. Her şeyi sana olan sevgimden senin için yaratmış ve senin hizmetine vermişim”60 buyuruyor. Bizim de Allah’ı öncelikle bizi yaratan Hâlık’ımız ve bizi yaratıp terkip eden, her anda terbiye edip büyüten Rabb’imiz olarak tanımamız gerekir.
Kendimize bakıp “rabbim beni sevgisinden yaratmış” dedik, varlığa da bakıp “her şeyi rabbim yaratmış ve benim hizmetime vermiş” dedik devamında ne yapacağız?
Ikra’ ve rabbukel ekrem:61 “Oku (anla, idrak et ki)! Senin rabbin ekremdir (zatında kerim olan ve kullarına kerim olmayı ikram edendir).” Senin rabbin kerimdir, her anda sana ikramda bulunur, ikramda bulunmayı diler; çünkü o seni yaratan rabbindir. Allah böyle söylüyor. Bütün bu söylediklerim, şimdi okuduğum âyetlerdir, âyetler dışında başka hiçbir yerden kelime kullanmadım.
Ellezî alleme bil kalem:62 “O ki (kulluğu, insanın fıtratına kudret) kalem(iy)le (yazıp) öğretti (ve talim ettirdi).” Bu âyetteki alleme kelimesi, alleme âdemel esmâe kullehâ:63 “Allah, Âdem’e (ve her biri bir Âdem olan insana) bütün isimleri (El Esmâu’l Husnâ’yı talim ettirip) öğretti” âyetindeki gibi talim etmek manasındadır. Yani Allah senin fıtratına, gönlüne, aklına, hafızana yazmış, talim ettirmiştir, talim ettirmeye de devam ediyor. Kalem ile sana talim ettiriyor. Talim ettirirken de kendini sana gösteriyor, tanıtıyor, kendini senin üzerinden sana gösterip tanıtıyor. Sana güzel fiilleriyle muamelede bulunurken kendini tanıtıyor ve kendini sana gösterip “benim muamelemi gör” buyuruyor. Âyeti böyle anlamamız lazım.
Âyetin başında Allah “oku” buyurmuştu ya işte, Allah talim ettirirken bize “sana olan muamelemi oku, anla. Beni, dolayısıyla kendini, bana olan yakınlığını, seni nasıl sevdiğimi, seni muhabbetten, aşktan, ilgimden, alakamdan yarattığımı anla. Sana kerim olarak ikramlarda bulunuyorsam seni sevdiğim içindir” buyuruyor. Allah’ın yaptığı en büyük ikram; kuluna cemalini, rızasını, dostluğunu ikram etmesidir. Allah okuduğumuz bu dört âyette bunları beyan ediyor.
Allemel insâne mâ lem ya’lem:64 “İnsana (daha önce kendini, rabbini ve hiçbir şey bilmezken) bilmediklerini öğretti.” Allah “her şeyi sana ben öğretiyorum, onun için ‘ben biliyorum’ dememen, ‘rabbim biliyor’ demen lazım; çünkü bildiğin, gönlünde mevcut olan her şeyi ben sana öğretmişim” buyuruyor.
Eğer bilgi gönlümüzde hazır olmasaydı dışardaki şeyi anlayamazdık. Dışarıdan anladığımız şeylerin bilgisi önceden gönlümüzde mevcuttur, hepsini Allah bize talim ettirmiş, öğretmiştir.
Peki, Allah bize neyi öğretmiş, neyi talim ettirmiştir?
Allah bize kendini öğretmiş, talim etmiştir. Henüz dünyaya gelmeden önce Allah, Âdem’in belinden zürriyetini alıp “ben sizin rabbiniz değil miyim” demiş ve kendini bize tanıtmıştır. Biz de bu hitaba karşılık belâ, şehidnâ:65 “Evet! Şahidiz (ki sen bizim rabbimizsin)” dedik. Bundan dolayı Allah’ın cemalinin güzelliği gönlümüzde mevcuttur, hepimiz buna şahid olmuşuz. Allah bu bilgiyi insana kudret kalemiyle talim ettirmiştir.
Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.
Misal; bir telefon numarasını ezberlediğimizde onu hafızamıza yazmış oluruz. Peki, onu hafızamıza bir kalemle mi yazarız? -Tabi ki hayır. O numarayı Allah’ın bize teslim ettiği kudret kalemiyle ezberimize yazarız. Bir de Allah’ın, kudret kalemiyle yazması vardır. Allah bu kudret kalemiyle bizi yazmış ve bize “sen benim âbdimsin, benim sevdiğimsin. Seni bu sevgime karşılık veresin diye yaratmışım. Sen bütünüyle bana aitsin, benim aynamsın. Sende tecelli eden bütün güzellik bana aittir ve bendendir” deyip bize bizi yazmıştır. Sonra da bize “hele bir ‘lâ ilâhe illallah: Allah’tan başka ilâh yoktur. İlâh bir tek Allah’tır’ de bakayım” buyurmuştur. Yalnız “lâ ilâhe illallah” demek kolay değildir, bunu söyleyebilmek için rabbimizi tanımamız lazım. Öyle ki bütün isimleriyle rabbimizi tevhid edebilelim.
Rabbimize yakın olmamız ve bu yakınlığı bütün şiddetiyle tatmamız gerekir. İnşallah hep beraber bu ramazanda öyle yapacak ve rabbimizi bütün isimleriyle tevhid edeceğiz. O kadar ki arada değil perde, varlık bile olmasın. Bu yüzden “lâ ilâhe illallah” dememiz lazım, dedim. Çünkü “lâ ilâhe illallah” dediğimizde “ben yokum, Allah’ın tecellisi vardır. Her şey Allah’a aittir, ben de ona aidim” demiş oluruz.
Allah âyet-i kerimede şehidallâhu ennehû lâ ilâhe illâ hu: “Allah şahiddir ki kesinlikle ondan başka ilâh yoktur” buyurmuştur. Allah’tan başka ilâh olmadığına aynı zamanda melekler ve adaletle hüküm veren ilim sahipleri de şehadet ederler.66 Bir de mü’minler Allah’tan başka ilâh olmadığına şehadet ederler.
Eğer biz de bütün gönlümüz ve bütün zerremizle “eşhedu en lâ illahe illallah” deyip şehadet edersek Allah bize “sen benden başka ilâh olmadığına iman ettin ya bunu bir de ben seninle söyleyeyim” buyurur ve biz de Allah’tan başka ilâh olmadığına artık Allah ile şahidlik ederiz.
Kellâ innel insâne le yatgâ:67 “Hayır (işler, durumlar sizin zannettiğiniz gibi değil)! Muhakkak ki insan azar (haddini aşar).” İnsan, Allah’tan başka tarafa dönerek azar. Nereye döner? -Tağuta; Allah’tan başka herhangi bir tarafa. Kim, Allah’tan başka neye dönerse dönsün rabbine karşı haddini aşmış olur.
Tabi, bunun bir sebebi vardır. Allah, insanın neden rabbine karşı haddini aştığını da beyan eder. En reâhustagnâ:68 “Kendini müstağni (kendi kendine yeterli ve Allah’a karşı ihtiyaçsız) gördüğü için.” Allah’a ait olduğunu, kendisini Allah’ın yarattığını, her anda bütünüyle Allah’a muhtaç olduğunu, varlığını Allah’a borçlu olduğunu, onunla varlıkta durduğunu, onun kendisine varlık verdiğini, bir hayat verdiğini, kazanması için imkânlar verdiğini unutur ve “ben kendime yeterim, benim başka bir şeye ihtiyacım yok” deyip kendini Allah’a karşı ihtiyaçsız görerek haddini aşar.
İnne ilâ rabbiker ruc’â:69 “Kesinlikle dönüş, rabbinedir (insan, onun huzurunda bu azgınlığının hesabını verecektir).” Allah’tan başka gidecek yeriniz yoktur. Mutlaka Allah’a dönecek, ona hesap vereceksiniz.
Allah bu âyetle kulunu uyarıyor. Kul, rabbine karşı haddini aşmamak için kendini müstağni görmemeli, her anda ve her nefeste bütünüyle Allah’a muhtaç olduğunu unutmamalıdır. Yoksa kendini ihtiyaçsız görür ve haddini aşar. Sonuçta da mutlaka Allah’a döner ve ona hesap verir.
İnsan bilmeyince, Allah’ın buyurduğu gibi okumayınca cahil kalır, anlamaz, bilmez. Anlamayınca da iman etme imkânı olmaz, dolayısıyla iman edemez. İnsan ne kadar öğrendi, ne kadar anladıysa o kadar iman edebilir ve ne kadar iman ettiyse imanı üzerinde o kadar ahlaka, amele dönüşür. Başka türlü iman etmek mümkün değildir. Aslında okuduğum bu sekiz âyette bile Allah her şeyi anlatmıştır.
Şimdi okuduğum âyetler Alak Sûresi’nin ilk inen sekiz âyetiydi. Bilindiğinin aksine ilk inen âyetler, beş tane değil, ilk sekiz âyettir. Allah bu sekiz âyette bile her şeyi beyan etmiştir. Eğer biraz derinlemesine düşünür, Allah’ın bizden ne istediğini, nasıl okuyup anlamamız gerektiğini tefekkür edersek bu sekiz âyette dahi her şeyi anlarız.
İnşallah rabbimizin fiillerini anlamak için âyetleri okumaya, anlamaya ve rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanımaya devam edeceğiz. İnşallah Allah’ı tanıyışımız bizde marifetullaha, muhabbetullaha, Allah’a yakınlığa dönüşür ve Allah’a yakın olmamıza vesile olur.
Allah bizi kendini müstağni görüp rabbine karşı haddini aşanlardan eylemesin inşallah. Allah bizi her anda Allah’ın kendisine muamelede bulunduğunu unutmayan ve her anda Allah ile muhatap olduğunu bilen kullarından eylesin. Allah bizi kendini Allah’a karşı ihtiyaçsız görenlerden ve Allah’tan başka tarafa dönenlerden eylemesin. Allah bizi güzel fiillerine ve güzel isimlerine iman edenlerden, şahid olanlardan eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
