close

1.Bölüm

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Daha önceki sohbetlerimizde hep beraber Allah’ın El Esmâu’l Husnâsı’nı nüzul sırasına göre âyetlerde geçtiği şekilde anlamaya, öğrenmeye; yani rabbimizi isimlerinden, onun kendisini tanıttığı gibi tanımaya çalışmış ve bu sohbetleri Kur’ân-ı Kerim’deki Nüzul Sırasına Göre El Esmâu’l Husnâ adıyla 7 cilt olarak kitap hâline getirmiştik.

El Esmâu’l Husnâ sohbetlerinde “Allah’ı isimlerinden tanımadıkça Allah’ı tanımış olmayız, sadece kendi zannımıza göre bir ilâh tasvir etmiş oluruz ki bu da âlemlerin rabbi olmaz, bizim kendi kendimize ürettiğimiz putumuz olur. Allah’ı tanımayı istiyorsak mutlaka onun kendisini tanıttığı gibi El Esmâu’l Husnâ’sından Allah’ı tanımamız gerekir” demiştik.

El Esmâu’l Husnâ ve diğer sohbetlerimizde Allah’ın isimlerinin sadece aşktan, muhabbetten tecelli ettiğini anladık inşallah. Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sı da sadece aşktan, muhabbetten, rahmetten, güzellikten tecelli eder. Bu nedenle sohbetimizin adı “Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sı ve Aşk” sohbetleridir.

Tefsiru’l Kur’ân Hikmetu’l Beyan sohbetlerinde âyetleri iniş sırasına göre tefsir ettiğimiz, El Esmâu’l Husnâ sohbetlerinde de Allah’ın isimlerini nüzul sırasına göre anlattığımız gibi Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sını da yine nüzul sırasına göre anlamaya ve rabbimizin her işinin saf aşktan, hayırdan, rahmetten, güzellikten ibaret olduğuna şahid olmaya çalışacağız.

Neden Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sını anlamalıyız?

Çünkü Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sını anlayıp hayatı Allah’tan bir imtihan olarak görmek iman meselesidir. Eğer bize her anda muameleyi yapanın Allah olduğunu bilmez, hayatı imtihan olarak anlamazsak sanki Allah mülkün maliki değilmiş, sanki fââl olan Allah değilmiş, her anda bir şe’ende, bir işte olan Allah değilmiş gibi zannederiz ki buna da iman denmez; ama yaşadıklarımızı Allah’tan bir muamele olarak görürsek karşımızdaki bir yanlış yaptığında ondan intikam almaya çalışmaz, aksine iman etmesi, doğru yapması, güzel yapması için ona yardımcı oluruz. Şayet zulmetmişse bu defa da onu zulmünden alıkoyarız.

Zaten baktığımızda insanlık olarak hâlimiz ortadadır. Genel itibariyle Allah’ı suçlayamadığımız için başkalarını suçlarız. Hâlbuki kiminle muhatap olursak olalım karşılaştığımız muamele Allah’tandır. Muameleyi Allah’tan görüp gereğini yaptığımız zaman Allah’ın her anda bir şe’nde, bir işte olduğuna iman etmiş oluruz ki böyle olunca da imanımız Allah’ın bizden istediği gibi bir iman olur.

Evet, Allah’ın fiillerini anlamaya çalışırken kendimizi de anlamamız gerekir; çünkü hepimiz Allah’ın yeryüzündeki halifesiyiz ve Allah güzel isimlerini, fiillerini bize de ikram etmiştir. Bu yüzden karşılaştığımız imtihanlarda Allah’ın sevdiği gibi yaptıkça Allah’ın güzelliğine, isimlerine, fiillerine kendi üzerimizde şahid oluruz. Şahid oldukça aslında kendimizi de tanımış oluruz. İşte, o zaman Allah’ın bizden istediği şekilde rabbimize kul olmuş, âbd olmuş oluruz. Yoksa ismimiz kul olur; ama nefsimiz ilâhlık iddia eder.

Belki de bütün mesele kendimizi tanıyamamamız, anlayamamamızdır. Kendimizi bildiğimizi ve bu bilgimizle de iman ettiğimizi zannediyoruz. Oysa ki bilmek, anlamak hiçbir zaman iman değildir. İman; sevmektir, sevdiğinin sevgisini kazanmak için her türlü fedakârlığı yapmaktır.

Evet, kendimizi tanımamız lazım, dedik. Hemen hemen herkes her şeyi bilir; ama kendini bilmez! İnsan en çok kendi kendine yakındır; ama buna rağmen kendini bilmez, tanımaz. Kendini tanıyabilmesi için mutlaka manevi bir yolculuk yapması gerekir.

Nasıl?

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz men arefe nefsehû fekad arefe rabbehû:2 “Nefsine arif olan, rabbine arif olur (kendini tanıyan rabbini tanır)” buyurmuştur. Demek ki insan kendini tanıyınca rabbini de tanıyormuş! Kendini tanımadan rabbini tanımak mümkün değildir. Kendini tanımak için de öncelikle insanın kendini, rabbini tanıyan ve hakikati kendisi üzerinde tecelli etmiş bir Mürşid-i kâmille beraber olup onunla birlikte kendini tanıma yolculuğu yapması gerekir. Buna da vuslat yolculuğu denir. Bu yolculuğu yapmadan hiç kimse ne kendini ne de rabbini tanıyabilir.

Herkes “ben zaten kendimi biliyorum” diyebilir; ama “ben kendimi biliyorum” demek kendini tanımak demek değildir. İnsanın kendini tanıması; kendi üzerinde rabbinin isimlerinin, fiillerinin güzelliğine şahid olması ve kendisindeki bütün güzel vasıfların Allah’ın isimlerinin tecellisi olduğuna iman etmesi demektir. İnsanın kendini tanıyabilmesi için de Allah’ın kendisine El Esmâul Husnâ’sıyla tecelli ettiğine şahid olması şarttır. Aksi hâlde kendini, dolayısıyla da rabbini tanıyamaz.

Evet, kendini bilenler rabbini biliyorsa bu durumda kendini bilmek iman demektir, marifetullah demektir. Allah âyet-i kerimelerde “hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu,”3 “hiç (hakikate karşı) kör ile gören bir olur mu”4 buyurmuştur. Kendini bilenler; rabbini bilenlerdir, âlim olanlardır. Kendini bilmeyenler ise kör olanlardır; yani kendini bilenler görürken bilmeyenler de körler gibi hiçbir şey görmeyenlerdir.

Mesela; insanlara “sen kimsin” diye sorulsa mutlaka herkes kendine göre bir şeyler söyler. Hiçbir şey bilmeyenler bile “ben şu işte çalışıyorum, şimdiye kadar bunları yaptım” deyip kendi fiillerini saymaya başlar. Oysaki insanın işi insanın zatı değildir. İnsanın işi sadece kendisinin fiilidir. İnsan, kim olduğuna cevap verebilmek için fiillerinden bir önceye gitmeli; yani kendinden içeriye doğru bir adım atmalıdır; çünkü kendisindeki fiillerin tecelli etmesine neden olan bir şey vardır.

İnsanın fiilleri ya Allah’ın bir isminden, imanından, aşkından, muhabbetinden ya da nefsinden tecelli eder. Misal; biri, karşısındakine merhamet ettiğinde onun bu fiilinin arkasında Allah’ın Rahmân ve Rahîm isimleri bulunur. Zulüm ise Allah’ın Rahmân ve Rahîm isimleri tecelli etmediği için nefisten meydana gelen bir karanlıktır; yani rahmet olmayınca zulüm, iman olmayınca da küfür meydana gelir. Kul rahmet etmesi gereken bir olayla karşılaştığı zaman karşısındakine ya Allah’ın Rahmân ve Rahîm isimlerinin tecellisi olan merhamet etme fiiliyle rahmet eder ya da nefsiyle muamelede bulunur. Nefsiyle muamele edince de karşısındakine zulmetmiş olur; çünkü rahmet yoksa zulüm vardır.

İşte, insanın hayatı boyunca yaptığı bütün fiilleri bu şekilde ya Allah’ın bir isminden, imanından ya da nefsinden tecelli eder. Kul, kendinden içeriye doğru bir adım öteye gittiğinde bütün fiillerinin nereden tecelli ettiğini anlar, böylelikle kendini sadece fiillerinden değil isimlerinden de tanımış olur.

Aslında herkes kendini arar ve mutlaka kendini bulmalıdır. Kendini bulmayan, kendine yabancı olan biri rabbini asla bulamaz, anlayamaz. Bununla beraber kendi hakikatini kavrayamadığı gibi varlığın hakikatini de kavrayamaz. Sonuç olarak rabbini, kendini, varlığı, hayatı anlayamaz.

Nasıl ki her şeyin bir hakikati varsa insanın da bir hakikati vardır ve insan kendi hakikatini bilmeli, kendini hakikatinden tanımalıdır. Sohbetimizin başında “insan en çok kendi kendine yakındır; ama buna rağmen kendini bilmez, tanımaz” demiştik. Eğer insan kendini bilmiyorsa ona kim olduğunu anlatmak gerekir. Yoksa kuru kuruya “insan kendini bilmiyor, tanımıyor” demekle bir yere varılmaz.

Peki, insan kimdir?

İnsan, Allah’ın yeryüzündeki halifesidir ve Allah’tan bir rûh taşır. Allah rûhla ilgili olarak âyet-i kerimelerde “sana rûh hakkında soruyorlar. De ki: “Rûh, rabbimin emrindendir ve size ancak (onun hakkında) pek az bir ilim verilmiştir.”5 Hz. Îsâ (a.s.)’ı tanıttığı âyette ise “Meryem oğlu Îsâ Mesîh, ancak Allah’ın resulü, Meryem’e ilka ettiği kelimesi ve ondan bir rûhtur”6 buyurmuştur.

Okuduğumuz son âyette dikkat edersek Allah, rûh için “Allah’ın kelimesi” buyuruyor. Rûh, Allah’ın kendinden nefhettiği nefhay-ı ilâhidir ve Allah, insana onun hakkında pek az bir bilgi vermiştir. İnsan onu akılla ya da ilimle anlayamaz; çünkü rûhu bilmek bilgi işi değil, marifet işidir.

“Size rûhla ilgili pek az bilgi verilmiştir” demek “siz bu hâlinizle onu bilemezsiniz” demektir. O zaman bu bilgiye doğru bir yol olmalıdır. Bu yol da insanın kendi kendine doğru yaptığı manevi bir yolculuktur ki buna nefis tezkiyesi yolculuğu denilir. Zaten Mürşid-i kamile bu nefis tezkiyesi yolculuğunu yapmak için tabi olunur.

Kul, bir Mürşid-i kâmile tabi olduğunda, Mürşid-i kâmil onu nefis tezkiyesi yolculuğuna önce Allah’ın fiillerinden başlatır. Öyle ki kul hem Allah’ı önce fiillerinden tanısın, kendisindeki güzel fiillerin Allah’a ait olduğunu tatsın hem de karşısına çıkan olayların; Allah’ın güzel fiilleriyle muamelede bulunması için kendisine imtihan olarak geldiğini, birer kazanma imkânı olduğunu bilsin ve itiraz edip isyan etmek yerine imtihanlara Allah’ın güzel fiilleriyle karşılık verebilsin. Sonra da bu fiillerden içeriye doğru bir adım daha atıp isimlere gelsin ve kendini Allah’ın isimlerinden tanısın.

Çünkü Allah’ın her fiilinin arkasında Allah’ın isimleri bulunur. Örnek vermek gerekirse; Allah birine rahmetle muamele ettiğinde bu fiilinin arkasında Allah’ın Rahmân ve Rahîm isimleri vardır. Rahmeti yapan Allah olduğu için isimlerin de arkasında Allah’ın zatı vardır; yani Allah, zatıyla, isimleriyle, fiilleriyle kuluyla muhatap olmuştur. Tabi, Allah bir fiiliyle kuluyla muhatap olduğunda o fiilde sadece bir isim tecelli etmez. Birçok isim tecelli eder; ama nihayetinde bütün isimlerin merkezi bir tanedir ve hepsi Allah’ın zatından tecelli eder.

İşte, aynısı insan için de geçerlidir. İnsan da bir fiilde bulunduğunda o fiilin arkasında fiilin tecelli ettiği bir isim vardır, ismin arkasında ise insanın kendi zatı vardır.

Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.

Mesela; size âyetleri anlatıyorum. Anlatmak, okumak, öğretmek bir fiildir. Bu fiilleri işleyebilmem için Allah’ın bazı isimlerinin bende tecelli etmesi gerekir.

Peki, bu fiilimde Allah’ın hangi isimleri bende tecelli etmiş olur?

Sizlere anlatabilmem için öncelikle irade etmem, dilemem lazım. Allah bana tercih etme hakkını vermiş ya ben de size anlatmadan önce anlatmayı diliyor, kendim için bu takdiri yapıyorum. Bu durumda Allah’ın Kadîr ismi benim üzerimde tecelli etmiştir.

Sonra size anlatabilmem için kendim okumuş, anlamış olmam; yani bir ilme sahip olmam lazım. O zaman üzerimde Allah’ın Âlim ismi tecelli etmiştir. Yetmez, size Allah’ın ne demek istediğini, âyetlerdeki hikmetini anlatmaya çalışıyorum. Bu da üzerimde Allah’ın Hakîm isminin tecelli ettiğini gösterir. Yine yetmez, aynı zamanda sizi sevmem ve sevdiğim için size anlatmam lazım. O zaman da üzerimde Allah’ın Vedûd ve İlâh isimleri tecelli etmiş demektir. Bir de sizi yetiştirmeye, büyütmeye, düzeltmeye, terbiye etmeye çalışıyorum, demek ki bir de üzerimde Rabb ismi tecelli etmiştir. Rabb ismi tecelli edecek ki ben de onunla gönülleri düzeltmeye, terbiye etmeye çalışabileyim. Bitmedi! Âyetler, Kur’ân manevi rızıktır. Bu durumda size anlatırken bir de üzerimde Allah’ın Rezzâk ismi tecelli etmiştir. Anlatmak fiilinde bile Allah’ın bu kadar ismi tecelli ediyorsa o hâlde insanın yaptığı her şey aslında Allah’ın isimlerinden ibaret demektir.

Evet, görüldüğü gibi bir fiilde Allah’ın isimleri tecelli ederken sadece bir isim tecelli etmez, birçok isim birden tecelli eder; ama âyetleri okuyan bir Mürşid-i kâmil değil de zahiri ilmi olan bir âlim olsaydı o zaman da kendisini dinleyenleri sevmek, terbiye etmek onu ilgilendirmez, anlatacaklarını okuyup geçerdi. Böyle olunca da karşısındakine âyetleri talim ettirmiş olmaz, sadece ilmini nakletmiş olurdu.

İnsanlara ilmi nakletmek farklı bir şey, anlattıklarını dinleyenlerin gönlüne yazmak, talim ettirmek farklı bir şeydir. Mürşid-i kâmil anlatırken âyetleri nakletmez, direkt olarak kulun gönlüne yazar.

Bir de size anlatışım Allah’ın rızasını, yakınlığını, ebedi hayatımı kazanmam içinse bu fiilimi Allah’ı sevdiğim için yapmış olurum; yani fiilim imanımdan kaynaklanmış olur; ama Allah için değil de başka herhangi bir şey için, dünya malını kazanmak için anlatmış olursam yaptığım Allah için olmaz. Ben de bu fiilimden Allah’ın nûrunu, güzelliğini, rızasını kazanamam.

Ameller niyetlere bağlıdır. Yaptığımız iş ne kadar güzel olursa olsun şayet amacımız Allah’ın rızası, cemali değilse Allah ona hiçbir şekilde karşılık vermez ve bizden amelimizi kabul etmez, böyle olunca da amelimiz bizi Allah’a yakınlaştırmaz, tam tersine bize kibir verir ve bizi Allah’tan uzaklaştırır.

İnsan gönlüne neyi alır, gönlünü neye tutarsa; neyi sever, neyi ister, neyi takdir ederse gönül aynasına da o yansır, bunun sonucunda da sevdiği o şey olur. Eğer insan, gönlünü Allah ile tutarsa, gönlüne Allah’ın sevgisini, muhabbetini alırsa Allah’a ayna, halife, kul olur, şeytana tutarsa bu defa da gönül aynasında şeytan görünür. Bununla ilgili olarak Mevlâna “neyi seviyorsan osun sen. Bir lokma ekmeği seviyorsan, bir lokma ekmeksin sen” demiştir. Biri ekmeği seviyorsa değeri ancak ekmek kadardır. Biri de Allah’ı seviyorsa ona paha biçilemez; çünkü Allah, onun gönlüne tecelli eder ve onun gönül aynasında Allah’ın isimleri, fiilleri görünür.

Biz de El Efâlu’l Husnâ ve Aşk sohbetlerini yapıyoruz ki kendimizi anlayalım, rabbimize dönelim ve gönül aynamızda Allah’ın isimleri, fiilleri görünsün. Tabi, koca bir deryayı bir tasa sığdırmak mümkün değildir. Bu yüzden Allah’ın güzel fiillerini yavaş yavaş öz itibariyle anlatacağız ki kendimizi basamak basamak tanıyabilelim.

Evet, kendimizi, insanı anlamamız, tanımamız lazım, dedik. İnsanın “ben” derken kim olduğunu ya da Allah’a nasıl ayna olduğunu bilmesi yetmez; çünkü bilmek iman değildir. İnsan kendi hakikatini tatmalı, hissetmelidir. Allah ona “kulum, kendini anlat” dediğinde kendini Allah’ın isimleriyle, fiilleriyle anlatabilmelidir. Yoksa kuru bir bilgiyle “ya rabbi! Ben senin kulunum” demekle kendini anlatamaz. Allah ona “madem kulsun, haydi kulluğu anlat bakalım, hangi vasıflara sahipsin! Sende ne var ki melekleri sana secde ettirdim, yerde gökte ne varsa hepsini emrine, hizmetine verdim, bütün hayatın boyunca seninle bire bir, teke tek muhatap oldum, seni kendime davet ettim! Sende ne var ki seni bu şerefe layık kıldım! Madem kulsun haydi bunları anlat” derse, Allah’a cevap veremez.

Peki, kul “kendini anlat” sorusuna nasıl cevap vermelidir?

“Ben Allah’ın yeryüzündeki halifesi ve aynasıyım, Allah’ın doksan dokuz ismi bende tecelli etmiştir. Allah’ın şu ismi bende tecelli ettiği için şurada şu işi yapabildim” demeli ve işlediği her fiili neyden dolayı yaptığını bilmelidir. Öyle ki o fiilin arkasındaki isimlerini bilsin ve o isimlerin tecelli ettiği hakikatini tanısın. Yoksa kendini tanımadan rabbini, hayatı ve hayatın hikmetinin ne olduğunu; yani Allah’ın kendisinden ne istediğini anlayamaz.

İnsan, rabbini de hayatı da anlayabilmek için öncelikle kendini tanımalıdır. Bunun için de kendisine lazım olan yegâne şey imandır. İman, aşk, muhabbet, kul ile Allah arasındaki bağdır. Aşk; imtihanın, yaratılışın, bütün varlığın ve Allah’ın muradının tecelli etmesinin sebebidir. Onun için devamlı olarak “insan, aşktan ibarettir” diyoruz; çünkü insan bu aşkla rabbine döner, rabbinin sevdiği, razı olduğu gibi yaşar ve yine bu aşkla kendi hakikatine doğru yolculuk yapar.

Hepimiz bu dünyada kaybolmuş, kendi kendimizi kaybetmişiz. Allah’ın âyet-i kerimede “Allah’ı unutan ve bu yüzden (Allah’ın da) onlara kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın! İşte onlar fâsıkların ta kendileridir”7 buyurduğu gibi rabbimizi unuttuğumuz için kendimizi unutmuşuz. Demek ki insanın kendisini unutmasıyla, rabbini unutması aynı şeymiş! Kendimizi bildikçe, tanıdıkça, anladıkça rabbimizi bilir, tanır, anlarız. Bu yüzden rabbimizi kendi üzerimizden anlamaya çalışacağız. Bunu da üzerimizde tecelli eden Allah’ın güzel fiillerini, isimlerini bilerek, anlayarak ve bizdeki bütün vasıfların Allah’a ait olduğuna iman ederek, şahid olarak yapacağız inşallah.

Evet, Allah’ın güzel fiillerini ve bu fiillerinin nasıl tecelli ettiğini anlamaya çalışıyorduk.

Allah, kuluna zatıyla muamele ederken önce kuluna yaptığı muamelesi, fiili görünür, o fiillerin arkasında ise isimleri, rahmeti, muhabbeti, rabliği vardır. Nasıl ki biraz önce kendi üzerimden verdiğim örnekteki gibi; yaptığımız bir fiilde bile Allah’ın birçok ismi tecelli ediyorsa Allah’ın bize varlık üzerinden yaptığı muamelesinde, fiilinde de Allah’ın birçok ismi aynı anda tecelli eder.

Nasıl?

Allah, tecelli ettiği bir fiilde öncelikle kulu için o fiille alakalı bir muamelede bulunmayı diler, takdir eder. O zaman öncelikle o kulu için Kadîr ismi tecelli eder. Allah, o muameleyi kulunu sevdiği için yapar. Dolayısıyla o fiilde bir de Allah’ın Vedûd ismi tecelli eder. Bununla beraber kulunu rahman olarak, rahim olarak terbiye eder ve onu kendine çeker; yani o fiilde Allah’ın Rahmân, Rahîm ve Rabb isimleri tecelli eder. Yetmez, kuluna yaptığı muameleyle onu yüceltir, yukarı taşır. Bu durumda bir de Râfi ismi tecelli eder. Ona verdiklerini Hafîz ismiyle de korur; yani orda aynı zamanda Allah’ın Hâfiz ismi tecelli eder. İşte, Allah’ın isimlerinin nûru bir fiille kulun gönlüne bu şekilde peş peşe tecelli eder.

Allah, isimleriyle tecelli ederken kuluna zatıyla muamele etmiştir. Yalnız, Allah, kuluna zatıyla muamele ederken önce kuluna yaptığı muamelesi, fiili görünür, o fiillerin arkasında ise Allah’ın isimleri, rahmeti, muhabbeti, rabliği vardır.

Kısaca anlayacak olursak Allah’ın fiilleri Allah’ın isminden tecelli eder, Allah’ın isimleri de Allah’ın zatından tecelli eder. İnsan da ne bir eksik ne bir fazla aynen böyledir. İşlediği fiilleri, isimlerinden, isimleri de Allah’ın nefhettiği rûhundan tecelli eder. Tabi ki bu tecelli her kulda farklı farklıdır. Kim gönlünü Allah’a ne kadar açar, imanının gereğini ne kadar yerine getirirse Allah’ın isimlerini o kadar alır, kendisinden tecelli eden fiiller de buna göre olur.

İnsanı tanımaya çalışırken aslında Allah’ın bize nefhettiği rûhu tanımaya çalışırız; çünkü insanı insan yapan; Allah’ın kendisine nefhettiği rûhtur. Biri rûhunu perdelerse kendisinde geriye sadece hayvanlardaki gibi dünyaya ait çamurdan bir beden kalır. Unutmamamız lazım ki beden, insanın kendisi değildir, rûhun bineğidir ve insan onunla dünya hayatında fiillerde bulunup kazansın diye vardır. Kısacası beden, insana verilmiş bir binektir, sebeptir. Bu sebepten gaye ise Allah’ın neffettiği rûhun insanda açığa çıkması, zuhur etmesidir.

Peki, rûh insan üzerinde zuhur ederse ne olur?

İnsan; Allah’ın yeryüzündeki halifesi, velisi, Allah’a yakın olan, Allah’ın güzelliğinin üzerinde tecelli ettiği Hz. İnsan ve meleklerin secde ettiği bir varlık olur; ama Allah’ın nefhettiği rûh insan üzerinde zuhur etmezse bu defa insan hayvan olur, çamurdan bir varlık olur. İşte, çamurdan bir varlık olmadığımızı bilmemiz için hakikatimizi tanımamız ve Allah’ın bize rûhundan nefhettiğini anlamamız lazım.

İnsanın en cahil olduğu, en bilmediği, tanımadığı, göremediği şey kendi kendisidir. Zaten Allah peygamberleri insan kim olduğunu bilsin ve kendi kendisini tanısın diye göndermiştir. Mesela; baktığımızda ilk âyet Allah’ın “oku” emridir. İkra’bismi rabbikellezî halak: “(Zatıyla ve sıfatlarıyla tecelli edip tüm mevcudatı) Yaratan rabbinin adıyla (kendini ve tüm mahlûkatı) oku (anla, idrak et)!” Hâlık olan rabbinin ismiyle oku, ismini oku. Halakal insâne min alak:8 “(O) İnsanı alaktan (zahiren bir kan pıhtısından, manen de alakasından ve sevgisinden) yarattı.”

Dikkat edilirse Allah “oku” buyurduktan hemen sonra insanı nasıl yarattığını beyan etti. Bu durumda ilk emir, senin kendini okumandır; çünkü kendini okumadan, anlamadan neyi bilirsen bil hiçbir şey bilmiyorsundur. Daha kendini bilmiyorken başka şeyleri nasıl bilebilirsin! Sadece bildiğini zannetmiş olursun.

Allah, varlığı senin için yaratmış ve senin hizmetine vermişse9 senin de Allah’ın yeryüzündeki halifesi olarak varlığa karşı bir sorumluluğun vardır. Eğer kendini bilmezsen bu sorumluluğunun ne olduğunu, varlığa nasıl muamelede bulunman ve her birini nereye koyman gerektiğini anlayamazsın.

Her varlığın kendine ait özel bir yeri vardır ve onu oraya Allah koymuştur. Senin de varlığı koyacağın en doğru yer, Allah’ın onu koyduğu yerdir; yani Allah varlığı nasıl anlatmış, nasıl tanıtmışsa varlığa öyle nazar etmen gerekir; ama sen kendini bilmeyince rabbinin varlık üzerindeki muradını da bilemezsin ve varlığa karşı bakışın, tasavvurun bozuk olur. Bu yüzden baktığın şeyi göremez, anlayamazsın. Bakan kişi kör olunca nereye bakarsa baksın hiçbir şey göremez. Senin de tasavvurun bozuk olunca baktığın varlığı Allah’ın sana tanıttığı şekilde göremez, okuyamaz, dolayısıyla onu koyman gereken yeri anlayamazsın. Bunu anlayabilmen için önce kendini bilmen ve Allah’ın seni nereye koyduğunu anlaman şarttır. Bu da Allah’ı isimlerinden tanımakla mümkündür.

Peki, Allah’ı isimlerinden nasıl tanıyabilirsin?

Allah’ı isimlerinden tanımak için işe önce lâ ilâhe illallah: “Allah’tan başka ilâh yoktur” demekle başlaman lazım; ama Allah’ı sadece İlâh ismiyle tevhid etmen yetmez. “Lâ rahmâne illallah, lâ rabbe illallah, lâ malike illallah, lâ ehade illallah, lâ samede illallah” deyip Allah’ı her bir ismiyle tevhid etmen gerekir. Bir ismi bile Allah’a bağlamaz, örneğin “Allah’tan başka rezzak yoktur” demezsen Rezzak isminde Allah’a şirk koşmuş olursun ki o zaman da “lâ ilâhe illallah” demiş olmazsın.

Aynı şekilde Allah’ın bir ismi bile yarıdan bir fazla üzerinde tecelli etmezse o ismin yerine başka bir şey bırakırsın sonra o isimle ilgili sana gelen imtihanlara Allah’ın ismiyle muamele etmez, ismin yerine bıraktığın şeyle; yani zulümle, cimrilikle, anlayışsızlıkla, hoşgörüsüzlükle muamele edersin ve imtihanı kaybetmiş olursun. O isim, mutlaka yüzde elliden bir fazla, senin üzerinde tecelli etmelidir ki o isimle imtihana tabi tutulduğunda Allah’ın istediği gibi o isimle imtihana karşılık verebilesin.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “Kıyamet günü her bir kul için gözünün alabildiği yükseklikte doksan dokuz tane kitap konur” buyurmuştur. Doksan dokuz kitap konmasının hikmeti nedir, doksan dokuz kitap yerine doksan sekiz tane yahut yüz tane kitap konsa olmaz mıydı?

Elbette ki olmazdı; çünkü bu doksan dokuz kitap, Allah’ın doksan dokuz isminin kitabıdır ve her bir kitapta Allah’ın bir isminden tabi tutulduğu imtihanlara insanın ne şekilde karşılık verdiği yazılıdır.

Nasıl?

Herkesin önüne Kıyamet günü Rahmân ismi için ayrı, Rahîm ismi için ayrı, Rabb ismi için ayrı, Afuvv ismi için ayrı, Kerîm ismi için ayrı kitaplar konur. Kısacası doksan dokuz ismin her biri için ayrı bir kitap vardır ve bu kitaplar bizim hayat kitaplarımızdır; yani hayatımızı yaşarken Allah’a halife olup olmadığımızın, Allah’ın isimlerini üzerimizde gösterip göstermediğimizin, tabi tutulduğumuz imtihanlarda gerekeni yapıp yapmadığımızın kitabıdır.

Daha iyi anlaşılması için örnek vereyim.

Mesela; şu anda size Allah’ın âyetlerini okuyorum, sizde de Allah’ın Semi’ ismi tecelli etmiştir. Öyleyse şu an söylediklerimi işitmeniz lazım. İşitmeniz yetmez bir de okuduğum âyetlere “bunları bana rabbim söylüyor” deyip imanınızla bakmanız ve âyetleri gönlünüze alıp “ben bu âyetlere iman etmiş miyim, etmemiş miyim, bu âyetler bende ahlaka dönüşmüş mü dönüşmemiş mi, bu âyetlerle amel ediyor muyum etmiyor muyum” deyip kendinizi muhakeme etmeniz gerekir. İşte Semi’ isminin tecellisiyle gerekeni yapıp yapmadığınız bu şekilde Semi’ ismi kitabının içinde yazılır.

Eğer rahmet etmeniz gereken bir imtihana tabi tutulduğunuzda rahmetle muamele etmişseniz Rahmân ve Rahîm isimlerinden imtihanı kazanmışsınız; ama rahmetle muamele etmemişseniz o zaman da kaybetmişsiniz demektir. Allah’ın hangi ismiyle alakalı bir imtihana tabi tutulduysak o imtihana karşı gösterdiğimiz tavır Kıyamet günü önümüze gelecek kitapta yazılır ve her bir isim için bir kitap vardır.

Allah âyet-i kerimede “o gün insana (yapıp) önden gönderdiği ve (Allah’ın yap dediği; fakat onun yapmayıp) geri bıraktığı şeyler (tek tek) haber verilir”10 buyurmuştur. Hepimiz doğru da olsa, yanlış da olsa neler yaptığımızı biliyoruz; ama Allah bizi sadece yaptıklarımızdan değil bir de yapmadıklarımızdan hesaba çeker.

Yapmadıklarımızdan nasıl hesaba çekiliriz?

Yapmadıklarımız, tabi tutulduğumuz imtihanlarda gerekeni yapmayışımızdır. Mesela; bir imtihanla karşılaştığımızda bizim için kazanma imkânı önümüze gelmiştir; ama biz karşımızdakine Allah’ın isimleriyle muamele etmemişsek Allah Kıyamet günü bize “sana bu imkânı vermiştim, neden yapmadın” buyurur ve bizi yapmadıklarımızdan hesaba çeker.

Allah’ın isimlerinden imtihana çekileceğimize dair Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Kıyamet gününden bir sahne anlatır.

“Allah Kıyamet günü bir kulu hesaba çekerken ona ‘ben açtım, beni doyurmadın, elbisem yoktu, beni giydirmedin, susuzdum, bana su vermedin, hasta oldum, beni ziyarete gelmedin’ buyurur. Kul bu hitaplar karşısında ‘ya rabbi! Sen bunlardan münezzehsin. Neden beni böyle hesaba çekiyorsun’ der. Bunun üzerine Allah ona ‘falan yerde aç olan birini sana gönderdim ki onu doyurup kazanasın ve Kerîm ismim, Rezzak ismim, Rahmân ismim senin üzerinde tecelli etsin; ama sen gerekeni yapmadın (onu doyurmadın, içirmedin, giydirmedin, ona yardım etmedin). Sen bilmez misin ki ben kulumla beraberim. Kuluma bunu yapsaydın (ona elini uzatsaydın) bana yapmış olurdun; çünkü sana o muameleyi ben yapmıştım, muhatabın bendim. Eğer Gerekeni yapsaydın, bana cevap vermiş (muameleme karşılık vermiş) olurdun’ buyurur.” Görüldüğü gibi hesap zannedildiği gibi kolay değildir. Kıyamet günü her birimiz için yaptıklarımızın ve yapmadıklarımızın yazılı olduğu gözümüzün alabildiği yükseklikte doksan dokuz tane kitap konur ve hepsinden böyle hesaba çekiliriz.

Bunları kendimizi, insanı anlayalım diye böyle açık açık anlatıyoruz, yoksa sohbet edelim diye anlatmıyoruz. Önümüze gelen her şey Kıyamet günü karşımıza çıkacak. Bu yüzden ne yaşarsak yaşayalım hiçbirini sanki günlük hayatta yaşanan, sıradan, boş şeylermiş gibi düşünmeyelim. “Allah, gökleri ve yeri (her şeyi yerli yerinde) hak (ve hikmet) ile yaratmıştır.”11 Allah bâtıl hiçbir şeyi yaratmamıştır, dolayısıyla bâtıl hiçbir muamelesi yoktur. İstisnasız her muamelesi haktır; çünkü her fiili, muamelesi isimlerinden, isimleri de zatından tecelli eder. Hâl böyleyken hâşâ hiçbir muamelesi bâtıl olabilir mi!

Her anda hak ile karşı karşıyayız, ya hakka hak ile cevap verip hakka yakın olur, hakkın yakınlığını, rızasını kazanırız ya da “bu gereksizdir, boş bir şeydir, olsa da olmasa da olur” der, nefsimizin istediği gibi karşılık veririz, böyle olunca da hakkı bâtıl sayarız ve bâtıla doğru yolculuk yapar, Allah’tan uzaklaşırız.

Allah’ın ne yarattığı herhangi bir şeyde ne de herhangi bir muamelesinde bâtıllık vardır. Böyle bir şeyi düşünmek bile küfürdür. Allah nimetlerini anlatırken âyet-i kerimede “Allah’ın (sadece üzerinizdeki) nimetini saymaya kalksanız onu sayamazsınız”12 buyurmuştur. Yani “size verdiğim nimetleri tek tek sayın, demiyorum, toptan saymaya kalkışırsanız bile zaten sayamazsınız. Bari size ikram ettiğim nimetleri genel olarak görün.

Genel olarak hangi nimetleri görmeliyiz?

Öncelikle kendimizdeki nimetleri görmeliyiz. Her bir uzvumuz bir nimettir. “Siz hiçbir şey bilmezken Allah sizi analarınızın karnından çıkardı. Şükredesiniz diye size kulaklar, gözler ve gönüller verdi.13 Hâlâ şükretmeyecek misiniz”14 buyurdu Allah. Bize görmemiz için gözler, işitmemiz için kulaklar, konuşmamız için dil, dudak, kullanmamız için el, ayak verdiği, bize suret verdiği ve suretimizi güzel yaptığı için, bize gönül verdiği, fuad verdiği, tecelli ederek bizimle muhatap olacağı arşı verdiği için Allah’a şükretmemiz lazım.

Kalp başka fuad başkadır. Fuad, gönül demektir. Allah âyetlerinde bazı şeyleri anlatırken “bunu ancak gönül sahipleri anlar”15 yani gönlüyle bakanlar, gönlü Allah’ın arşı olanlar onu Allah’tan bilip anlar, buyurmuştur. İşte, bir de Allah bize kendisiyle anlayabileceğimiz bir gönül verdiği için şükretmeliyiz. Allah bize “hâlâ şükretmez misiniz” buyuruyor. Biz de kendimize bakalım ve “acaba Allah’ın bana verdiği nimetlere şükrediyor muyum etmiyor muyum” diye kendimizi muhakeme edelim.

Nimet sadece zahiri ikramlar değildir. Bize rabbimizin rızasını, yakınlığını kazandıracak her şey bizim için nimettir. Buna imtihanlar da dâhildir. Şu anda yaşayan bütün insanların hepsi birbiriyle imtihandadır ve hepsi aynı devirde yaşadıkları için birbirine karşı sorumludur. Aynı mekânda yaşayanlar birbirinden daha çok sorumludur. Mesela; bir asıl komşu vardır, bir yakın komşu, bir de uzak komşu vardır. İnsan, komşu olarak önce kendi semtinde, mahallesinde yaşayanlara karşı sorumludur. Sonra aynı şehirde, aynı ülkede yaşayanlar birbirine karşı sorumludur. Yetmez, aynı sınırda olan ülkelerde yaşayan insanlar da birbirine karşı sorumludur, genel düşündüğümüzde ise aynı dünyada yaşadığı için bütün insanlar birbirinden sorumludur. Bu yüzden dünyanın öbür ucundaki biri bir yanlış yapsa diğer ucundaki kişi bundan etkilenir. O hâlde hiç kimse herhangi bir şey için “bu beni ilgilendirmez” diyemez. Derse insanlara karşı sorumluluğunu anlamamış olur.

Hayatın bütün gayesi Allah’a âbd olmaktır. Senin de insanlara karşı en büyük sorumluluğun öncelikle insanları Allah’a kul olmaya, âbd olmaya davet etmektir. Tabi, insanları Allah’a kul olmaya davet ederken önce sen Allah’a kul olmalı ve kulluğun nasıl yapılacağını bilmelisin. Başka türlü öyle dil ile “haydi, Allah’a kul olun” demek yeterli değildir. Peki, Allah’a nasıl kul olalım, diye sorsak “bilmiyorum” dersen daha sen kul olamamışsındır. Bilmiyorsan o zaman anlatma! Bilmediğin, olmadığın şeyi neden anlatıyorsun, insanları hangi kulluğa davet ediyorsun! Sen neye kul olmuşsan insanları da ancak ona davet edebilirsin, ondan fazlasına davet edemezsin. O zaman bilmediğin şeyi anlatıp başını belaya sokma, bu yükün altına girme. Önce sen kendin Allah’a kulluğu öğrenmeye, anlamaya çalış, Allah’a âbd ol sonra insanlara öğrendiğin kadar yardımcı olursun.

Genel olarak baktığımızda ümmetin hâli ortadadır. Sorunun ne olduğunu aslında hepimiz net olarak görüyoruz. Bütün sorunlar bildiğimizi zannetmekten, cehaletten, Allah adına okumadığımızdan kaynaklanır. Ümmet olarak bildiğimizi zannediyoruz, oysaki bilmiyoruz. Allah “oku” diye emretmiştir; ama biz Kur’ân’ı Allah’ın beyan ettiği gibi değil sadece yüzünden okuyoruz sonra da “ben Kur’ân’ı okuyorum, biliyorum” diyoruz. Kur’ân’ı yüzünden okumak onu okumak değildir. Yaratan rabbinin adıyla okumak başka bir şeydir. Allah “oku” derken “insanı oku” buyuruyor. Eğer insanı okuyacaksak biz de insanız o hâlde okumaya önce kendimizden başlamalı, bize “bana kendini tanıt, sen kimsin” diye sorulduğunda kendimizi anlatabilmeliyiz. Bu da ancak kendimizi, rabbimizi tanımamızla mümkün olabilir. Eğer Allah’ı, Allah’ın isimlerini, efâlini, bize olan muamelesini bilmezsek kendimizi de rabbimizi de bilemeyiz, dolayısıyla kim olduğumuzu anlatamayız.

Kendimizi tanımak istiyorsak yapmamız gereken şey; tabi tutulduğumuz imtihanlara nasıl karşılık verdiğimizi anlamaya çalışmaktır. Her nasıl bir olayla karşılaşırsak karşılaşalım bize muameleyi yapan Allah’tır. Bizim de kendimizi hesaba çekip “Allah beni şurada bir imtihana tabi tuttu. Peki, bu imtihana karşılık ben ne yaptım! Karşımdakine gönlümdeki hangi isme ya da nefsimdeki hangi yanlışa göre karşılık verdim” dememiz lazım. Eğer güzel yapmışsak “Allah’ın hangi ismiyle onu yaptım” yanlış veya eksik yapmışsak da “bende Allah’ın hangi ismi tecelli etmemiş ki karşımdakine böyle bir yanlış yapabildim” deyip gün içerisinde yaptıklarımızı muhakeme edelim. Yanlışımızı anladığımızda ise bu defa tövbe, istiğfar edip gönlümüzde zaten mevcut olan Allah’ın isimlerinin üzerindeki perdeyi aralayalım. Öyle ki bir daha benzeri bir imtihana tabi tutulduğumuzda ona Allah’ın isimleriyle karşılık verebilelim.

Yalnız, unutmamamız gerekir ki bunu da tek başımıza başaramayız. Zaten kendi kendimize başarabilseydik tabi tutulduğumuz imtihanlara Allah’ın isimleriyle karşılık verir, kendimizi, rabbimizi tanır ve bu sorunları yaşamazdık. Gönlümüzde mevcut olan isimlerin üzerindeki perdeleri kaldırmak için bize düşen; nefsimizi tezkiye edebilecek bir zatla beraber olmaktır ki o da Mürşid-i kâmildir. İşte, nefis tezkiyesi bizim işimiz değil Mürşid-i kâmilin işidir, bizim de bir Mürşid-i kâmile tabi olup işi onunla beraber yapmamız gerekir.

Allah, insanı kendisine âbd olsun diye yaratmış ve ona rûhundan nefhetmişken insan kendini unutmuş vaziyettedir. O kadar ki içimden feryad etmek, tek kelimeyle “ey kendini kaybetmiş insan kardeşlerim” demek geliyor. Kendimizi kaybetmişiz ve kendimizi bulmamız lazım. İsmail Fakirulllah (r.a.) Hazretleri buna “bilmek, bulmak, olmak” demiştir. Bilmeden bulunmaz, bulmadan olunmaz. Hepsi bu şekilde peş peşe gelir. Biz de kendimizi bileceğiz sonra bulacağız daha sonra ise olacağız inşallah.

Zaten bütün bunları kendimizi bilelim diye anlatıyorum. Gönlümüze bakıp kendimizi bulmaya, anlamaya çalışacağız. Bulursak olacağız. Yapmamız gereken şey; gönlümüzü açıp anlamaya çalışmaktır. Kendimizi bilir, bulur, kendi kendimiz olursak Allah’ın “fuad” dediği gönlümüzde, gönül arşımızda rabbimizin tecellisini buluruz. Bununla beraber efâlimizin Allah’ın isimlerinden tecelli ettiğine ve gönlümüzde Allah’ın isimlerinin mevcut olduğuna, onların da zattan, aşktan, imandan tecelli ettiğine şahid oluruz inşallah.

Nasıl ki zahiri olarak insan yavaş yavaş büyüyorsa manevi olarak da yavaş yavaş büyür. Hiçbir şey bir anda olmaz. Biz de kendimizi, Allah’ın bize muamelesini, fiillerini, kendi fiillerimizin nereden tecelli ettiğini, aynı zamanda Allah’ın isimlerinin bizde ne kadar tecelli ettiğini yavaş yavaş anlayacağız, öğrendiklerimizin, anladıklarımızın sonunda ise kendimizi tanımış olacağız inşallah.

Allah bizi tabi tuttuğu imtihanlarda “kuluma cevap ver” demiyor. “Sana muameleyi yapan ve seninle muhatap olan benim. Ona bir şey yaptın mı bana yapmış olursun, bana cevap ver” buyuruyor. Bu yüzden âyet-i kerimede “(ey mü’minler!) Verdiğinin kat kat fazlasını kendisine arttır(arak öde)mesi için (karşılığını sadece Allah’tan almak üzere malından infak edip) Allah’a güzel bir borç verecek kimdir?”16 buyuruyor. Allah’a güzel bir borç vermek demek hâşâ ona borca bir şey vermek değildir. Allah, kuluna verilmiş her şeyi kendisine verilmiş kabul eder. Yani Allah “kullarıma verdiğin her sadakayı, her infakı, her zekâtı, her kurbanı bana vermiş olur, kullarıma infak ettiğinde bana borç vermiş olursun. Ben de onları senin için katlarım, huzuruma geldiğinde ise hepsini katımda hazır bulursun” buyuruyor.

Sadece zahiri olarak yardım etmek için değil bir tebessüm için bile aynısı geçerlidir. Allah bir kula yaptığımız en ufak tebessümü bile kendine yapılmış bir güzellik olarak kabul eder ve kullarına yaptığımız muameleye göre bize muamelede bulunur. Biz Allah’ın kullarına nasıl davranırsak Allah’tan da o muameleyi hak ederiz. En ufak bir iyilik, güzellik bile yapmışsak niyetimize, imanımıza, o andaki gönül hâlimize göre Allah’tan bire on, bire yüz, bire yedi yüz ya da hesapsız olarak katlanmış bir şekilde yaptıklarımızın karşılığını göreceğiz.17

Bilmek insanı yorar, aynı zamanda insana sorumluluğunu tattırır. Bu nedenle bilmek ağır bir şeydir. Kendini Allah’a karşı sorumlu zannetmeyenler “işte, namazımızı kılıyor, orucumuzu tutuyoruz, paramız olsa hacca da gider, zekâtımızı da veririz, daha ne yapalım” diyebilirler; ama istedikleri kadar böyle söyleseler de kulluk sorumluluğu bu değildir. Allah’ın insandan istediği kulluk böyle değildir. Kendimizi bilmeden, anlamadan bu hâl ile bir yere varamayız. Allah’ın muradının üzerimizde gerçekleşmesini istiyorsak kendimizi rabbimizin anlattığı, tanıttığı şekilde tanımalı ve Allah’ın bize nefhettiği rûhumuza kavuşmalı, o olmalıyız. Bunun için de rabbimizi efâlinden, isimlerinden tanımalıyız; çünkü rabbimizi tanırsak onun yeryüzüdeki halifesi, âbdi olarak kendimizi de tanımış oluruz.

Bu sohbetimizde Allah’ın El Efâlu’l Husnâ ve Aşk sohbetlerimize giriş olması için neden Allah’ın fiillerini anlamamız gerektiğini kısaca izah ettik. Şimdi de konumuzla ilgili olan bazı âyetleri hep beraber anlamaya çalışacağız inşallah.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

“Hatırlayın ki rabbiniz size, eğer şükrederseniz muhakkak size (olan nimetimi) arttırırım ve eğer nankörlük ederseniz hiç şüphesiz azabım çok şiddetlidir, diye duyurmuştu.”18 Şükretmezseniz nimeti sizden alırım ve azabı tadarsınız.

Biraz önce söyledim; en büyük şükrü varlığımıza, gözümüze, kulağımıza, gönlümüze, elimize, ayağımıza, dilimize, dudağımıza yapmamız lazım. Şükredersek Allah onları bizim için artırır.

Nasıl?

Zahiri olarak gözümüz, kulağımız olduğu gibi bir de manevi gözümüz, kulağımız vardır. Eğer her şeye hikmetle bakar, Allah’ın âyetlerini okumaya, anlamaya, dinlemeye çalışırsak gönlümüzdeki manevi gözümüz, kulağımız çalışmaya başlar. Böyle olunca da Allah onu artırmış olur; ama şükretmezsek artık göremeyiz. “Göremeyiz” derken; insanın bir şeyi görmesi ayrı, hayvanın görmesi ayrıdır; yani insan ile hayvanın görmesi arasında fark vardır. Şükredemeyince bir şeye bakarken onu insanın görmesi gerektiği şekilde göremeyiz.

Peki, insanın varlığa karşı bakışı nasıl olmalıdır?

İnsan neye bakarsa baksın onun hakkında “bu, rabbini hamd ile tesbih ediyor. Bu, Allah’ın kuludur, Allah’ı zikrediyor, Allah’ı seviyor” demelidir. Taşlar da dâhil her şey için bu böyledir. Her şey Allah’a karşı sorumludur ve hepsi bu sorumluluğunun bilincindedir. Hepsi insana hizmet için yaratıldığını bilir, kulluğunu da ona göre yapar. Bundan dolayı Allah âyet-i kerimede “o, göklerde ve yerde ne varsa hepsini kendi katından (bir lütuf olmak üzere) sizin hizmetinize vermiştir”19 buyurmuştur.

Evet, varlık, insanın emrinde olduğunu bilir ve kulluğunun gereğini de yapar. İnsan-ı kâmil, varlığa bakınca bunun böyle olduğunu görür; ama bir hayvan gibi varlığa bakan biri onu bu şekilde göremez. Varlığın sadece dış tarafını görür, onun hakikatinde ne olduğunu ise anlamaz. İşte, “şükretmezseniz nimeti alırım bu da sizin için azap olur” âyetini böyle anlamak lazım. Kul göz nimetine şükretmezse Allah ondan bu nimeti alır, dolayısıyla da kul hikmetle bakamaz. Bir gönlü vardır; ama gönlü çalışmaz. Allah ona bir emanet yüklemiştir; ama onun bundan hiç haberi yoktur.

Bu emanetin bir işe yaraması lazım; yani Allah’tan korkup hayâ edelim! Allah âyet-i kerimede “biz (Allah’ın, rûhundan nefhedip kendisine halife olarak kulluk sorumluluğunu bilip yerine getirmeye çalışma) emaneti(ni) göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten çekindiler, (bu sorumluluk karşısında haşyet ve) korkuya kapıldılar; ama insan onu yüklendi”20 demiş, bize bir emanet yüklediğini buyurmuşsa o zaman bu emanetin ne olduğunu, nerede olduğunu anlamak gerekmez mi! Şu emaneti bir kontrol edeyim, yerinde duruyor mu durmuyor mu, acaba emanete ihanet edip onu kaybettim mi kaybetmedim mi” demek gerekmez mi!

Bu emanet nedir?

Bu emanet; Allah’ın kendinden nefhettiği rûhtur. Allah “insan, emaneti taşıyabilecek vasıftadır ve meleklerin secde edeceği varlık olabilir” buyurmuş, ona böyle büyük bir şeref vermiştir. Bir de insanı, emaneti taşıyabilecek vasıfta yaratmış ve bu emaneti taşıması için onu hazırlamıştır.

Allah “emaneti yerlere, göklere dağlara yükledim de onlar bu emaneti kabul etmediler (edemediler) ama insan emaneti yüklendi” âyetiyle bize “sen göklerden de, yerden de, dağlardan da büyüksün, sen şereflisin” buyuruyor. Göklerin, yerin alamadığı, yüklenemediği emaneti yüklendiysek demek ki onlardan büyükmüşüz! Allah bize “şerefinizi, kıymetinizi bilin” buyuruyor.

Peki, Allah sadece melekleri mi insana secde ettirmiştir, diğer varlığı secde ettirmemiş midir? -Elbette ki onları da ettirmiştir. Cinleri de, melekleri de secde ettirmiş hem de hepsine “ona rûhumdan nefhettiğim (üflediğim) zaman hemen onun için secdeye kapanın”21 buyurmuştur. Ama kul emanete sahip çıkmaz, emanetle bir ve beraber olmaz, emaneti tanıyıp anlamazsa emaneti kaybetmiş, aynı şekilde emanete ihanet etmiş, hainlik yapmış, emaneti taşıyamamış olur. Emaneti kaybedince de değil yerden, gökten büyük olmayı, küçücük bir şey olur. Manevi olarak emanetten dolayı büyüktü; ama emanetin şerefini taşımayınca emanete haksızlık etti, zulmetti, dolayısıyla şerefini kaybetti!

Allah, peygamberini gönderip vahyini indirmiştir ve kullarını bu vahyiyle kendisine davet edip “kulum, Hz. İnsan ol, meleklerin secde ettiği varlık ol, sana yüklediğim emanetin hakkını ver, sana nefhettiğim rûh ol, sen zaten osun” buyurur. Bize de düşen; Allah’ın bizim üzerimizdeki muradını yerine getirip kendi hakikatimiz olmak ve emanetimizin gereğini yerine getirmektir. Öyle birkaç rekât namaz, birkaç günlük oruçla cennete gireceğimizi asla zannetmeyelim; çünkü Allah’a, kendi kendimize, Allah’ın yüklediği emanete, gönderdiği peygambere, indirdiği kitaba karşı sorumluluğumuz vardır ve öncelikle bu sorumluluğu yerine getirmemiz lazım.

Allah bizden tabi tutulduğumuz imtihanlara karşılık güzel yapmamızı ve birbirimiz üzerinden Allah’ın rızasını, yakınlığını kazanmamızı istiyor. Bu dünyaya dedikodu yapmaya, gıybet etmeye, birbirimizi eleştirmeye, çekiştirmeye, birbirimize iftira atmaya, düşman olmaya ve birbirimizi öldürmeye gelmemişiz. Allah bunların hepsini yasaklamış ve bu amellerin hepsi için “şeytana âbd olmak, şeytana kul olmak, şeytanın peşinden gitmek, kendini kaybetmek” buyurmuştur. İnsan bu değildir. Böyle yapanlar sebebi her ne olursa olsun Allah’a mazeret gösterip kurtulamaz. Allah ona tek kelimeyle “sen beni dinlemedin” der ve o da kaybeder.

Bize düşen; insanı başka şeylere değil sadece kendi kendisine ve Allah’a davet etmek, bir de hayatımızı yaşarken Allah’ın sevdiği, razı olduğu gibi yapmaktır. Allah bize “şükrederseniz nimetimi artırırım, şükretmezseniz de azabım çok şiddetlidir” buyuruyor; yani “ben senin rabbinim, seni ben büyütüyorum, sana öğreten, seni terbiye eden, seni yetiştiren benim. Manevi olarak büyümek mi istiyorsun, o zaman rabliğimi kabul ediyorsan şükret. Şükret ki seni büyüteyim, verdiğim nimeti artırıp katlayayım; ama beni rab olarak kabul etmezsen nankörlük yaparsın o zaman da sana verdiğimi kaybedersin” buyuruyor. Allah ne söylediyse doğru olan, güzel olan odur. Allah’ın vahyi karşısında “belki şöyle de olur” demek, bundan başka bir şey düşünmek yanlıştır.

Bir de Allah işi yavaş yavaş, parça parça, bölüm bölüm, basamak basamak yapar. Kulunu büyütürken de aşağı indirirken de yavaş yavaş büyütür ya da yavaş yavaş aşağı indirir. Kul; rabbini, insanlığını kaybeder; ama aşağıya basamak basamak indiği için kaybettiğinin farkına bile varamaz. Bu yüzden Allah âyet-i kerimede “(resulüm!) sen bu sözü (Kur’ân’ı) yalan sayan kimseyi bana bırak! Biz onları, bilemeyecekleri bir yerden tedrici olarak (yavaş yavaş, hak ettikleri azaba) yaklaştıracağız”22 buyurmuştur. Ama azaba kulun kendisi yaklaşmış, kendisi azabı tercih etmiştir.

“Mûsâ (devamında) dedi ki: Eğer siz ve yeryüzünde olanların hepsi nankörlük etseniz de (iyi bilin ki) şüphesiz Allah ğaniyydir, hamîddir (zengin, kerim ve her şeyin kendisine muhtaç olduğu, bütün hamdların ve övgülerin sadece kendisine ait olduğu tek zattır).”23 Allah hiçbir şeye ihtiyacı olmayan ve hamda layık olandır. Allah, şükretmenizi buna ihtiyacı olduğu için değil sizin için istiyor.

Zaten her şey onu hamd ile tesbih eder; ama Allah’ın, insandan istediği şey insanın kendi iradesiyle şükretmesi, hamd etmesi ve Allah’ın rabliğini kabul etmesidir.

Allah, güzel sözün nasıl bir şey olduğuna dair misal verir. “Görmedin mi, Allah temiz (hoş ve güzel) bir sözü nasıl misal getirdi: (Güzel söz) Kökü (yerde) sabit, dal(lar)ı ise gökte olan tertemiz bir ağaç gibidir. (O ağaç ki) Rabbinin izniyle her zaman yemişini verir.”24 Allah insanlar için böyle örnekler veriyor ki insanlar düşünsün, öğüt alsın, anlasın ve gerekeni yapsın.

Güzel sözün kökü yerdedir, dalları da gökte meyvesini verir.

Nasıl?

Güzel söz denince Allah’ın âyetlerini veya kaynağını Allah’ın vahyinden alan sözleri anlamak gerekir. Güzel sözün kökü yerde sağlamdır; yani güzel söz asla sarsılmaz, hiç kimse ona bir zarar veremez ve hiçbir şekilde kurumaz.

İnsanın, başkalarını Allah’a davet ederken bir âyet okuması, bir âyeti tefsir etmesi veya bir hadis okuması güzel sözdür. Biri Allah’a davet ederken bunlardan herhangi birini yaptığında güzel bir söz söylemiş olur. Bu güzel sözün de kökü ağaç gibi, yerde sağlam vaziyettedir, dalları ise göktedir, meyvesini verir; yani birini âyetlerle Allah’a davet ettiğinde ona söylediği sözler o kulun gönlüne bir tohum gibi ekilir sonra da o tohum büyür, bu defa o kul gider, başkalarını Allah’a davet eder, insanlara öğretir. Bu şekilde güzel söz meyve vermeye devam eder. Aynı zamanda bu güzel söz gökte huzura gider.

Allah bir de kötü, yanlış söze misal verir. Allah güzel olmayan sözlerin gerisine pis, murdar, habis söz buyurmuştur. “Kötü (ve çirkin) bir sözün misali ise; (gövdesi ekili olduğu) yerin üstünden koparılmış, o yüzden ayakta durma imkânı olmayan kötü (durumdaki) bir ağaca benzer.”

Güzel sözün kökü Allah’ın vahyidir, dolayısıyla yeri sağlamdır. Bir söz ki Allah’ın vahyinden kopmuşsa onun kökü kesilmiştir ve yeri toprağın üstündedir, bu nedenle toprağa tutunma imkânı yoktur.

“Allah, sağlam bir söz (olan kelime-i tevhid, la ilâhe illallah sözüy)le iman edenleri hem dünya hayatında hem de âhirette sapasağlam (dimdik ayakta) tutar.”

İman edenler o güzel söze sapasağlam tutunur, sarılırlar. O güzel hâllerinden, sözlerinden dolayı sürekli meyve vermeye devam ederler. Güzel sözleri onlar öldükten sonra da meyve vermeye devam eder; çünkü Allah onlara yardım eder ve köklerini sabit kılar. “(Hem kendine hem de başkalarına zulmeden) Zalimleri ise Allah dalâlette bırakır. Allah dilediğini yapar.” Kim nasıl bir muamele istiyorsa Allah ona muameleyi öyle yapar.

“Allah’ın (iman) nimetini küfürle değiştirenleri ve sonunda kavimlerini helâk yurduna konduranları görmedin mi? Onlar cehenneme yaslanacaklardır. Orası ne kötü varılacak yerdir!”25

Nankörlük yapanların, küfredenlerin, Allah’ın nimetini küfürle, nankörlükle değiştirenlerin; yani Allah’ın kendilerine ikram ettiği nimetlere sanki nimet değillermiş gibi muamele edenlerin yeri cehennemdir ve onlar oraya yaslanırlar.

Allah kötü sözü anlatıyor. Biri Allah’ın vahyinin dışında bir şey söylüyorsa söylediği söz kötü bir sözdür. Âyet devam ediyor. “Çünkü onlar, (insanları) Allah’ın yolundan saptırmak için ona (mülkünde ortak olan) eşler koştular.” Böyleleri Allah’ın yolundan saparken insanları da Allah yolundan saptırırlar.

Kim Allah’ın vahyinin dışında bir şeyler konuşursa Allah’a “sen dur, biraz da ben konuşayım, sen böyle söyledin ama; dur benim de fikrim var, bence şöyle olması lazım” demiş olur. Bu da Allah’a şirk koşmaktır. Böyle olanlar hem kendileri Allah’a şirk koşarlar hem de başkalarını Allah’ın yolundan saptırırlar; çünkü insanlara Allah’ın vahyinin dışında bir söz söylemeseler insanlar Allah’ın vahyini dinleyecek, Allah’ın yolunu görecek, anlayacaklardı. Onlar ise Allah’ın vahyi dışında sözler söyleyerek insanlara Allah’ın yolunu kapatıp insanları Allah yolundan başka tarafa saptırırlar.

“De ki: (Dünyada belli bir süre daha) Yaşayın! Şüphesiz ki sonra dönüşünüz ateşedir.”26 Böylelerinin gideceği yer cehennemdir. İnsanları Allah’ın vahyinden başka sözlere davet ettikleri için cehennemi kendileri tercih etmiştir.

“(Resulüm!) İman eden kullarıma söyle; namazlarını ikâme etsinler (Allah’ın dinini desteklemeyi ve bu yolda çalışmayı ihmal etmeyerek her anda onun huzurunda durmaya çalışsınlar), kendisinde ne alışveriş ne de dostluk bulunan bir gün (olan kıyamet günü) gelmeden önce kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden (Allah yolunda) gizli açık infak etsinler!” Bu âyette de Allah verdiği nimetleri beyan ediyor. “(O öyle lütufkâr) Allah’tır ki gökleri ve yeri yarattı, gökten bir su indirip onunla rızık olarak size türlü meyveler çıkardı, izni ile denizde yüzüp gitmeleri için gemileri emrinize amade kıldı, nehirleri de sizin (yararlanmanız) için hizmetinize verdi. (Vazifelerini) Sürekli olarak yerine getiren Güneş’i ve Ay’ı size musahhar kıldı, geceyi ve gündüzü de istifadenize verdi. O size, kendisinden istediğiniz her şeyden verdi. Allah’ın (üzerinizdeki) nimetini saymaya kalksanız onu sayamazsınız. (Buna rağmen) Doğrusu insan (hem kendi nefsine hem de diğer insanlara karşı) çok zalim, (rabbine karşı ise) çok nankördür!”27 Allah, insanın nimetleri nasıl da göremediğini ve rabbine karşı nasıl nankörlük yaptığını beyan ediyor.

Allah bizi “zalim” ve “nankör” dediği insanlardan eylemesin inşallah.

Evet, hep birlikte Allah’ın El Efâlu’l Husnâ’sı ve Aşk sohbetlerimize giriş olsun diye Allah’ın güzel fiillerini neden anlamamız ve rabbimizi neden fiillerinden tanımamız gerektiğini kısaca anlamaya çalıştık.

Allah bizi önce zati nimetini sonra sıfatının, esmâsının nimetini, ardından ise esmâsından tecelli eden efâlinin nimetini görenlerden eylesin inşallah. Allah bizi en büyük nimet olarak Allah’ın kendisine nefhettiği rûhu, hakikati, Allah’a dostluğu, yakınlığı görenlerden, anlayanlardan eylesin. Allah bizi verdiği maddi, manevi, zahiri, batıni bütün nimetleri görüp şükrünü yapan ve bu şükrün gereğini yerine getiren kullarından eylesin. Allah bizi; kendini, rabbini tanıyanlardan ve hayatın her anda bir imtihan olduğunu anlayanlardan eylesin. Allah bizi her anda Allah ile muhatap olduğunu ve Allah’ın kendisine her anda kazanma imkânı verdiğini anlayıp Allah’ın muamelesine karşılık veren kullarından eylesin. Allah bizi, kendini ve rabbini unutan kullarından eylemesin inşallah.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. El-Aclunî, Keşfu'l-Hafâ, 2, 262 ↩
  2. Zumer /9 ↩
  3. En’âm /50 ↩
  4. İsrâ /85 ↩
  5. Nisa /171 ↩
  6. Haşr /19 ↩
  7. Alak /1-2 ↩
  8. Câsiye /13 ↩
  9. Kıyâme /13 ↩
  10. Câsiye /22 ↩
  11. Nahl /18 ↩
  12. Nahl /78 ↩
  13. Yâsîn /73 ↩
  14. Bakara /269, Ra’d /19, Âli İmran /7 ↩
  15. Bakara /245, Hadîd /11 ↩
  16. Bakara /261 ↩
  17. İbrâhîm /7 ↩
  18. Câsiye /13 ↩
  19. Ahzab /72 ↩
  20. Sâd /72 ↩
  21. Kalem /44 ↩
  22. İbrâhîm /8 ↩
  23. İbrâhîm /24-25 ↩
  24. İbrâhîm /26-29 ↩
  25. İbrâhîm /30 ↩
  26. İbrâhîm /31-34 ↩