14.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber “ben kimim” sorusuna cevap vermeye, kim olduğumuzu ve rabbimizin bize neler söylediğini anlamaya; yani kendimizi Allah’ın tanıttığı gibi tanımaya çalışıyorduk.
Allah âyet-i kerimede inna lillahi ve inna ileyhi raciun: “Şüphesiz biz (her şeyimizle) Allah’a aidiz ve elbette biz (sonunda) ona döneceğiz” buyuruyor. Ellezine iza esabethum musibetun, kalu inna lillah: “Onlar ki kendilerine bir musibet geldiği zaman, ‘şüphesiz biz (her şeyimizle) Allah’a aidiz’ derler.” Ve inna ileyhi raciun:416 “Elbette biz (sonunda) ona döneceğiz.”
Bu âyetin başka bir manası var mıdır?
Elbette ki vardır. Âyet aynı zamanda inna lillah: “Hepimiz Allah içiniz” manasına gelir. Peki, okuduğumuz âyette “ondan geldik, dönüşümüz onadır” manası nasıl çıkar? -Biri için “eve dönüyor” denilirse bu o kişinin daha önce evde olduğunu gösterir. Evden çıkmış ki sonunda eve dönüyor. İşte, bizim de dönüşümüz onadır; yani kendisinden geldiğimiz âleme, Allah’ın huzuruna, asıl vatanımızadır.
İnna lillah: “Biz Allah içiniz.” Allah’a aidiz. Zahiri ve manevi her şey insan içindir. Âyetlere baktığımızda Allah her şeyi insanın emrine, hizmetine verdiğini buyurur.417 İnsan düşününce “şunun bana ne faydası var” diyebilir! Oysaki öyle değildir. Örnek vermek gerekirse; Allah âyet-i kerimede “muhakkak ki biz, dünya semasını bir süsle, yıldızlarla süsledik”418 yani “sizin için süs olsun, baktığınızda muhabbet alın diye semayı süsledik” buyurmuştur. Elbette ki her yıldızın bir vazifesi, zikri, kulluğu, insana ayrıca özel olarak başka faydaları vardır; fakat Allah bir de onu bizim için süs kıldığını buyurmuştur.
Nasıl ki zahiri olarak her şey insan içinse manevi olarak da faydası olan her şey yine insan içindir. Misal; ibadet yaparız. İbadetlerin bize faydası olduğundan dolayı hepsi bizim içindir. Yoksa ibadetimizin hâşâ Allah’a bir faydası yoktur. Bütün ibadetleri kendimiz için yaparız. Kıldığımız namaz, tuttuğumuz oruç yaptığımız bütün ibadetler bizim içindir ve bize nimettir, ikramdır; çünkü bizi büyütür, nûrlandırır, rabbimize yaklaştırır; yani insan, Allah’a ibadet etmek için yaratılmamıştır. İbadetler insanı manevi olarak büyütsün diye vardır.
Peki, insan ne için yaratılmıştır? -İnsan yalnızca Allah’a âbd olsun diye yaratılmıştır.419
Aynı şekilde Allah, Kur’ân’ı indirmiştir, öyle değil mi! O zaman soralım; insan mı Kur’ân içindir yoksa Kur’ân mı insan içindir? -Kim hangisinden faydalanıyorsa o faydalandığı şey kendisi içindir. Baktığımızda Kur’ân’dan insan faydalanır, öyle değil mi! Şayet insan olmasaydı Kur’ân’ın gönderilmesine gerek olmazdı. O zaman Kur’ân da insan içindir, demektir. Mesela; güneş ısıtıyor, aydınlatıyorsa bu durumda aydınlatacağı ve ısıtacağı birilerinin olması lazım. Güneş kimi aydınlatıyor, ısıtıyorsa bu onun için olduğunu gösterir. İşte, Kur’ân da böyledir; yani insan içindir.
Kur’ân; insan için hidâyettir, insana yol gösterir. Nûrdur, insanın önünü, yolunu, gönlünü, hayatını aydınlatır. Furkândır; ona doğruyu, yanlışı ayırt ettirir. Hikmettir, ona Allah’ın muradını öğretir. Beşirdir, Allah onunla insanı müjdeler. Nezirdir; Allah onunla insanı uyarır, ikaz eder. Bir de insanın yaratılış gayesinin, Allah’ın muradının insan üzerinde gerçekleşmesi için insana lazım olan ilmi, hikmeti, maneviyatı verir.
Neresinden bakarsak bakalım Kur’ân insan içindir. Hâl böyleyken Kur’ân için “bu, Allah’ın kelamıdır, onu kendi başına okuyamaz, anlayamazsın, dikkatli ol, sakın âyetleri kendi kendine okumaya, anlamaya çalışma” demek yanlıştır; çünkü Kur’ân, kulun manevi gıdasıdır. Nasıl ki insan zahiri gıdasını almadan yaşayamazsa kul da Kur’ân gıdasını almazsa manevi olarak karanlıkta kalır, yolunu bulamaz, rabbini, kendini tanıyamaz, niçin bu âlemde bulunduğunu anlayamaz, dolayısıyla manevi olarak ölür. Böylelikle Allah’ın muradı hiçbir zaman onun üzerinde gerçekleşmez. Dünyaya tıpkı bir çekirdek gibi gelmişken yine bir çekirdek gibi kalır ve ağaç olmadan geri gider; yani ebedi hayatına dair hiçbir şey kazanmadan ahirete gider.
Kur’ân her yönüyle insana bu kadar nimetse artık ona nasıl sarılmak gerektiğini buna göre hesap etmemiz lazım.
Evet, her şey insan içindir, biz ise Allah içiniz. Bu yüzden hayatı yaşarken inna lillahi ve inna ileyhi raciun: “Şüphesiz biz (her şeyimizle) Allah içiniz ve elbette biz (sonunda) ona döneceğiz” dememiz gerekir. Hâl böyleyken acaba ne kadar “biz Allah içiniz” diyebiliyoruz! Allah her şeyi senin hizmetine, emrine vermiştir ve her şey senin içindir; ama sen de onun içinsin. Öyleyse her ne olursa olsun bu âlemde neden bulunduğunu unutmaman ve her anda yalnız onun için olman lazım.
Bu âlemde bulunmanın sebebi ibadet etmen, namaz kılman değildir. Namaz seni huzura çıkaran bir araçtır. Amaç ise Allah’a âbd olman, imanı kazanman, rabbine güvenmen, teslim olman, rabbini tanıman, anlaman ve onun yakınlığını tatmandır.
Aynı şekilde oruç da öyledir. Oruç, nefsini temizlemen, tezkiye etmen, nefsine Allah’ın hükmüyle hükmedebilmen içindir; yani hükmün nefsinde değil sende olması içindir. Rabbimiz oruçla seni eğitir, terbiye eder, kendine hükmetme, gücünü, kuvvetini sana verir.
“De ki: Muhakkak ki benim salâtım, (ibadetlerim) kurbanım, hayatım ve ölümüm âlemlerin rabbi Allah içindir.”420 Salâtım, ibadetlerim, kulluğum, namazım, yardımım, desteğim, aşkım, muhabbetim, sevdiğim, çabam, gayretim, cehdim, kurbanım, kurban ettiklerim manevi olarak her ne varsa, hepsi âlemlerin rabbi Allah içindir.
Evet, her şey insan içindir, insan da Allah içindir. İnsan önce vaktini, zamanını Allah’a kurban etmelidir. Bu yüzden Allah “hayatım ve ölümüm âlemlerin rabbi Allah içindir, de” buyuruyor. Ancak bunu söyleyebilenler Allah için olurlar.
Biz de böyle söyleyeceğiz inşallah. Aynı zamanda “ben Allah içinim” derken ne kadar doğru söylediğimize ve ne kadar Allah için, ne kadar da nefsimiz için olduğumuza bakacağız. Eksiklerimiz varsa buna göre kendimizi düzelteceğiz inşallah.
Allah için olunca ne olur?
Kul, Allah için olunca bütün derdi; Allah’ın rızası ve ebedi hayatı olur. Tek gayesi; Allah’ın emrini, hükmünü hayatına geçirmek olur, bunun sonucunda da Allah’ın muradı onun üzerinde gerçekleşir. Baktığımızda Allah’ın nebîlerinin, resullerinin kendilerine göre hayatları var mıydı? -Hayır, yoktu. Hepsinin bütün hayatı, varlığı, çabası, gayreti, kısacası her şeyleri yalnızca Allah içindi ve hayatları dâhil her şeylerini Allah’a kurban etmişlerdi. Mesela; bir yerde bulunduklarında vahyi taşıyabilmeleri için Allah onlara “buradan kalkın, şuraya hicret edin” buyuruyordu, onlar da asla itiraz etmeden “ama burası bizim memleketimiz” demeden hicret ediyordu. Hatta peygamberlerden bir kısmı üç, dört defa hicret etmişti; çünkü hiçbir peygamberin kendine ait bir hayatı yoktu. “Ben bu şehri seviyorum, burada kalmak istiyorum” diye bir şey onlar için söz konusu değildi.
Bütün peygamberler için önemli olan tek şey vardı; o da Allah’ı rızasıydı. Her biri “sen nasıl istiyorsan, emrediyorsan öyle olsun ya rabbi! Çünkü benim bana ait ne bir fikrim, ne bir düşüncem, ne bir hayatım, ne de bir tercihim vardır. Senin benim için takdir ettiğin, tercih ettiğin benim de sana olan duamdır. Ben sadece senin benim için tercih ettiğini istiyorum; çünkü ben sana aitim” diyordu.
Eğer biri başkasına aitse onun kendine ait hiçbir şeyi olmaz; çünkü daha kendisi başkasına ait bir varlıktır. Bu durumda biri Allah’a ait olunca ona ait de bir şey olmaz. Ona ait olan her ne varsa hepsi Allah’ın olur.
Kendimizi tanırken bu âlemde Allah için olmayı öğreniriz; yani rabbimiz dünyada bize bunun talimini yaptırır. Hayatımızı Allah için yaşayabilelim diye de önümüze peygamberleri, nebîleri, resulleri, sıddıkları koyar ve bize “örnek olarak peygamberlerime, sıddıklarıma bakın ve onlar nasıl yaptıysa siz de öyle yapıp benim için olun” buyurur. Bu nedenle ister nimet olsun ister sıkıntı, yokluk, bela, dedikodu, iftira, hastalık olsun hiç fark etmez, her ne bize isabet ederse etsin, mutlaka “biz Allah içiniz. Ondan geldik, dönüşümüz onadır” yani “eve gidiyoruz” dememiz lazım.
Ondan gelip eve döneceğine iman edenler bu dünyaya “burası benim evimdir” demezler. Aynı şekilde buradaki hiçbir şey için de “bu benimdir” demezler. Ellerinde olanların hepsinin kendilerine emanet edildiğine emindirler, dolayısıyla dünyadaki hiçbir şeye gönül bağlamazlar. Kendilerine verilen her şeyi sadece ebedi hayatlarını kazanmak için araç olarak kullanırlar. Dünyaya, dünyalığa olan bakışları; manevi olarak büyümeleri, kemale ermeleri, onlarla rablerinin yakınlığını, sevgisini, rızasını, ebedi hayatını kazanmaları için kendilerine emaneten verildiği şeklindedir.
Biri ahirete iman etmiş, mutlaka sonunda eve döneceğini anlamışsa başka bir âlem için “burası benimdir” diyebilir mi! Böyle deyip orayı sevebilir mi, gönül bağlayabilir mi? -Elbette ki bağlayamaz. Hâl böyleyken dünyayı ahirete tercih edip üstüne “ben ahirete iman etmişim” demek insanın imanı bilmemesi, anlamamasıdır. Kişi ahirete iman etmesi gerektiğini bildiği hâlde bu bilgisi ona iman ettirmemişse o kişi kendi kendini kandırıyor demektir.
Peki, ahirete iman nasıldır?
Ahireti dünyadan daha çok sevince ahirete iman etmiş oluruz. Yoksa ahirete iman ettiğimizi söylemek bir iddiadan ibaret kalır. Zaten şu anda kendimize, ümmete bakınca ahirete ne kadar iman ettiğimizi anlarız.
Unutmamamız lazım ki bu dünyadaki her şey bizim için bir imtihandır, rabbimizin rızasını kazanmamız için vesiledir, araçtır. Her şey bize aitken hayatımızı dünyalık şeyler için harcamak kendimize yaptığımız zulümdür, kendimizi bizim için yaratılan şeylere kurban etmektir. Bu duruma düşmemek için mutlaka kim olduğumuzu bilmeli ve kim için olduğumuza bakmalıyız.
Kul, Allah için olduğuna iman ettiğinde artık bir yol yürümeli; yani hayat yolunda imtihanlara tabi tutulurken Allah’a ait olduğunu ve ondan gelip ona döndüğünü kendi üzerinden ispatlamalıdır. Bu yüzden Allah onu imtihanlara tabi tutup Allah için olduğunu ispatlama imkânını ona verir.
Kul bu imtihanları kazanınca ne olur?
Allah hadis-i kutside “kulum kendisine farz kıldıklarımla bana en güzel şekilde yaklaşır. Diğerleriyle yaklaşmaya devam eder. O bana yaklaştıkça beni sever, ben de onu severim. Ben bir kulumu sevince o kulum benimle görür, benimle işitir, benimle tutar, benimle yürür, benimle diler, benimle sever, artık onun her şeyi benimledir”421 buyurur. Kul, Allah için olduğunu kendi üzerinden ispatladığında artık Allah ile beraber olur. Sadece böyle olanlar Allah’a ait kuldur ve “ben Allah içinim” deyince doğru söylemiştir.
Bir de bu hadis-i kutsiden anlıyoruz ki kul “ben Allah içinim” deyip yaşantısıyla da Allah’a ait olunca Allah ona tecelli eder ve onu kabul eder; çünkü o, hayatını yaşarken devamlı “hayatım ve ölümüm sana kurbandır ya rabbi” demiştir.
Birinin hayatı, ölümü, salâtı, kulluğu, ibadetleri, kurbanı Allah için olursa Allah da onun için olur; yani Allah ona tecelli eder. Böylelikle tevhid oluşur. İşte, bu kul gerçek manada “lâ ilahe illallah” diyen kuldur. Her “lâ ilahe illallah” deyişinde hem diliyle, hem gönlüyle, hem hâliyle, hem tavrıyla kısacası her zerresiyle “lâ ilahe illallah” der. Tabi, dediğim gibi bunun için bir yol yürümek gerekir. Yolu yürümeden böyle bir şeyin olmasını beklemek insanın sadece hayal kurması olur.
Evet, Allah için olmamız lazım, dedik. Bize düşen; Allah için olalım diye çabamızı sarf etmektir. Biz de hep beraber yolu yürümeye çalışalım ve çabamızı, gayretimizi sarf edip ahireti dünyaya, rabbimizi de kendi nefsimize tercih edelim. Öyle ki nefsimizdeki karanlık yok olsun. O yok olunca, Allah’ın güzelliği beraberinde tecelli eder inşallah.
Peki, insan bu yolu tek başına yürüyebilir mi?
Tabi ki yürüyemez. Yürüyebilmesi için bir yol göstericiye ihtiyacı vardır. Bizim şahid olduğumuz odur ki insanın bütünüyle Allah için olduğuna iman ederek hayatını yaşaması ve bunun sonucunda Allah’ın ona tecelli etmesi kulun kendi çabasıyla, gayretiyle aldığı bir nimet değildir, tamamen Allah’ın ikramıdır. Kul da zaten bu hâle gelince çalışmakla onu kazanmadığını ve onun kendisine Allah tarafından saf ikram olarak geldiğini görür, anlar.
Kul bir tek çaba, gayret sarf etmiş, Allah’ın kendisine verdiği sermayeyi kullanmaya çalışmış, bunu yaparken de gönlünden rabbine dönmüş, rabbini tercih etmiş ve “senin için her şeyi yaparım, sana kurban olurum ya rabbi” demiştir. Aslında bunu söylerken “beni kurban et ya rabbi! Ben sana kurban olmak istiyorum. Bana ait bir şey olmasını istemiyorum, yalnızca sana ait olmak istiyorum” yani “illa lillah, ben senin içinim ya rabbi” demiştir. Allah da bunu kabul etmiştir. Kabul edince ne olur? -Allah âyet-i kerimede “senin rabbin dilediğini yaratır ve (zatına) seçer”422 Allah dilediğini, dileyeni zatına seçer, buyurur. Allah, kulun “ben senin içinim ya rabbi” demesini kabul edince onu zatına seçer ve ona tecellisini ikram eder. Sonuç olarak kul bu nimeti çalışmakla kazanamaz, çabasına, duasına karşılık Allah’tan bir ikram olarak onu alır.
İnsanın; Allah’ın zatına seçilmeye yolculuk yapması başkadır, Allah’ın zatına seçilmesi başkadır. Allah’ın zatına seçilmek saf ikramdır. Nasıl ki Allah’ın bizi yaratması onun ikramıysa kulunu zatına seçmesi, geldiği yere alması da onun saf ikramıdır. Yoksa kul kendisi çalışmakla oraya çıkamaz. Şimdi biri arşa çıksa sonra da “ben arşa çıktım” dese ayıp olmaz mı! Sen elini kuşların kanat çırpması gibi çırptın diye kendin mi arşa çıktığını sanıyorsun! Sen arşa çıkmadın, o seni arşa aldı. Senin bunu bilmen lazım. Evet, seni o aldı; ama sana da “kanat çırp” diye emretmişti, sen sadece Allah’ın bu emrini yerine getirip çabanı, gayretini sarf ettin, duanı yaptın. Bütün gücün ancak bu kadardır. Allah da duanı kabul etti ve seni arşa aldı. Yoksa biraz kanat çırptın diye sen arşa çıkmış olmuyorsun.
Evet, kulunu zatına seçmek Allah’ın ikramıdır; ama bilmemiz lazım ki Allah sadece kanat çırpmaya çalışanları; yani kendisini tercih edenleri ve bunun için gereken çabayı, gayreti sarf edenleri zatına seçer, yalnızca onlara bu ikramı yapar.
Hiç kimsenin ve hiçbir şeyin Allah’a herhangi bir faydası olmadığını biliyoruz. Bizim Allah’a ihtiyacımız vardır ve bizim Allah’ın muradının üzerimizde gerçekleşebilmesi için Allah’ın gösterdiği sırat-el mustakimde yürümemiz gerekir. “Ey iman (ettiğini iddia) edenler! Allah’a karşı takvâ sahibi olun (kulluk sorumluluğunuzu bilip yerine getirmeye çalışın)! Ona (yaklaşmak için bir hidâyetçi ile) vesile arayın.”423 Allah kendisine yakın olmamız için bir vesile arayın buyurduysa bizim de bu vesileyi arayıp bulmamız lazım. Vesile, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir, Kur’ân’dır ve kıyamete kadar gelecek olan peygamber vârisi Mürşid-i kâmillerdir. Bununla beraber bütün ibadetlerdir, hayırlardır; ama özellikle en baştaki vesileyi unutmayalım. Vesileye sarılıp gerekeni yapmadan hayatımızı Allah için yaşayamayız. Dediğim gibi; bunun için bir yolculuk yapmak gerekir ki bu yolculuk da tek başına yapılmaz. Peygamber vârisi bir Mürşid-i kâmille beraber olmamız ve yolu onunla beraber yürümemiz şarttır; çünkü yolu Mürşid-i kâmille yürüyünce onun yaptığı gibi yapar, dolayısıyla hayatını Allah için yaşayan kullar oluruz.
Allah bir kuluna “sen benim içinsin” derse, Abdulkadir Geylani (r.a.) Hazretleri’ne “ben insanın sırrıyım, insan da benim sırrımdır”424 buyurduğu gibi ondaki sır tecelli eder; çünkü kul bütün fanilerden vazgeçmiş, ibadetini, namazını, kurbanını Allah için yapmış, hayatı, ölümü Allah için olmuş ve her şeyini Allah’a kurban edip kendisi de kurban olmuştur. Elbette ki zahiri olarak ona bir şey olmaz, sadece ondaki gölge gider ve yerine hakikat tecelli eder. O sır tecelli eder. Bu yüzden Allah “insanda zahir olduğum gibi hiçbir şeyde zahir olmadım.”425 İnsana tecelli ettiğim gibi hiçbir şeye tecelli etmedim, buyurmuştur. Bir kul üzerinde Allah’ın tecellisi açığa çıkarsa o kul hakikatine erer, rabbine vasıl olur ve kendisinde Allah’ın nurundan, güzelliğinden, rahmetinden, El Esmâu’l Husnâ’sından başka bir şey kalmaz.
Evet, hep beraber Allah için olmayı, aynı zamanda hayatı yaşarken nasıl Allah için olacağımızı anlamaya çalışıyorduk.
İnna lillahi ve inna ileyhi raciun: “Şüphesiz biz (her şeyimizle) Allah içiniz ve elbette biz (sonunda) ona döneceğiz.” İnna lillah: “Biz Allah içiniz” Allah’a aidiz. Allah, kullarıyla ilgili bir şey söylerken normalde âyet-i kerimelerde “senin rabbin, sizin rabbiniz” ya da “sizi yaratan rabbiniz” şeklinde devamlı Rabb ismini kullanır; ama dikkat edilirse bu âyette “biz rabbimiz içiniz” deyip Rabb ismini kullanmak yerine “biz Allah içiniz” demiş ve zat ismi olan Allah ismini kullanmıştır.
Peki, bunun hikmeti nedir?
Bütün isimler zat isminden tecelli ettiği için, Allah bir kula tecelli edince Allah ismiyle tecelli eder. Başka bir varlığa tecelli edince ise sadece birkaç ismiyle; örnek olarak Rahîm ismiyle, Kerîm ismiyle, Nûr ismiyle tecellide bulunur; ama insana tecelli edince doksan dokuz ismiyle tecelli eder; çünkü insanı kendi fıtratında yaratmıştır,426 dolayısıyla insanın kâmil olabilmesi için insana gerekli olan şey; Allah’ın bütün isimlerinin üzerinde tecelli etmesidir.
Allah bir kula üç ismiyle, beş ismiyle tecelli ederse kul yine veli olur; ama doksan dokuz ismi tecelli etmediği için isimler onda eksik kalır. Bu yüzden velilerin de peygamberlerin de farklı farklı velayet dereceleri vardır. Mesela; Allah, peygamberlerini anlatırken “onları derecelerle birbirine üstün kıldık”427 buyurmuştur. Bunun sebebi; her birinin aldığı esmâ tecellisinin farklı farklı olmasıdır.
İşte, “inna lillahi ve inna ileyhi raciun” diyen kullar, Allah’a bütünüyle teslim olduklarından ve her zerreleriyle “ben senin içinim ya rabbi” dediklerinden dolayı sadece birkaç ismin tecellisini değil, Allah’ın doksan dokuz isminin tecellisini almaya layık olmuştur.
Her kul, Allah’ın doksan dokuz isminin tecellisini alacak fıtrata, vasfa sahip midir?
Evet, istisnasız herkes bu vasfa sahiptir; yani herkes Allah’ın güzelliğinin, El Esmâu’l Husnâ’sının üzerinde tecelli etmesi için yaratılmış onun yeryüzündeki halifesi, aynasıdır; ama bu tercih kulun kendi duasına kalmıştır. Kul, Allah’a halife olmayı, ayna olmayı, bütün isimleri üzerinde göstermeyi tercih eder, buna göre duasını yaparsa Allah isimlerinin tecellisini kuluna ikram eder. Zaten insanın duasından başka bir şeyi yoktur; ama baktığımızda insan bütünüyle Allah’a ait olduğunu anlamadığı için kendinde bir gücün olduğunu zanneder ve gücün, bilginin, aklın kendisine ait olduğunu sanır. Bu da aslında Allah’ın yaratma sanatıdır.
Evet, kendimizi Allah’ın vahyine göre tanımaya, bununla beraber Allah için olup olmadığımızı anlamaya çalışıyoruz.
Kul, Allah’ı tanımadan Allah için olamaz. Eğer kendimizi, kim olduğumuzu bilmezsek bütün ilmimiz boşa gider; çünkü ortada daha kendini bilen biri yoktur. Kendini bilmeyen başka bir şeyi nasıl bilsin!
Kendini Allah’ın öğretmesiyle bilmeyen bir kulun bilgisi sahtedir, hakiki değildir. Bu fani âlemde gölgeye takılmış, gölgeyi sevmiş, gölgelerle uğraşmış, gölgelerin peşinden koşmuş ve gölgeyi; yani zahiri varlığını, bilgisini, dünyalıkları hakikat zannetmiştir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “insanlar uykudadır, ölünce uyanırlar”428 buyurur. Gölgelerin peşinden koşan, gölgeleri seven, gölgeleri tercih edenler, kısacası dünyaya ait her ne varsa onların peşinden koşanlar uykudadır, kendinde değildir. Bir hayal âleminde, misal alemindedir. Uyanınca da peşinden koştukları yok olur ve başka bir âlemde olduklarını anlamış olurlar.
Bu âlemin fani olduğunu, her şeyin Allah’a âbd olmamız için bir vesile olduğunu, aslında bu âleme ait olmadığımızı, rabbimizden geldiğimizi ve yine ona döndüğümüzü, istesek de istemesek de huzura çıkacağımızı ölünce anlarız. Öldüğümüz zaman perdeler aralanır, uyanmış oluruz; ama o zaman da iş işten geçer; çünkü uyandığımızda nasıl uyumuşsak yine o hâlde uyanırız.
Ya ölüm gelmeden önce dünyadayken uyanırız ya da ölümden sonra uyanırız ki bu durumda uyanmanın bize hiçbir faydası olmaz. Bu yüzden kaybedenler “gördük, anladık ya rabbi! Şahid olduk, her şeyi iyice anladık! Bizi dünyaya gönder, bu sefer doğru yapacağız; iman edeceğiz, salih amel işleyeceğiz, resullerine tabi olacağız, sadaka vereceğiz”429 derler. Kim dünyadayken neyi eksik yapmışsa onu tamamlayacağını söyler. Allah da onlara “artık dönüş yok. Size bunu anlayacak bir hayat vermedim mi? -Verdim. Anlayabileceğiniz kadar imkân size sunmadım mı? -Sundum. Onun için yalan söylüyorsunuz. Dünyadayken her şeyi biliyordunuz, anlamıştınız, bile bile yapmadınız. Size bu imkânı vermeseydim sizi hesaba çekmezdim. Ben bütün imkânları size verdim; ama siz yapmadınız”430 buyurur.
Evet, kaybedenler; dünyadayken “ben böyle şeylerle uğraşamam. Başka dertlerim, sorunlarım, işlerim, sıkıntılarım, arzularım, isteklerim, dualarım var. Ben başka şeyler istiyorum” diyenler, Allah için olmaya çalışmayanlar, kısacası buna tenezzül etmeyenlerdir.
Bilmemiz lazım ki “ben Allah içinim” diyen birinin herhangi bir isteği olamaz. Böyle bir kulun tek isteği Allah için olmaktır. Zaten Allah’a kul olmak, âbd olmak demek; Allah’tan başka bir şeye dönüp bakmamak, sadece onun hesabını yapmaktır. Âşığın, maşukundan başka bir şeyi olamaz. Ona bütün dünyayı verseniz; ama maşukunu vermeseniz her yer ona cehennem olur. Maşuku yanında olmadığı için özlemden, hasretten, aşktan içi yanar. Hâl böyleyken dışarıdaki şeylerle hiç teskin edilebilir mi, mutlu edilebilir mi!
Bizim de dünyaya, dünyanın içindekilere bakmayıp sadece rabbimizi istememiz ve hayatımızı onun yolunda onun rızasını, sevgisini, yakınlığını kazanmaya çalışarak yaşamamız lazım. Öyle ki Allah için olabilelim.
Allah bizi imana davet ediyor; ama iman edebilmek; yani sevebilmek için marifet gerekir, rabbimizi tanımamız, onun emrettiği gibi onun ismiyle okumamız gerekir. Okuyunca, marifete erince bu marifetimiz bize imanı, aşkı, muhabbeti, şehadeti kazandırır ve bizi rabbimize yakın eder, bize velayeti kazandırır. Okumayınca ise bütün bildiklerimiz, anladıklarımız sadece vehimden, zandan, şeytanın verdiği vesveseden ibaret kalır.
Bildiklerimizin vehimden ibaret kalmamasını ve bizde imana dönüşmesini istiyorsak her şeyi mutlaka rabbimizin ismiyle okumaya, onun ismiyle anlamaya çalışacağız. Tabi, her şeyden önce kendimizi okuyacak ve “ben kimim” sorusuna cevap vereceğiz. Zaten rabbimiz kim olduğumuzun cevabını hem kendisi hem peygamberleri, hem de iman eden mü’min kulları üzerinden vermiş ve her birimize “siz de nebîlerim, resullerim, anlattığım mü’min kullarım gibi olun” buyurmuştur. Biz de onlar gibi olmak için onların yaptıklarını yapacağız inşallah.
Biri “ya rabbi! Ben senin için olup hayatımı senin razı olacağın şekilde yaşamak istiyorum” derse Allah ona ikram eder ve onu kendine seçer. Gece, gündüz rabbinin rızası peşinde koşan, derdi sadece rabbini kendinden razı etmek olan bir kul düşünün Allah ona yardım etmez mi! Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “kul bildiğiyle amel ederse Allah ona bilmediklerini öğretir”431 buyurmuştur. Biri Allah’ın öğrettiklerinin gereğini yerine getirmeye çalışıyorsa, derdi rabbinin rızasını, ebedi hayatını kazanmaksa, rabbinin muradının kendisi üzerinde gerçekleşmesini, rabbini sevindirmeyi, razı etmeyi istiyorsa, şeytana, dünyaya, nefsine, insanlara taviz vermiyor, “hayatım ve ölümüm âlemlerin rabbi olan Allah içindir” diyorsa “Allah dilediğini zatına seçer” âyetinde Allah’ın buyurduğu üzere seçilmeye layık olmaz mı? -Elbette ki rabbinin sevgisine, rızasına, seçmesine layık olur; çünkü böyle bir kul, Allah için olan bir kuldur. Allah da onu her türlü nimete, ikrama layık görür. Allah her şeyi apaçık beyan etmiştir, dolayısıyla bunda anlaşılmayacak hiçbir şey yoktur.
Biliyorsunuz, Mürşid-i kâmil manevi yolculuğu yapıp vuslata erdikten sonra hem fena hem de beka bulur ve Allah ona kendini tanıtır. Sonra da ona “haydi, şimdi kullarımın arasına in ve beni onlara tanıt” buyurur. Kullar zaten her şeyi bilir; ama mesele kulun kendisine tecelli eden rabbini tanıması ve rabbinin muradını anlamasıdır. İşte, Mürşid-i kâmil kula onu yaratan rabbini tanıtır ve ona rabbinin muradını öğretir.
Allah herkese her türlü nimeti ikram eder. Veliye de kendi duasına, tercihine göre neyi istemişse onu ikram eder. Veli olan bir kul neyi ne kadar biliyorsa o kadar tercih eder, o kadar ister, Allah da onun duasını kabul edip istediği şeyi veliye verir; ama Mürşid-i Kâmil’e ya da rabbini bütünüyle tercih edip hâliyle, tavrıyla, gönlüyle, ameliyle, işiyle “ben senin içinim” diyen bir kula Allah’ın muamelesi farklıdır, bambaşkadır.
Böyle bir kula yolun sonunda Allah’ın ne hitap edeceğini söyleyeyim. Allah o kula “sana bir şey yok” der. Herkese her türlü ikramı yapar; ama ona gelince “sana bir şey yok” der. Neden? -Çünkü onun kendisi yoktur da ondan. Kendisi olmayınca ona ne olabilir! Allah eğer “sana bir şey yok” dediyse ona bu âlemden hiçbir şey yok demektir. Hem Allah imtihan gereği ona her türlü muameleyi yapar hem de ona hiçbir şey yoktur.
Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.
Allah böyle bir kulun gönlüne herhangi bir şeyi yaklaştırmasına asla müsaade etmez. O kul da zaten hiçbir şey için “bu benimdir” diyemez. Eğer Allah “sana bir şey yok” buyurmuşsa bu sadece zahiri nimetler için geçerli değildir; çünkü zahiri nimetler kulun dünyadayken imtihana tabi tutulması için vardır ve zaten kula ait değildir. Bu yüzden Allah’ın “sana bir şey yok” dediği bir kul zahiri nimetleri zaten kendine ait göremez.
Evet, Allah o kula “manevi olarak da sana bir şey yok” buyurur. Yani velilere her şeyi verir; ama sıra ona gelince “sana bir şey yok” der. Çünkü sana bir şeyin olması senin var olduğun manasına gelir.
Şimdi insan, Allah bize “yolun sonunda sana bir şey yok” diyecekse o zaman bize nasıl bir muamelede bulunacak diye düşünüyor. Evet, Allah birine “zahiri ve manevi sana bir şey yok” diyorsa bu durumda ona “sana ben varım” demiştir. Şimdi böyle bir kul başka şeye dönüp bakabilir mi? -Bakamaz. Zaten kendisi bunu tercih etmişti; ama biraz önce dediğim gibi; her ne kadar kendisi tercih etse de bu ikram onun çabasının, gayretinin ya da bilmesinin, anlamasının işi değildir. Allah’ın ona saf ikramıdır.
Böyle bir kulun artık kıyameti kopmuştur. Olan olmuş ve ölmeden evvel ölmüştür! Kul eğer onunla görüp onunla işitiyor, onunla konuşup onunla tutuyorsa kendisi de sözü de her şeyi de bitmiş demektir. Artık sadece Allah’tan konuşur, Allah ile konuşur, Allah’ı konuşur. Yetmez, onunla bakar, onunla işitir, onunla tutar, onunla yürür. Artık ondan başka hiçbir şeyi kalmamıştır.
Peki, kul önceden de böyle miydi?
-Evet, böyleydi; ama kendisinin bundan haberi yoktu, kendini bir varlık olarak zannetmişti. Karanlık aydınlanıp sır ortaya çıkınca ise aslında her anda Allah ile olduğunu anlamış oldu.
Arkadaşlar şimdi “sekiz, dokuz milyar insan içinden acaba kaç kişi bu hakikate, sırra varıp kendine arif oluyor! Kendini, rabbini tanıyor” diye soruyorlar. Ya da “diğer insanların hâli ne olacak? Madem az kişi hakikatine varabiliyor, o zaman bu kadar insanın olmasının sebebi nedir” diyorlar. İnsan yolcudur, ya cennete yolcu, ya rabbine yolcu ya da cehenneme yolcudur. Bu yolculuğu nereye yapacakları konusundaki tercihi Allah onlara vermiştir; ama bununla beraber Allah’ın daveti, muradı kendinedir; yani bütün insanları kendine davet etmiştir; fakat bu konudaki tercihi onlara bırakmıştır.
İnşallah “ben kimim” sohbetleriyle kim olduğumuzu rabbimizin bize tecelli ettiği şekilde tanıyacağız. Kendimizi tanırsak kazanırız; ama kendimizi tanımadan ve kim olduğumuzu anlamadan öbür tarafa gidersek hiçbir şey kazanamayız.
Herkes için son nefeste perdeler açılır. Allah’ın âyet-i kerimede buyurduğu gibi “herkese gideceği yer gösterilir.” “(Ölen kişi Allah’a) Yakın olanlardan ise, ona (Allah tarafından cemâlini müşahede etmek gibi büyük) bir lütuf, güzel koku(lu bir rızık) ve Naîm cenneti vardır. Eğer o, sağdakilerden (kitabını sağından alanlardan) ise, (ona) ‘(ey) sağdakilerden (olan)! Sana selam olsun’ (denir). Ama o, dalâlette olan (hakkı) yalanlayıcılardan ise, işte (ona da) kaynar sudan bir ziyafet vardır.”432 Yani ona da “sen rabbini, insanlığını ebediyen kaybettin” denildiğinde başından aşağı kaynar sular dökülür.
Ölen; Allah’a yakın olanlardan, öndekilerden, mukarrebundan biriyse ona da revhun reyhan vardır; yani rûha ait nimetler vardır, hemen cennet vardır. O zaten dünyadayken de imanından, marifetinden dolayı gönül itibariyle cennetteydi. Marifet cennetinde rabbini biliyor, tanıyor, seviyor, güveniyor, tevekkül ediyordu. Vefat ettiğinde onun için bir şey değişmez. Sadece son nefesinde perde açıldığında hem kendine hem hakikatiyle beraber rabbine şahid olur. Böyle bir kula hayattayken hiç perde açılmamış olsa bile son nefesinde açılır, o da artık cennette rabbinin huzurunda, rabbiyle beraber olur.
Sağdakilere ve soldakilere de son nefeslerinde perdeler açılır ve biri soldakilerdense ona “sen cehennemliksin” denilir. Sağdakilerdense ona “sen cennetliksin” denilir. Yalnız sağdakilerden olan kul da hayatını yaşarken bir yol yürümüş, iman etmiş ve Allah’a âbd olmak için çaba, gayret sarf edip cennete layık olmuştur. Tabi, bu da Allah’ın rahmetidir, Allah rahmetiyle onu cennete layık görmüştür. Kulun bir çabasıyla, gayretiyle kazandığı nimet vardır, bir de Allah’ın kendinden verdiği nimet vardır. Sağdakilerden olan kul da Allah’ın ona kendinden nimet verdiğini bütün şiddetiyle tadar.
İnşallah kendimizi tanıyacak, kim olduğumuzu, nereden geldiğimizi, neye geldiğimizi, dünyadayken ne yapmamız gerektiğini, nereye gideceğimizi ve nasıl gitmemiz gerektiğini iyice öğrenecek, anlayacağız. Bununla beraber ahirete nasıl gitmeyi istiyorsak gereğini de yerine getirip öyle gideceğiz. Bize düşen; sadece kıpırdamak ve elimizden geleni yapmaya çalışmaktır.
Allah “beni zikret” dediyse zikredeceğiz, “secde et” dediyse secde edeceğiz, “hayır işle, hayırda yarış” dediyse hayır işleyeceğiz ve hayırda yarışacağız. “Doğru yap” dediyse doğru yapacağız, “güzel yap” dediyse güzel yapacağız. Rabbimizin bizden yapmamızı istediği her şey elimizden gelendir. Bunun için Allah’ın vahyini öğrenmeye, anlamaya, okumaya çalışacak ve okurken “sen benim rabbimsin, ben de senin âbdinim” deyip her âyete cevap vermeye çalışacağız. Gerisini Allah zaten ikram eder; ama kendimiz bir adım atmadan Allah’a “haydi ya rabbi! Ben şunu istiyorum, bana onu ver” demek olmaz. Böyle bir şey yoktur. Desek bile boş olur.
Allah böylelerini neye benzetir?
Suya doğru avuçlarını uzatıp su içmeye çalışanlara benzetir.433 Elini suya uzatmakla su eline gelmez. Suyun avucuna dolması için elini suyun altına koyman lazım. Bu herkes için böyledir.
Mesela; baktığımızda müşrikler “Allah dileseydi ne biz ne de babalarımız ondan başka hiçbir şeye âbd ol(up kulluk et)mezdik” dediler.434 Yani Allah dileseydi biz de atalarımız da iman ederdik, dediler! Biz sakın bu yanlışa düşmeyelim ve “Allah dilerse bize bu nimetleri ikram eder” demeyelim. Allah zaten bizim için imanı, cenneti, hayrı dilemiştir. Biz kendimiz için imanı dilemiyoruz. Allah’ın bizim için dilediğini bizim de dilememiz lazım ki Allah’ın bize vermeyi dilediği nimetleri alabilelim. Bunun için de bir adım atmamız gerekir. Yoksa “ben hiçbir şey yapmıyorum, Allah gerekeni yapsın” demek edebe aykırıdır. Böyle söyleyenler Allah’a karşı en büyük edepsizliği, saygısızlığı yapmıştır.
Bizim bütün gücümüz duamızdır. Âlemlerin rabbi de kerim olan, ekrem olan, vehhab olan, rezzak olan, rahman ve rahim olan rabbimizdir. Öyleyse ondan isteyeceğiz; ama nasıl istememiz gerekiyorsa öyle isteyeceğiz. Her ne ki bize kazandırıyorsa Allah onu yapmamızı emretmiş, her ne de bize kaybettiriyorsa Allah onu yapmamamızı emretmiştir. Bu durumda Allah’ın bize vermeyi dilediği nimetleri almak istiyorsak “yapın” dediklerini yapmamız “yapmayın” dediklerini de yapmamamız gerekir.
Nasıl ki şimdiye kadar gelen insanlar ya kazanmış ya da kaybetmiş olarak ahirete gittilerse bizler de aynı şekilde ya kazanmış ya da kaybetmiş olarak ahirete gideceğiz. Yüz sene önce bu dünyada olmadığımız gibi yüz sene sonra da bu dünyada olmayacağız ve bizim yerimize çocuklarımız, torunlarımız gelmiş olacak. Bir yüz sene sonra da bu defa onlar olmayacak. Buradan bile ne kadar fani olduğumuzu anlamamız lazım.
Dünyaya karşı bakışımız doğru olmalıdır. Dünya; Allah’ın bizi misafir ettiği, rızkımızı verdiği, bizi varlıkta tuttuğu ve her türlü imtihanı, kazanma imkânını bize verip kazanmamızı dilediği bir misafirhanedir. Dünyaya misafirhane olduğu bilinerek bakılmadığında biri “burası benimdir” der, öteki “hayır, benimdir” der, bir başkası da “burası bizimdir, biz şunları şunları yapacağız” der. İyi de Allah bizi bu dünyada bir şeylere sahip olalım ya da dünyayı değiştirelim diye yaratmadı ki bizi sadece âbd olalım diye yarattı.
Ve mâ halaktul: “Ve yaratmadım.” Dikkat edilirse Allah âyete önce “yaratmadım” demekle başladı. “Yarattım” demedi, “yaratmadım” buyurdu; yani her şeyi sildi. Âyete önce bu şekilde bakalım. Cinne vel inse illâ li ya´budûn:435 “Cinleri ve insanları, ancak bana âbd olsunlar diye.” Allah önce “yaratmadım” buyurup öncesini komple sildi, hemen ardından ise “ancak, sadece, yalnız bana âbd olsunlar diye” buyurdu.
Bu âyetten ne anlamamız lazım?
Yani Allah bize “senin bana âbd olmandan başka bir işin yok, diğer işler benim işimdir. Rezzak olan, kerim olan, vehhab olan, rahman olan, rahim olan, kadir olan benim. Mülkün sahibi, maliki, idare eden meliki benim. Sakın kendini bir şey zannedip rezil etmeyesin. Senin işin bana sadece âbd olmaktır. Bundan başka işin yoktur, sen sadece kulluğunu yap, geri kalan işler benim işimdir. Nasıl dilersem öyle yaparım. Dilediğime rızkı daraltır, dilediğime genişletir, dilediğime hesapsız verir, dilediğimi öldürür, dilediğimi diriltirim. Sen sadece beni seyret. Senin işin beni seyretmek ve bana âbd olmaktır” buyuruyor.
Hâl böyleyken Allah’ın işini seyretmez şahid olmazsak varlığı, hayatı, kendimizi okumamış oluruz ki okumadığımız için de onun işini sevemeyiz, bunun sonucunda ise âbd olma imkânımız olmaz. Sonra “ya rabbi! işte namaz kıldım, oruç tuttum, zikir yaptım, hayır işledim, on defa hacca gittim” dememiz bir işe yaramaz. Allah bize “madem öyle bana kim olduğunu söyle. Tamam, bunları yaptın da sen kimsin, ben kimim! Bunları kendisi için yaptığın rabbini tanıdın mı! Ben sana ne anlattım! Senin bunları yaparken beni tanıyarak, sana ne vahyettiğimi, senden nasıl bir âbd olmanı istediğimi bilerek yapman gerekmez miydi” buyurur. Cevap olarak “ama insanlar bana farklı şeyler anlattılar, ben de onların söylediği şeyleri yapmaya çalıştım” demek bizi kurtarmaz; çünkü Allah bize “ben sana git öyle mi yap dedim! Seni bana âbd olman için yarattığımı söylemedim mi! Sen daha âbd olmanın ne olduğunu, bana nasıl âbd olacağını anlamamışsın. Bana âbd olman gerekirken gitmiş, başka şeylerin peşinden koşmuş, hayatını onların uğruna harcamışsın. Bana âbd olmayı tercih etmek yerine dünyayı tercih etmiş, dünyayı benden, ahiretten daha çok sevmişsin. Hatta ahireti de zaten kendin için sevmiş, istemişsin. Ben sana sen benim içinsin, bana aitsin demedim mi! Ama sen benim için olamamışsın, beni tercih etmemişsin” buyurur.
Peki, Allah’ı tercih etmiş miyiz?
Maalesef tercih etmemişiz. Rabbimizi tanımadık ki, Allah’ın bize nasıl bir kıymet, değer, şeref verdiğini anlamadık ki rabbimizi tercih etmiş olalım.
Burada karanlıkta kaybolmuşuz. Allah’ın vahyiyle, ismiyle okuyup nûrlanmamız, aydınlanmamız ve kendimizi tanıyıp rabbimizin bize yüklediği büyük şerefi taşımamız lazım. Hangi şerefi? -Göklerin, yerlerin, dağların taşıyamadığı emaneti yüklenme şerefini taşımamız lazım; ama emaneti taşımak bir yana baktığımızda habire gölgelerin peşinden, fani olanların arkasından koşuyoruz. Biraz silkelenip Allah’ın bize yüklediği, göklerin bile taşıyamadığı bu emanetin436 ne olduğuna bakmamız gerekmez mi!
Allah hadis-i kutside “gökler, yerler tecellimi alamadı; mü’min kulumun kalbi tecellimi aldı”437 buyuruyor ya işte bu, Allah’ın tecellisidir ve bizim bu büyük şerefi taşımamız lazım.
Dediğim gibi; burada karanlıkta kaybolmuşuz. Allah’ın yeryüzündeki halifesiyiz; ama bunu unutmuş ve kaybolmuşuz. O yüzden sanki hakikilermiş gibi gölgelerin peşinden koşuyoruz. İnsan aklını kullanınca anlar ki bütün dünya kendisinin de olsa ölüm anı gelince her şeyini bırakır ve dünyalık hiçbir şeyi olmadan ahirete gider. O gün geldiğinde hâlimizin ne olacağını düşünmemiz gerekmez mi! Dünyalıkları, fani olanları o kadar sevdik, mala, mülke, mevkiye o kadar sarıldık, ne oldu! Bize ahiretimiz için ne kazandırdı!
Allah altın, gümüş toplayanlar için “(resulüm!) bir de altın ve gümüşü biriktirip de onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onlara elem verici (iç yakan) bir azabı müjdele! (Bu biriktirilen malların) Cehennem ateşinde kızdırılıp bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanacağı gün (onlara denilir ki), ‘(işte) bu, (dünyada iken) kendiniz için biriktirdiğiniz (servetiniz)dir. Artık biriktirdiğiniz şeyleri(n azabını bugün) tadın!’ Kıyamet günü onları ateşte kızdırıp yanlarını, sırtlarını, alınlarını dağlayacağız”438 buyuruyor. Yani “ben sana bu serveti al, biriktir, topla, kimseye verme, diye mi ikram etmiştim. Al, işte kendin için biriktirdiğin servetin. Haydi, şimdi burada tat bakalım servetini!”
İnşallah rabbimizi, kendimizi varlığı tanıyacak ve hayatı rabbimizin istediği gibi nasıl yaşamamız gerektiğini anlayacağız. Biz anlamaya, tefekkür etmeye çalışırsak rabbimiz bize öğretir.
Bu yol kimsenin yürüyemeyeceği, karışık bir yol değildir. Her şey çok açık ve nettir. Bütün yol iki adımdır. Birinci adım “sen benim rabbimsin, ben de senin kulunum. Benim her şeyim sana aittir ya rabbi! Bana ait bir şey yoktur. Ben de sana aitim. Hayatım da ölümüm de namazım da kurbanım da ibadetlerim de hayrım da her ne varsa hepsi senin içindir. Senden başka tarafa gitmiyor, kendimi bir şeye sahip zannetmiyorum. Zaten her şeyi bırakıp gideceğim. Kendimle getirmeyeceğim şeyler nasıl bana ait olabilir! Bedenim bile bana ait değildir, ölünce o da götürülüp toprağa gömülecek! Ben de yüklendiğin emanetle beraber huzuruna geleceğim. O yüzden ben sana aidim, senin içinim” deyip rabbimize teslim olmaktır. İkinci adım ise rabbimizin bizden teslimiyetimizi kabul edip gönlümüze tecelli etmesidir.
İnşallah bu bir adımı atacak ve rabbimize teslim olacağız. Bunun sonucunda rabbimizin teslimiyetini, âbdliğini kabul edip tecellisini ikram ettiği kullardan olacağız inşallah.
Allah bizi dünyada mahcup eylemesin inşallah. Allah bizi ahirette mahcup eylemesin, son nefeste mahcup eylemesin, huzurunda mahcup eylemesin. Allah bizi yüklendiği emanetin şerefini taşıyanlardan eylesin. Allah bizi kendini, rabbini tanıyanlardan ve hayatı rabbinin ismiyle okuyanlardan eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
