7.Bölüm
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber “ben kimim” sorusuna cevap vermeye, kendimizi rabbimizin vahyiyle nasıl anlamamız gerektiğini öğrenmeye, aynı zamanda rabbimizin bize verdiği kıymeti, değeri, şerefi ve bu şerefi taşımak için hayatı nasıl yaşamamız gerektiğini anlamaya çalışıyorduk.
Allah âyet-i kerimede “sen (seni dinleyenlere âyetlerimi) hatırlat; çünkü hatırlatmak mü’minlere fayda verir”173 buyurmuştur. Bu yüzden biz de hem kendimize hem de birbirimize kim olduğumuzu hatırlatıyoruz; çünkü kim olduğumuzu hatırlamazsak karanlıkta kalır, kayboluruz.
Rabbimiz bize göklerdeki ve dünyaya gelmeden önceki hâlimizi anlatmıştır. Zaten bunları ondan başka kim bize haber verebilir! İman edenler rablerinin kendilerine söylediği her şeyi ciddiye alır. O hâlde bizim de her ne olursa olsun rabbimizin bize anlattıklarını ciddiye almamız ve kendimizi Allah’ın vahyiyle tanımaya, anlamaya çalışmamız gerekir.
Peki, Allah bizi nasıl anlatmıştır?
“Andolsun ki sizi biz yarattık, sonra size suret verdik, sonra da meleklere ‘Âdem’e (her biri bir Âdem olan insana) secde edin’ buyurduk.”174
Dikkat edilirse Allah bu âyette önce “sizi; yani insanı yarattık” buyuruyor, hemen ardından ise “sizi yarattıktan sonra meleklere Âdem’e secde etmelerini söyledik” buyuruyor. Demek ki her birimiz Âdem’mişiz, Allah, melekleri her birimize secde ettirmiştir. Bu yüzden insanın Allah katındaki değeri, kıymeti akılla anlaşılamaz.
Evet, Allah bizi âbd olalım diye yaratmış sonra da bize “sizi yeryüzüne halife kıldık. Bir süre orada kalacak, orada yaşayacak, bana olan kulluğunuzu ispatlayıp sadakatinizi gösterecek, sonra vefat edecek ve hesap yerine geleceksiniz”175 buyurmuştur.
Allah âyet-i kerimede “o, göklerde ve yerde ne varsa hepsini kendi katından (bir lütuf olmak üzere) sizin hizmetinize vermiştir”176 buyurur. Allah her şeyi bizim için yaratmış, bizi de kendisine âbd olalım diye yaratmıştır.177 Geçen sohbetimizde insanın kıymetinin, değerinin ne kadar olduğunu anlatırken “kim bir canı, bir can karşılığı veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya karşılık olmaksızın (haksız yere zahiren veya manen) öldürürse bütün insanları öldürmüş gibidir. Her kim de birini (zahiren veya manen) yaşatırsa bütün insanları yaşatmış gibidir”178 âyetini okuyup bir insanın bütün insanlar gibi olduğunu söylemiştik. Kul bunu biraz düşünmeli ve “rabbim bana yapılanın aynısını sanki bütün insanlara yapılmış gibi kabul ediyor” deyip Allah katında ne kadar kıymetli olduğunu tefekkür etmelidir. Bu tefekkürü yaparsa Allah’ın vahyine göre kim olduğunu mutlaka anlar.
“Ben Kimim” sohbetlerinin başında insanı anlatırken “senden bir tane daha yoktur” demiştim. Kendini doğru tanıman için burayı iyice anlaman gerekir. Senden bir tane daha yoktur. Allah, seni yaratırken kopya çekmemiştir. Önce seni irade etmiş, dilemiş sonra “ol” deyip yaratmıştır. Eğer senden bir tane daha yoksa bu durumda kendini Hz. Âdem (a.s.) gibi bilmen lazım.
Nasıl?
Hayatını yaşarken sadece rabbinle muhatapsın. Geriye kalan her şey senin için yalnızca bir imtihandır. Sana sıkıntı veren yanar. Sana yardım eden de dirilir, ihya olur, büyük ikramlara nail olur.
Allah ısrarla, tekrar tekrar “doğrusu insana, çalışmasından başka bir şey yoktur.”179 Herkese sadece sa’yının, yani yaptıklarının, koşmasının, çabasının, gayretinin, cehdinin, cihadının karşılığı vardır. “Hayır namına kendiniz için her neyi (âhirete gönderip huzura) takdim ederseniz Allah katında onu bulursunuz.”180 “Kim sâlih bir amel işlerse (bu) kendi lehinedir. Kim de kötülük yaparsa (o da) kendi aleyhinedir.”181 Yani “kim ne yaparsa kendine yapar” buyurmuştur. O zaman bir kula yaptığın her muameleyi aslında kendine yapmışsın demektir.
Bunu sadece zahiri olarak anlamak yetmez. Bir de işin manevi tarafı vardır. Başkasına yaptığın muameleleri manevi olarak da kendine yapmış olursun.
İster mü’min ister gayrimüslim olsun hiç fark etmez, bir insana, hayvana yahut başka bir mahlukata yaptığın her muamele aslında kendine yaptığındır. Bunu böyle anlamazsan yanlış tarafta durmuş ve rabbine dönememiş olursun.
Hak bir tek Allah’tır. Kul, Allah’a dönünce, iman edince, rabbini sevince, ona teslim olunca, şükredince, hamd edince, rabbini tesbih edince, tekbir edip tevhid edince dirilir. Yoksa rabbinden yüz çevirmiş olur ki o zaman da manevi olarak ölür. Yani kulun hayatı yaşarken Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in “beden ile gönlün beraber olmadığı hiçbir ibadeti Allah kabul etmez” buyurduğu gibi gönül itibariyle de rabbiyle beraber olması ve huzurda durması gerekir ki rabbine dönmüş olsun.
Biraz daha izah edeyim. Misal; namazdayken gönül itibariyle rabbine dönmediğinde; yani gönlün rabbinle beraber olmadığında namaz kılmış değil, namaz kılanların taklidini yapmış olursun. Gerçekten namaz kılmak için gönül itibariyle Allah’a dönmen ve huzurda olman lazım. Başka bir ifadeyle zahiri olarak bedeninle kıbleye döndüğün gibi manevi olarak da kıbleye dönmen lazım. Zahiri kıble Kâbe’dir, manevi kıble ise seni yaratan, rabbin olan Allah’tır. Hayatı yaşarken de huzurda durabilmen için manevi kıblen olan Allah’a dönmen şarttır. Allah’a dönmediysen kıblene dönememişsindir, dolayısıyla gönlün başka tarafa döner ve sen de onlarla meşgul olursun.
Hepimiz biliyoruz ki bu âlem fani bir âlemdir, yok olucudur. Âyet-i kerimede Allah’ın buyurduğu gibi “o (gökyüzü ve yeryüzü) üzerinde bulunan her şey fânidir (ve yok olacaktır). Ancak Zûl Celâli vel İkrâm (celal ve ikram sahibi ve celaliyle tecelli ettiği her muamelesinde mutlaka kuluna bir ikramı) olan rabbinin vechi (zatı ve zatından tecelli eden El Esmâu’l Husnâ’sı) bâki kalacaktır.”182 Allah’tan başka hangi tarafa dönersek dönelim, bilmemiz lazım ki hepsi fanidir ve mutlaka sonunda hem biz onu bırakacağız hem de o bizi bırakacaktır.
İnsan, rabbine döndü mü gölge olan, fani olan tarafı zayıflar, hakikati kendisinde zuhur eder. Nasıl ki kul güneşe dönünce gölgesi arkasında kalıyorsa rabbine dönünce de gölge olan beden tarafı, dünyaya ait olan tarafı arkasında kalmış olur; çünkü rabbine dönmüştür. Tam tersine insan güneşe sırtını çevirince ne olur? -Bu defa gölgesi önünde olur, tabir-i caizse kendi gölgesine; yani dünyaya, zahiri tarafa secde etmiş vaziyette olur. İnsan, kendisini yaratan rabbine sırtını çevirince de dünyaya ait olan tarafa, dünyaya secde eder ve bundan haberi bile olmaz; yani kendini zahiri olarak sadece bedenden ibaret görür. Bu yüzden bir tek gölge peşinde koşar, gölgelerle meşgul olur.
Gölgemizden kurtulmak için bütün gönlümüzle rabbimize dönmemiz lazım ki hak tecelli etsin; yani yüzümüzü güneşe dönmemiz lazım ki gölgemiz arkamızda kalsın. Yoksa güneşe, hak olan rabbimize sırt çevirdiğimiz müddetçe gölgemizle beraber oluruz.
Evet, dünyayla meşgul oldukça gölgelerle meşgul oluruz ki bu gölgeler de bize hiçbir şey kazandırmaz. Peki, dünya hayatımızı yaşarken bu gölgelere; yani dünyevi şeylere karşı nasıl bir bakışımızın olması, onlarla nasıl bir bağ için de olmamız lazım ki gölgeler gönül itibariyle bizi rabbimizden ayırıp meşgul etmesin?
Eğer gönül itibariyle rabbimize dönmüşsek, yaptığımız her işte rabbimizin rızasını gözetiyor, uğraştığımız gölgelerle sırf ebedi hayatımızı kazanmak için uğraşıyorsak işte o zaman dünyevi şeylerle meşgul olmamız gönül itibariyle rabbimize dönmemize engel olmaz, hatta bu meşguliyetimiz bile bizim için ibadet olur.
Hayatı zahirden ibaret görüp dünyayı, dünyaya ait olanı istediğimiz için dünyevi şeylerle meşgul olmak farklı, sırf onlarla rabbimizin rızasını kazanalım, kulluğumuzu daha iyi bir şekilde yerine getirelim diye dünya işiyle meşgul olmak farklıdır. Bu ikisini birbirine karıştırmayalım. Niyetimiz Allah’ın rızası, ebedi hayatımız olunca neyle uğraşırsak uğraşalım manevi olarak kazanırız; fakat dünyayı, dünyaya ait olanı, zahiri şeyleri sevdiğimiz için bir şeyler yapıyorsak o zaman gölgelerle meşgul olmuş ve rabbimizden yüz çevirmiş oluruz ki sonuç olarak bu gölgeler bize rabbimizden, ebedi hayatımızdan hiçbir şey kazandırmaz.
“Allah, göklerin ve yerin nûrudur”183 buyurdu Allah. Gördüğümüz âlemin hepsi Allah’ın nûrunun tecellisinden ibarettir. Bizi yaratan rabbimiz bize böyle haber verdiyse bizim de böyle iman etmemiz lazım. Allah göklerin ve yerin nûruysa o hâlde bütün âlem nûra gark olmuş demektir.
Bütün âlem nûra gark olmuştur. Bu yüzden aslında beden de nûrdan bir varlıktır; ama bedende bir de Allah’ın rûhundan nefhettiği hakikat vardır. Her şey yok olur; ama Allah’ın nefhettiği rûh hariç; çünkü o, Allah’tan bir tecellidir, dolayısıyla bakidir, ebedidir. Allah ona ebedi bir hayatı hazırlamıştır. Beden ise Allah’ın nefhettiği rûhun sadece elbisesidir.
Eğer yalnızca zahiri taraf olan elbisemizi; yani gölgeyi görürsek hayatımızı yaşarken gölgelerle meşgul oluruz, onlar da bize ebedi hayatımız için bir şey kazandırmaz. Böylelikle Allah’ın bize nefhettiği rûhumuzdan, hakikatimizden mahrum kalırız. Önce bunu anlayıp idrak etmemiz, iman etmemiz ve bundan emin olmamız lazım. Öyle ki gölgelere takılıp hakikatimizi unutmayalım.
Gölgelere takılmamanın yolu da; bir şeyin kıymeti, değeri ne kadarsa ona o kadar kıymet, değer vermekle mümkündür. Mesela; elbiseye ne kadar değer veriyorsak beden elbisesine de o kadar değer verelim; çünkü bedenimiz biz değiliz. Biz onun içindekiyiz. Bedenimizin içinde rabbimizin zatıyla, sıfatıyla tecelli ettiği biz varız. Dolayısıyla bedenimizi kendimiz zannetmeyelim. Aksine Allah’ın nefhettiği rûhla olalım, o olalım. Bu da sürekli rabbimize dönmekle mümkün olur. Bu yüzden Allah âyet-i kerimelerde devamlı kendine davet eder, hatırlamaya davet eder ve bize “rabbini unutma, zikret, tesbih et, tekbir et, tevhid et, rabbine secde et, ibadet et, namaz kıl, oruç tut, zikir yap, sadaka ver, rabbinin yolunda insanlara infak et, zekât ver, iyilik yap, güzellik yap, rahmet ol, nimet ol, ikram ol, güzellik ol” buyurur.
Bunların hepsi bizim içindir. Allah’ın emrettiği bu güzellikleri başkalarına değil aslında kendimize yapıyoruz; çünkü Allah, “sen bir yaparsan ben on veririm.” “Kim (Allah’ın huzuruna) güzellikle gelirse ona getirdiğinin on katı vardır. Kim de kötülükle gelirse o sadece getirdiğinin dengiyle cezalandırılır. Onlar haksızlığa uğratılmazlar”184 buyurmuştur. Allah’ın bu konuda va’di vardır, bu yüzden yaptıklarımıza karşılık en az bire on şeklinde tecelli eder. Bu da onun ekrem oluşundan, kerim oluşundan, vehhab oluşundan, rahman ve rahim oluşundan, El Vedûd (seven) oluşundan, ilah oluşundan dolayıdır. Yani Allah bize “beni tanı, sana nasıl değer verdiğimi anla” buyurur.
Evet, Allah yaptığımız güzelliklere bire bir karşılık vermez. En az on katını verip bizi güzelleştirir.
Nasıl?
Her güzellik yaptığımızda üzerimizde Allah’ın güzelliği, isimleri, hakikatimiz tecelli etmiş olur ve Allah bu tecelliyi bizim için artırır. Allah’ın hangi ismiyle güzellik yaparsak Allah da bize on kat daha onu yapma gücünü verir. Mesela; birine rahmet ettiğimizde Allah bize rahmetiyle tecelli eder ve bize on kat daha rahmet etme gücünü verir. Allah El Ekrem’dir, El Kerîm’dir; yani kuluna ikram etme sıfatını verip onu ikrama nail kılandır. Biz etrafımıza ikram ettikçe Allah da bize ikram etme sıfatını verir, bunun sonucunda Allah’a ve kendi hakikatimize yakın oluruz.
İlk inen âyetlere baktığımızda rabbimiz kendini tanıtırken ekrem olduğunu buyurur.
Ikra’bismi rabbikellezî halak: “(Zatıyla ve sıfatlarıyla tecelli edip tüm mevcudatı) Yaratan rabbinin adıyla (kendini ve tüm mahlûkatı) oku (anla, idrak et)!” Halakal insâne min alak: “(O) İnsanı alaktan (zahiren bir kan pıhtısından, manen de alakasından ve sevgisinden) yarattı.” Ikra’ ve rabbukel ekrem:185 “Oku (anla, idrak et ki)! Senin rabbin ekremdir (zatında kerim olan ve kullarına kerim olmayı ikram edendir).” Yani kuluna halife olma özelliğini verip çabasına, gayretine göre ona ikram etmeyi ikram edendir. Başka bir deyişle kul, Allah’ın isimlerini üzerinde gösterdikçe onu diğer kullarına karşı kerim kılandır.
Görüldüğü gibi birine ikram edince aslında o ikramı kendimize yapmış oluruz; yani yine kim ne yaparsa sadece kendine yapar. Güzel yapınca kendisi kazanır, yanlış yapınca kendisi kaybeder.
Bu dünya imtihan yeridir. İmtihan da kazanma imkânı demektir. Bu imkân; Allah’ın güzelliğinin, isimlerinin tecellisini kazanıp kendimizi tanıma, Allah’a yakın olma imkânıdır. İşte, bütün mesele; karşılaştığımız imtihanlarda Allah’ın isimlerini üzerimizde gösterip bu isimlerin güzelliğini artırmamızdır. O yüzden herkes birbiriyle imtihandadır. İmtihanı geçebilmek için yaratan rabbimizin ismiyle okumamız lazım. Bu okumayı yapabilmek için de öncelikle bizi yaratanı, bize kendinden güzellik vereni, El Esmâu’l Husnâ’sını ikram edip yeryüzünde kendisine halife kılanı, hiç kimsenin biçemeyeceği kıymeti, değeri bize vereni okumamız gerekir. Öyle ki hayatı doğru anlayabilelim ve karşılaştığımız imtihanlarda Allah’ın isimleriyle muamele edip bu isimlerin güzelliğini üzerimizde artırabilelim.
Allah’ın, kuluna verdiği değeri hiç kimse bilemez. Hiçbir akıl bunu idrak edemez; yani hiç kimse kulu Allah’ın sevdiği gibi sevemez. Bütün anneler, babalar bir araya gelseler, hepsinin sevgisi, rahmeti birleşse bile tek bir çocuğu dahi ne Allah’ın sevdiği gibi sevebilir ne de Allah’ın rahmet ettiği gibi rahmet edebilir; çünkü kulunu yaratan odur. Onun sevgisi baki, kulların sevgisi ise her ne kadar severlerse sevsinler nihayetinde fanidir.
Bir hakiki sevgi vardır, bir de sevginin gölgesi vardır. Fanilerin sevgisi ancak gölge mesabesindedir. Hatta bu gölge bile yine Allah’tandır, onun sevgisinin, rahmetinin tecellisidir. Allah sonsuz rahmetinden, muhabbetinden, ikramından, kereminden her bir kula tabir-i caizse bir damla vermiştir, işte bu gölge de Allah’ın verdiği bir damlanın tecellisidir.
İnsanın gönlü ne kadar genişse Allah’ın tecelli ettiği sevgi ve rahmet onda o kadar mevcut olur. Eğer bütün insanların sevgisi, rahmeti birleşse bile birini Allah’ın sevdiği gibi sevmiş olmuyorlarsa o zaman bilelim ki Allah’ın rahmetini, muhabbetini, sevgisini, keremini, ikramını hiçbir kul idrak edemez, anlayamaz. Bu istisnasız herkes için böyledir; yani her kul, Allah katında özeldir, kıymetlidir. Herkes rabbine böyle nazar etmeli ve değerinin Allah katında ne kadar özel olduğunu anlamalıdır ki rabbine şükredebilsin, nankörlerden olmasın.
Rabbinin kendisini ne kadar sevdiğini anlamayanlar rabbine karşı şükürsüzlük yapar, teşekkür etmez; çünkü rabbinin kendisine verdiği güzellikleri, kıymeti, değeri görmez, bunun yerine eksikleri, sıkıntıları görür ya da sadece nimetlere bakar, nimetler için dua eder, çaba, gayret sarf eder, hayatı onlar uğruna yaşar. Rabbinin kendisini ne kadar sevdiğini görmeyip sadece fani şeylere takıldığı için bu defa rabbinin sevgisine karşı nankörlük yapmış olur.
“O (gökyüzü ve yeryüzü) üzerinde bulunan her şey fânidir (ve yok olacaktır). Ancak Zûl Celâli vel İkrâm (celal ve ikram sahibi ve celaliyle tecelli ettiği her muamelesinde mutlaka kuluna bir ikramı) olan rabbinin vechi (zatı ve zatından tecelli eden El Esmâu’l Husnâ’sı) bâki kalacaktır.”186 Madem Allah’ın vechinden başka her şey faniyse ve yok olucuysa bu durumda rabbimizle beka bulmamız lazım. Beka bulmak için de ondan başka tarafa dönmeden şükür hâlinde, hamd hâlinde, tesbih hâlinde olmamız, her an rabbimizin huzurunda olduğumuzu unutmayıp sohbetimizi onunla yapmamız ve Allah’ın vahyini okuyup her bir âyete cevap vermemiz lazım. Yoksa rabbimizi, kendimizi, kim olduğumuzu ve bu âlemde neden bulunduğumuzu unuturuz.
İnsan unutkan bir varlıktır. Nasıl ki biri sürekli gölgesinin peşinden koşsa bile hiçbir zaman gölgesine varamayacaksa ve onun bu tavrı kendisine bir fayda vermeyecekse gölgelerin; yani faninin peşinde koşmak da insana bir fayda vermez.
Kula düşen; sırtını güneşe dönmek değildir. Kula düşen; yüzünü güneşe dönmektir; yani rabbine dönmek, ebedi hayatını tercih etmek, rabbinin rızasını, nûrunu istemek ve onun nûruyla nûrlanıp güzelliğiyle güzelleşmektir. Kul, rabbinin huzuruna giderken neyi kazanmışsa o olarak gider; yani ya Allah’ın nûru, isimlerinin güzelliğinin tecellisi olarak, hakikatine ermiş, Allah’ın nefhettiği rûh, meleklerin secde ettiği varlık olarak gider ya da beden tarafına dönmüş, gölgenin, fani olanların peşinden koşmuş, fani şeylerle meşgul olmuş, onları zikretmiş, sevmiş, hayatı boyunca faniyi kazanmaya çalışarak ebedi hayatını kaybetmiş biri olarak gider.
Biri hayatını fani şeyleri kazanmak için harcasa bile sonunda mutlaka Allah ona “gel” der. O zaman da irkilir; çünkü bütün kazandıklarını bir anda bırakır ve kaybeder. Elbisesi olan bedeni de buna dâhildir. Nihayetinde her şey kendi hakikatine varır. Beden topraktan olduğu için toprağa gider; Allah’ın nefhettiği rûh da Allah’ın huzuruna gider.
Allah âyet-i kerimede “herkes neyin peşinden koştuğuna baksın”187 buyurmuştur.
Neden?
Çünkü sonunda bulabileceği odur. Allah’ın hiç kimseye zahiri olarak bir va’di yoktur; ama manevi olarak vardır. Allah “manevi olarak her neyi kazanmak için çabanı, gayretini sarf eder, gereğini de yaparsan onu sana veririm” buyurmuş; ama dünya hayatı için “sana dünyayı veririm” diye bir vaatte bulunmamıştır. Aksine “dünya hayatı bir imtihandır. Allah dilediğine rızkı daraltır, dilediğine genişletir, dilediğine de hesapsız verir”188 demiştir. Rızık derken sadece ekmek olarak düşünmeyelim, her şey bunun içindedir. Çünkü dünya hayatı bütün her şeyiyle imtihandır. O yüzden Allah imtihanı anlatırken “sizi malınızla, canınızla, evladınızla, eşinizle, işinizle, ticaretinizle, insanlarla imtihana tabi tutarım”189 buyurmuştur.
Allah’ın imtihana tabi tutmasının hikmeti nedir?
Allah, kullarını imtihanlara tabi tutarak “sen benim halifemsin, güzel yap ve benimle güzel ol. Halifeliğini taşı, El Esmâu’l Husnâ’mı üzerinde göster” buyuruyor.
Peki, Allah’ın, isimleri kul üzerinde nasıl tecelli eder?
Kul rahmet etmesi gereken bir imtihanla karşılaşınca gerekeni yapıp rahmet ettiğinde Allah’ın Rahîm ismi onun üzerinde tecelli eder ve Allah onun üzerindeki Rahîm isminin tecellisini artırır. İkram etmesi gerektiği bir imtihanla karşılaşıp ikram ettiğinde üzerinde Kerîm ismi tecelli etmiş olur. Her ikram ettikçe de Allah’ın Kerîm isminin tecellisi onun üzerinde artar. Affetmesi gereken bir imtihanla karşılaşıp insanları affettiğinde Afuvv ismi, mağfiret ettiğinde Ğafûr ve Ğaffâr isimleri onun üzerinde tecelli eder. Yardım etmesi gerektiği bir imtihanla karşılaşıp insanlara yardım ettiğinde Nasîr ismi, insanları selamete erdirdiğinde Selâm ismi, Allah’ın güzelliğine şahid kıldığında ise bu defa Eş Şehîd ismi onun üzerinde tecelli eder ve Allah onu şahid kılar.
Kul bu şekilde her imtihanda gerekeni yaptıkça Allah ona isimlerinin nûruyla tecelli eder. Kul da böylelikle rabbine yakın olur, rabbinin sevdiği âbdi, kulu olur.
Allah, kulunun üzerinde kendi güzelliğini sever, başka bir şeyi sevmez. Her ibadet, her zikir, her hayır, yaptığımız her güzellik bize sadece Allah’ın güzelliğini kazandırır. Allah da bizim üzerimizde bu güzelliğini sever.
Allah serîul hisâbtır; yani hesabı seri olarak görendir.190 Kul, Allah’ın ismiyle muamele edip güzel yaptığında Allah onun hesabını anında görür ve onu isimlerinin güzelliğiyle güzelleştirir.
Bu âleme Allah’ın güzelliği, halifesi olmaya, Allah’ın güzelliğine ayna olmaya, Hz. İnsan olup meleklerin secde ettiği varlık olmaya gelmişiz. Allah bu ikramı yalnız insana yapmıştır; çünkü Allah’ın rûhundan nefhettiği rûhu bir tek insan taşır. Zaten meleklerin insana secde etmesi de Allah’ın nefhettiği bu rûhtan dolayıdır.191
Melekler insanların; Allah’ın nefhettiği rûhu taşıdıklarını ve yeryüzünde Allah’a halife olduklarını bilirler. Bununla beraber hepsi hayırdan, iyilikten, güzellikten, rahmetten ibaret olan, Allah’ın her emrine itaat edip bütün emirlerini aşkla, muhabbetle yerine getiren, insanlar ve mü’minler için istiğfar eden, cenneti isteyen varlıklardır. Bir kul da kendini bilir, karşılaştığı imtihanlarda insanlara sadece hayır olur, rahmet olur ve rabbinin emrini aşkla, muhabbetle yerine getirmeye çalışırsa melekler gibi nûrdan bir varlık olmuş ve melekût âlemine varmış olur; ama insanda melekût âleminin de ötesi vardır; yani Allah, insana rûhundan nefhettiği için bütün bu güzelliklerin tecelli ettiği, Allah’ın isimlerinin tecellisine kâmil manada ermek ve Allah’ın nefhettiği rûh olmak vardır.
Allah’ın, rûhundan nefhettiği manevi tarafımız rabbinin huzurundan ayrılıp gelmiştir. Rabbine âşıktır ve sadece rabbini ister. Bu bedende hapiste, zindandadır. Bu yüzden devamlı feryat edip rabbini ister. Rabbine giden yolu ona göstermeyinceye kadar hiç kimse onun bu feryadını dindiremez. En fazla kendini rûhundan perdeler ve rûhunun feryadını yok sayar sonra da rûhunun sustuğunu zanneder.
Biz bir şeyi görmüyoruz ya da duymuyoruz diye o şey yok değildir. Mesela; melekler bizimle beraberdir; ama biz onları göremiyoruz; çünkü meleklerin âlemi farklıdır. Aynı şekilde bir manevi tarafımız vardır ve o manevi tarafımız zahiri olarak göremediğimiz farklı bir âlemdedir. Farklı âlemde olduğu için gölge olan, elbise olan varlığımızı bu âlemde görürken manevi varlığımızı göremeyiz.
Her ne kadar Allah, rûhumuza beden elbisesini giydirmiş olsa da hakikatimiz bedenimizin içinde değildir. Evet, bedenimize bağlı durumdadır; ama başka bir âlemdedir. Beden tamamen karanlıktır, o ise tamamen nûrdur. Nûr, karanlığa tecelli etmiş ve karanlıkla nûr birbirine karışmıştır. Bu nedenle ikisi de birbirini hisseder, tadar; çünkü gölgeyle güneşin birbirine karışması gibi karanlıkla nûr da birbirine karışık vaziyettedir.
Bu yaratılış bambaşka bir yaratılıştır. Bu yaratılıştan ötürü hem zahiri tarafımızı hem de manevi tarafımızı hissederiz; yani güzel yapmamız gereken bir olayla karşılaştığımızda hem Allah’tan olan manevi tarafımız bize “haydi, güzel yap” der hem de karanlık olan tarafımız “bu güzellik sana mı kaldı” der. Biz de bu iki hâli aynı anda tadar, yaşarız.
“Güzel yapmak sana mı kaldı” diyen taraf bizim nefis olan, karanlıkta kalan tarafımızdır. “Güzel yapman lazım” diyen taraf da rabbimizden gelen aydınlık tarafımızdır. İşte, biz de bu ikisi arasında tercihimizi yaparız. Güzel yapan tarafta durunca Allah ile güzel oluruz. Karanlık tarafta durunca ise karanlığa gömülürüz.
Karanlık tarafta durmamak için kendimizi tanırken gölge olan, karanlık olan tarafımıza “ben” demekten kurtulmamız ve ona “ben” deyince hiçbir şey kazanamadığımızı iyice anlayıp idrak etmemiz lazım. Unutmayalım ki “ben” deyince değil “Allah” deyince, “rabbim nasıl yapmamı istiyor, nasıl yapmamı seviyor” deyince kazanırız.
Kul, hayatı yaşarken aklına, nefsine, gönlüne “sen mi daha iyi biliyorsun, yoksa Allah mı daha iyi biliyor” diye sormalıdır. Her akıl sahibi kul bu soruya “tabi ki Allah daha iyi biliyor” der. Madem Allah daha iyi biliyor, o zaman sen mi kendin için daha rahimsin, yoksa Allah mı sana senden daha rahimdir! Senin rahmetinden ne olacak! Senin sonsuz bir deryadan yalnızca bir damla rahmetin vardır. Hâl böyleyken nasıl kendi bir damla olan rahmetine bakıp “benim rahmetim deryadan daha büyüktür” diyebilirsin! Eğer Allah’ın rahmetine iman etmişsen Allah seni imtihana tabi tuttuğunda itiraz edip isyan edeceğine “rabbim bana şu an rahmetiyle muamele ediyor” deyip onun senden istediği gibi yapman gerekir. Yoksa gölge olanın, fani şeylerin eksikliğine bakarak manevi tarafını, hakikatini unutmak sana sadece kaybettirir.
Kesinlikle bilmen lazım ki Allah sana her ne muamelede bulunursa bulunsun o senin için mutlak hayırdır, rahmettir, güzelliktir. Sana düşen; rabbinin rahmetine, muhabbetine, kerimliğine, ikramına, hidâyetine teslim olmaktır. “Ben bilmem, rabbim bilir” deyip El Alîm olan sahibine boyun bükmektir. Yaratan bilmez mi,192 buyurdu Allah. Rabbin senin için neyin hayırlı olduğunu elbette ki senden daha iyi bilir. Yaratılan bir kul kendini hiç kendisini yaratan kadar bilebilir mi! Böyle bir şey düşünülebilir mi? -Elbette ki düşünülemez.
Bize düşen; hayatı yaşarken “rabbim ne söylediyse doğru odur, hak odur, güzel odur, rabbimin muradının üzerimde gerçekleşmesini kazandıran odur” deyip rabbimizin emrettiği gibi yapmaktır; yani kitabımızı okuyup rabbimizi, kendimizi anlamaya, tanımaya ve bize verdiği kıymeti, değeri, şerefi taşımaya çalışmaktır. Sanki sıradan bir varlıkmış gibi durmak değildir; Allah’ın yeryüzündeki halifesi olarak, Hz. İnsan olarak, bütün varlığın, yerde, gökte, ikisi arasında ne varsa hizmetine verildiği, meleklerin secde ettiği varlık olarak durmaktır.
Halife olarak durmak sadece insanın kendine bu şekilde bakması değildir. Aynı zamanda halifeliğin gereğini yapmaktır. Biz de Allah’ın huzurunda onun halifesi olarak durmamızın gereğini yerine getirecek ve konuşurken bir halife olarak konuşacağız, herhangi bir şey yaparken halife olarak rabbimizin istediği, sevdiği gibi yapacağız. Kısacası hayatı yaşarken “ben” demeyecek, sadece “rabbim, ilahım, mabudum, maşukum! Senin huzurunda varlık iddiasında bulunmuyorum. Bende senin güzelliğinden, tecellinden, nûrundan başka bir şey yoktur. Ben senin kulum ve sadece sana aidim” diyeceğiz. Böyle söyleyince fani olan gölgeden kurtulup hakikatimize, rabbimize dönmüş oluruz. Bunun sonucunda da hak tecelli eder ve artık gölge tarafımız görünmez.
İnsan, kendini tanımalı, bu imtihan âlemine geçici olarak birkaç günlüğüne geldiğini bilmelidir. Dünya hayatı birkaç günlük hayattır. Bu nedenle Allah dünya hayatına “bir günlük hayat”193 demiştir. Ebedi bir hayata göre bu dünya hayatı sadece bir gündür. Eğer bu bir günlük hayatta kim olduğumuzu bilmez, anlamaz, gölgelere, karanlığa gömülürsek; dünyanın, gölge olan bedenimizin peşinden gider, rabbimizi, hakikatimizi unutursak kendimize zulmetmiş, yani kendimizi karanlıkta bırakmış oluruz. Yoksa Allah hiç kimseye zulmetmez.194 Allah’ın, kullarına zulmetmesi düşünülemez. İnsan kendine zulmeder ve kendini karanlıkta bırakır.
Bu âlemde her ne varsa her şey nûrdan ibarettir. Varlığın hem zahiri tarafı nûrun tecellisidir hem de manevi tarafı nûrdan ibarettir. Madem öyle yere, göğe, Ay’a, Güneş’e, yıldızlara, denizlere, ağaçlara, her neye ve nereye bakarsak bakalım orada rabbimizin yaratmasına, kudretine, ikramına şahid olmamız lazım; çünkü Allah bize “her şeyi senin için yaratmışım”195 buyuruyor. Biz de hayatı yaşarken Allah’ın bize verdiği bu değeri, kıymeti, şerefi anlayıp Allah’ın yeryüzündeki halifesi olduğumuzu bilerek durmalıyız.
Peki, böyle durabilir miyiz?
Elbette ki durabiliriz; çünkü Allah bütün nebîlere, resullere verdiği güzelliği bize de vermiştir, dolayısıyla onlarda ne varsa bizde de o vardır. Bu yüzden Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e “(Resulüm!) de ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim” buyurmuştur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bizim gibi bir beşerse aramızdaki fark nedir? -Bunun cevabını da Allah veriyor. “Fakat bana ilahınızın vâhid (sıfatlarında ve isimlerinde tek) olan ilah olduğu vahyediliyor.”196
İlâhun vâhid. Vahid sadece bir demek değildir. El Vâhid isimlerinde bir olan, El Ehad ise zatında bir olan demektir. Âyeti bu şekilde tefekkür edince bu durumda âyet “ben bütün güzelliklerin Allah’tan tecelli ettiğine iman etmiş, şahid olmuşum ve ben onun tecellisinden başka bir şey değilim. Aramızdaki fark budur” manasına gelir.
Allah’ın güzelliğinin tecellisi kulda güzel ahlak olarak görünür. Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için “seni âlemlere rahmet olarak gönderdim.197 Sen mü’minlere karşı rauf ve rahimsin,198 sen azim bir ahlak üzeresin”199 buyuruyor. Vahid olan Allah’ın tecellisi. Allah’ın El Esmâu’l Husnâ’sı zatından tecelli eder. Zatı tecelli edince de El Esmâu’l Husnâ’sı tecelli eder. Bu durumda Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Allah’ın zatıyla, sıfatıyla tecelli ettiği yeryüzündeki halifesidir, demektir.
Her kul böyle midir?
Evet, böyledir. Zaten Allah’ın bunu bize haber vermesinin sebebi bizim de kendimizi aynen böyle bilmemiz içindir. Allah bize “kendinizi böyle bilin ve siz de resulüm gibi güzelliğimin tecellisi olun” buyuruyor. Sakın “biz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz gibi olamayız” deyip kendimizi kandırmayalım. Allah bize Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’i örnek gösteriyorsa mutlaka onun gibi yapabiliriz demektir. Aksi hâlde Allah bizden ona tabi olmamızı istemezdi; ama tam tersine Allah âyet-i kerimede “(resulüm!) de ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana tabi olun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı mağfiret etsin; çünkü Allah ğafûrdur, rahîmdir (her türlü günahı mağfiret eden, isimlerinde ve fiillerinde her zaman rahmeti tecelli edendir)”200 buyuruyor.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “Allah’ı seviyorsanız bana tabi olun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı mağfiret etsin” derken her birimize “şimdiye kadar Allah’tan başka tarafa döndünüz; ama artık rabbinize dönün. Bana tabi olup benim gibi iman edin, rabbinize benim gibi teslim olun, Allah’a karşı benim gibi takvâ sahibi olun, insanlara benim gibi rahmet etmeye, ikram etmeye, yardım etmeye, hataları, kusurları affetmeye, hidâyet olmaya, hayır olmaya çalışın. Böyle yapınca rabbinizi sevdiğinizi ispatlamış olursunuz ki Allah da geçmişte ondan yüz çevirişinizi affeder; çünkü o ğafur ve rahimdir. Sizi mağfiret edip günahlarınızı siler ve sizi rahmetinin içine alır” buyuruyor.
Herkes için rabbine dönme imkânı vardır. Bu kapı bütün kullara açıktır ve Allah herkesi kendine davet eder. Kul, hayatı boyunca rabbinden ne kadar kaçmış olsa da rabbine dönünce Allah onu kabul eder. Tabi, bunun bir şartı vardır; o da kulun ölmeden önce rabbine dönmesidir; çünkü Allah, kötülükleri ısrarla yapıp da kendisine ölüm gelip çatınca, “ben şimdi tövbe ettim” diyenler ile kâfir olarak ölenlerin tövbesinin kabul olmayacağını buyurmuştur.201
Biri hayatı boyunca yanlış yapsın, günah işlesin sonra da ölüm anı gelince “tövbe ediyorum ya rabbi” desin. Allah onun tövbesini kabul etmez. Ya da hayatı boyunca küfrünü ortaya koysun sonra ölüm anı gelince Firavun’un dediği gibi “ben de iman ediyorum” desin. Allah ondan bu imanını kabul etmez. Firavun’un imanını kabul etti mi? -Etmedi. Allah bu kıssayı anlatırken buyurur. “Ne zaman ki (Firavun denizde) boğulacağını anladı, ‘gerçekten İsrâîloğulları’nın kendisine iman ettiğinden başka ilah olmadığına ben de iman ettim ve ben Müslümanlardanım’ dedi.” Allah da ona cevap olarak “şimdi mi (iman ettin)! Andolsun ki sen daha önce isyan etmiş ve fesad çıkaranlardan olmuştun”202 yani “şimdi mi iman ediyorsun, artık geçti” buyurur. O yüzden Allah hiç kimseden ne öleceğini anlayınca yaptığı tövbeyi ne de imanı kabul eder.
Mesela; insan birilerinin karşısına çıkacağı vakit zahiri olarak temiz olmak ister. Hele bir de sevdiği, kıymet, değer verdiği, sevgisini, rızasını istediği birinin karşısına çıkacağı zaman daha da temiz olmayı, üstünün başının daha da düzgün olmasını ister. Peki, Allah bizim gönlümüze bakmıyor mu? -Bakıyor. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “Allah sizin suretinize bakmaz, gönlünüze bakar.”203 “Allah kulunun gönlüne baktığında orada kendi sevgisinden, tecellisinden başka bir şeyi görmeyi sevmez, bunu kabul etmez” buyurmuştur. Madem Allah, gönlümüze bakıyor o zaman gönlümüz tertemiz olmalıdır. Aksi takdirde gönlümüz çöplüğe dönmüşse rabbimizin hesabını yapmış, gönlümüze nazar etmesini ciddiye almış olmayız.
İnsanın gönlü çok önemlidir. O kadar ki “insan nedir” diye sorulursa verilmesi gereken cevap “insan gönüldür” cevabı olur; çünkü insan gönlünde ne varsa hayatını yaşarken ona göre hareket eder. Dolayısıyla gönül, insanın yaptığı her şeyin merkezidir. Oraya nefis de Allah’ın nefhettiği rûh da hâkim olabilir. Eğer gönle nefis hâkim olursa insan çamura, faniye, gölgeye takılır, hayatını onların uğrunda yaşar. Allah’ın nefhettiği rûh hâkim olursa bu defa hayatını rabbinin yolunda ona âbd olarak yaşar. Bu tercihi de Allah’ın “ol” deyip “ol” emriyle yarattığı kelimesi olan insan yapar; yani insan ister nefsini isterse de hakikatini, Allah’ın nefhettiği rûhunu tercih eder ve hangisini tercih ederse o olur. İsterse bütünüyle nefis olur, isterse bütünüyle rûh olur isterse de ikisi arasında nûrla karanlığın karıştığı, karışık bir şey olur.
Elbette ki bütün mü’minler rablerine dönmüştür ve kendilerinde bu nûr tecelli etmiştir; yani mü’minlerin hepsi gönüllerini, rablerini, rablerinin nûrunu, güzelliğini, ebedi hayatlarını tercih ederler; ama fani olanı gönülden bütünüyle çıkarmadan hakikat tecelli etmez ve kimse kendi kendisi olamaz.
Biz de kendimize dönüp neyi tercih ettiğimize bakalım. Eğer nefsimizi tercih etmişsek hemen rabbimize dönüp tövbe, istiğfar edelim ve bundan vazgeçip Allah’ın nefhettiği rûhumuzu tercih edelim.
İnsan, Allah’ın rûhundan nefhettiği varlıktır; ama şeytan bütün çabası, gayretiyle insanı insana unutturmaya, unutturmak için vesvese vermeye, düşmanlık yapmaya, kendine davet edip bağlamaya devam eder. İnsanları kendine davet ederken de âyet-i kerimede Allah’ın bize haber verdiği üzere insana dünyayı süslü gösterir. Şeytan “yeryüzünde onlara (günahları) süsleyeceğim ve mutlaka onların hepsini (şaşırtıp yoldan çıkararak) azdıracağım”204 diyerek nefse ait olan şeyleri süslü gösterir ve insanları onlarla cezbetmeye çalışır. İşte, şeytanın dünyayı süslü göstermesinden dolayı dünya insan için kıymetli ve değerli bir hâle gelmiştir. Baktığımızda insan da bu dünyanın karşılığında kendi hakikatini, güzelliğini, rabbinin kendisine verdiği kıymeti, değeri, şerefi satmış, Allah’ın âyet-i kerimede “ey nefisleri aleyhine (günah işlemekle ömürlerini) israf eden kullarım” buyurduğu gibi nefsini israf etmiştir. Evet, kendini satmış; ama hiçbir şey elde edememiştir; yani kendini saçıp savurmuş, yalnızca israf etmiştir. Yine de buna rağmen Allah âyetin devamında “(günahlara bulaştık diye) Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin! Şüphesiz ki Allah bütün günahları mağfiret eder (bağışlar). Muhakkak ki o, ğafûrdur, rahîmdir (her türlü günahı mağfiret eden, isimlerinde ve fiillerinde her zaman rahmeti tecelli edendir)”205 buyurmuştur.
En büyük günah; insanın, rabbini, kendini unutması, kim olduğunu, nerede olduğunu bilmemesi, Allah’ın hakkını takdir edememesi, Allah’ın kendisini nasıl sevdiğini, nasıl ciddiye aldığını, kendisine nasıl bir kıymet, değer verdiğini ve her anda kendine nasıl davet ettiğini anlamayıp rabbinden yüz çevirmesidir.
Kul, rabbinden yüz çevirmez ve rabbinin emrettiği gibi olmaya çalışırsa yeryüzünde bir halife gibi durabilir ve rabbinin rızasını, dostluğunu kazanabilir; çünkü her insan, Allah’a kulluk yapabilecek vasıfta ve bir peygamberin ahlakı üzeredir. Aynı zamanda her bir peygamberin tabi tutulduğu imtihanlara tabi tutulur. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde buyurur. Allah bir kulunu Kıyamet günü hesaba çekerken ona “neden dünyadayken bana kulluk yapmadın” diye sorar. Kul da “ya rabbi! Ben fakir olduğum için kulluğumu yapamadım, fakirlik beni meşgul etti” der. Allah da ona Îsâ (a.s.)’ı gösterip “bak, Îsâ kulumun üzerinde sadece bir elbisesi vardı; ama o kulluğunu yaptı” buyurur. Başka bir kul “ya rabbi! Ben zengindim. Servetim, mevkim, makamım vardı, onlar beni meşgul ettiği için kulluğumu yapamadım” der. Allah ona da Süleyman (a.s.)’ı gösterip “bak, sen Süleyman kulum kadar mı zengin, onun kadar mı saltanat sahibiydin? Süleyman kulum, bütün zenginliğine rağmen bana kulluğunu yaptı. Sen de yapabilirdin” buyurur.
Sonra başka bir kulu hesaba çekip ona “neden bana kulluğunu yapamadın” diye sorar. O kul da “ya rabbi! Ben hastaydım, hastalığımdan dolayı kulluk yapmayı beceremedim” der. Allah ona da Eyyûb (a.s.)’ı gösterip “sen Eyyûb kulum kadar mı hastaydın! Bak, Eyyûb kulum hastalığına rağmen bana kulluğunu yaptı, sen de yapabilirdin” buyurur. Başka bir kul da “ya rabbi! Ben çok sıkıntılar, sorunlar, musibetler, belalar yaşadım, o yüzden kulluğumu yapamadım” der. Allah ona da beni örnek gösterir “sen onun kadar mı sıkıntı çektin! Bak, o musibetler içinde kulluğunu yaptı, isteseydin sen de musibetlere rağmen bana kulluğunu yapabilirdin, buyurur.”
Yani Allah “peygamberler her şeye rağmen kulluklarını yapabildilerse sen de kulluğunu yapabilirdin; çünkü onlara verdiğimi sana da vermiş, sana da rûhumdan nefhetmiş, onlara gönderdiğim vahyi sana da göndermiştim. Bu yüzden senin de peygamberler gibi yapman gerekirdi” buyuruyor. Gördüğümüz gibi Allah, kullarını peygamberlerden ayırmıyor. Peygamberleri nasıl hesaba çekiyorsa her bir kulunu da öyle hesaba çekiyor. Yaratan yarattığını bilmez mi?206 İnsanı kendisine âbd olacak vasıfta yaratan odur, bu nedenle her kul, peygamberlerin yaptığı gibi kulluk yapabilecek vasıftadır.
Âmener resûlu bimâ unzile ileyhi min rabbihî vel mu’minûn: “Resul, rabbinden kendisine indirilene iman etti, mü’minler de (onun iman ettiği gibi iman ettiler).” Kullun âmene billâhi ve melâiketihî ve kutubihî ve rusulih: “Hepsi de Allah’a, meleklerine, kitaplarına ve resullerine iman ettiler.” Lâ nuferriku beyne ehadin min rusulih: “(Ve şöyle dediler) Allah’ın resullerinden hiçbiri arasında ayrım yapmayız.”207
Allah eğer “mü’minler de resulün iman ettiği gibi iman ettiler” diyorsa bu durumda her kul, peygamberin iman ettiği gibi iman edip peygamberin yaptığı gibi yapabilir demektir. Bu sebeple hiç kimse kendini kandıramaz “ben peygamberlerin yaptığını yapamam” diyemez. Allah öyle söylemiyor. Hiç, Allah’ın söylediğinin dışında bir söz söylenebilir mi!
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e tabi olmamız, iman etmemiz gerektiğini biliyoruz. Peki, diğer peygamberlere nasıl iman edecek ve onları nasıl seveceğiz?
İman etmek; sevmek demektir. Diğer peygamberlere iman etmek için de onların tabi tutulduğu benzer imtihanlara tabi tutulduğumuzda onların yaptığı gibi yapmayı sevmemiz gerekir. Eğer karşılaştığımız bir imtihanda “daha önce bunun benzerini şu peygamber yaşamıştı ve o da şöyle şöyle yapmıştı. Benim de bu imtihanda onun yaptığı gibi yapıp onun gösterdiği tavrı göstermem lazım” dersek o peygamberin yaptığını sevmiş oluruz, dolayısıyla ona tabi olup onun gibi yaparız.
Mesela; ne kadar hasta olursak olalım Hz. Eyyûb (a.s.) kadar hasta olamayız. Öyle değil mi! Bu durumda hastalandığımız zaman “Hz. Eyyûb (a.s.) hasta olduğunda nasıl sabrettiyse, rabbine boyun büktüyse, itiraz etmediyse, teslim olduysa, Allah onun hakkında ‘Eyyûb sabreden bir kuldu’208 buyurduysa benim de sabreden bir kul olmam için onun yaptığı gibi yapmam lazım” deyip gerekeni yaptığımızda Hz. Eyyûb (a.s.)’a iman etmiş ve ona tabi olmuş oluruz; çünkü peygambere tabi olmak, iman etmek; onun yaptığını sevmek ve hayatı yaşarken onun yaptığı gibi yapmakla mümkündür.
Bu her bir peygamber için geçerlidir. Bu nedenle Allah hangi peygamberi anlattıysa onu bize örnek göstererek aslında bize ne yapmamız gerektiğini anlatır; yani bize bizi anlatır. Bize “bana ve resullerime iman etmişsen, resuller arasında fark gözetmiyorsan, senin de benzeri bir imtihan yaşadığında resullerimin yaptığı gibi yapman gerekir” buyurur.
Evet, Allah bizi bütün peygamberlerle kıyaslar ve bizi onlarla beraber hesaba çeker. Buradan Allah’ın bize nasıl bir kıymet, değer verdiğini anlamalıyız.
Peki, Allah resulleri de hesaba çeker mi?
Evet, çeker. Mesela; Allah âyet-i kerimede “elbette biz (kıyamet günü), kendilerine (bir resul) gönderilenlere (resule iman edip etmediklerini) soracağız ve gönderilen (resul)e de (sana ne cevap verildi diye) soracağız”209 buyurur. Görüldüğü gibi resullerin diğer insanlardan hesap olarak bir farkı yoktur. Allah onları da herkes gibi kulluklarıyla hesaba çekiyor.
Allah kime nasıl bir vazife vermiş, nasıl bir ikramda bulunmuş, nasıl bir ilim, marifet vermişse ondan hesaba çeker. Hesabını verebilmek için mutlaka herkes kendine bakmalı ve “acaba rabbim bana ne vermiş, ne öğretmiş, Kıyamet günü beni neyden hesaba çekecek” demelidir ki ahiretinin hesabını yapmış olsun.
Öyle insanlar vardır ki kendinden habersiz gelir, yine kendinden habersiz bir şekilde karanlıkta gider. Bu, Allah onu karanlıkta bıraktığı için değildir. Allah kimseye zulmetmez, hatta kuluna zulmetmesi, karanlıkta bırakması, hidâyetten mahrum etmesi düşünülemez; çünkü Allah herkese şehadet ettirmiştir. Yetmez, her anda her bir kuluyla beraberdir, şah damarından daha yakındır210 ve herkesin gönlüne vahyeder. Onun için Allah “bilin ki şüphesiz Allah, (dünyada kuluna yakınlığını tattırmak ve hakkı gönlüne vahyetmek için) kişi ile kalbi arasına tecelli eder”211 buyurmuştur. Yani Allah zaten her bir kuluna tecelli ediyor. Kul, rabbinden yüz çevirdiği için karanlıkta kalır, gölgelerin peşinden koşar, gölgelerle meşgul olur, gölgeleri gerçek zanneder, hak zanneder. Oysaki hakikat bambaşkadır.
Hepimiz rabbimizin huzuruna varınca hakikatin ne olduğuna şahid oluruz. Hepimiz biliyoruz ki her birimiz için o an mutlaka gelecek. İşte, o an gelmeden önce bizim o ana gitmeye ve bunun için tefekkür etmeye çalışmamız gerekir. Bundan dolayı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “ölmeden evvel ölün”212 buyurmuştur.
“Ölmeden evvel ölün” hadisi iki türlü anlaşılır. Biri zahiri olarak gönül itibariyle ölümü tefekkür etmek demektir; yani öldüğünü ve rabbinin seni huzura aldığını farz edip huzurda nasıl duracağını, Allah sana hesap sorunca ona nasıl cevap vereceğini düşünmendir.
İkincisi de ölmeden evvel nefsini Allah’a, dünyayı ahirete kurban etmendir. “Ben bilmem, rabbim bilir” deyip ilmini, “ben Allah’ın, kulları için yaptığı takdirinde herhangi bir hüküm vermiyorum” deyip aklını Allah’a kurban etmendir. “Rabbim benim için neyi takdir ettiyse, hangi hükmü verdiyse doğru odur, hak odur, hayır odur, bana ebedi olarak kazandıracak olan odur” deyince Allah’a kurban olmuş, ölmeden evvel ölmüş ve Allah’ın güzelliğiyle dirilmiş olursun. İlmini Allah’a kurban ettiğin için Allah sana katından ilim verir; ama sen kendindekini bırakmayana kadar onu alamazsın. Tabir-i caizse tası deryaya dökmeden derya senin olamaz. Fani olan varlığını bırakmadan hakiki varlık tecelli etmez, başka bir deyişle hakikatine şahid olamaz, onu tadamazsın.
Hepimiz yolcuyuz ve rabbimize gidiyoruz. Bu yüzden Allah “ondan geldiniz, dönüşünüz onadır”213 buyurmuştur. Hepimiz Allah’ın huzurundayız ve Allah’ın her birimize bir nazarı vardır. Eğer mü’minsek bize ya rahmetle ya mağfiretle ya muhabbetle ya da farklı bir şekilde nazar ediyordur.
Öyleyse düşünelim; acaba Allah’ın bize nazarı nasıldır? Acaba rabbimiz bize nazar edince bizi karanlığa gömülen, kendisinden yüz çeviren, kendisini unutan, ciddiye almayan kulları olarak mı görmüyor yoksa rabbini ciddiye alan, rızasını isteyen kulları olarak mı görüyor! Acaba bizi dünyayı isteyenler olarak mı yoksa yalnız rabbini isteyen ya da istediğini bir tek rabbinden isteyen kullar olarak mı görüyor! Binlerce insanı yan yana koysak hiçbiri ötekine benzemez. Allah’ın her birine nazarı farklı olur. O hâlde bizim de rabbimizin bize nasıl nazar ettiğini anlamaya çalışmamız lazım.
Allah’ın bize nasıl nazar ettiğini anlamak için yapmamız gereken şey; başkalarına değil, kendimize bakmaktır. Bundan dolayı Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sahabeye, “size Allah katındaki makamınızı haber vereyim mi” diye buyurduğunda sahabeler “evet ya Resulullah” deyince, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “herkes kendi gönlüne baksın. Onun gönlünde Allah neredeyse o da Allah katında oradadır”214 buyurmuştur. Biz de kendimize bakacağız. Kendimize bakarsak Allah’ın bize nasıl nazar ettiğini anlarız. Öyle “ben bilmedim, anlamadım” diye bir şey de olmaz. Her zaman söylüyoruz “cevabı olmayan sual yoktur. Allah mutlaka hepsine cevap vermiştir.” Mesele; bizim Allah’ın bize ne söylediğini anlamaya çalışmamızdır.
Evet, Allah katındaki yerimizi öğrenmek istiyorsak; Allah’ın rızasını, ebedi hayatımızı ne kadar dert edindiğimize, Allah için ne kadar çaba, gayret sarf edip fedakârlık yapabildiğimize, nefsimizi, dünyayı, fani olanı Allah’a ne kadar kurban edebildiğimize, Allah için neler verebileceğimize, gerçekten Allah için olup olmadığımıza, Allah’ın âyet-i kerimede “de ki: Muhakkak ki benim salâtım, (ibadetlerim) kurbanım, hayatım ve ölümüm âlemlerin rabbi Allah içindir”215 buyurduğu gibi gerçekten her şeyimizin Allah için olup olmadığına bakmamız gerekir. Allah bize “de ki” buyuruyorsa bizden öyle söylememizi istiyor demektir. Biz de öyle söyleyip söylemediğimize bakacağız. Madem söylüyoruz, o zaman doğru söyleyip söylemediğimize bakacağız. Bakınca mutlaka nasıl bir hâlde olduğumuzu, doğru söyleyip söylemediğimiz anlarız. Anlamamamız mümkün değildir.
Her birimiz göklerin, yerlerin, dağların taşıyamadığı emaneti yüklenmişiz216 dolayısıyla bu emanetin hakkını vermeli; ama öncelikle emanetin ne olduğunu ve hakkını nasıl vereceğimizi anlamalıyız. Bu emaneti nasıl taşıyacağımızı ümmet olarak anlamış mıyız? -Hayır, anlamamışız. En basitinden hiç kimse bize emanetin ne olduğunu, hakkını nasıl vereceğimizi, halifenin ne olduğunu ve bu halifeliği nasıl yapacağımızı anlatmamıştır. Sadece “işte, Allah bize rûhundan nefhetmiş, melekleri secde ettirmiş” deyip geçiştirmiş, Allah’ın nefhettiği rûhumuza, hakikatimize nasıl varacağımızı anlatmamıştır. Allah onları da affetsin, belki de bilmedikleri, kendileri de o kadar öğrendikleri için anlatmamışlardır.
Ümmet olarak karanlıkta kalmışız ve kendimizi tanımayana, kim olduğumuzu anlamayana kadar bu karanlıktan kurtulamayız; çünkü karanlıktan kurtulabilmemiz için mutlaka Allah’ın nûrunun tecelli etmesi, onun için de Allah’ın güzelliğinin üzerimizde tecelli etmesi gerekir. Zaten bütün âlem de Allah’ın isimlerinin güzelliği tecelli etmiştir. Bize düşen; sadece varlığa bakarken Allah’ın tecellisine şahid olmaya çalışmaktır. Gerisi mutlaka kendiliğinden gelir.
Bir de “ben mü’minim, Müslümanım” deyip namaz kılan insanlar vardır. Rablerine secde ederler; ama kime secde ettiklerini bilmezler; yani secde ettikleri rablerini tanımazlar. Daha da kötüsü, kendilerini tanımaz, kimin secde ettiğini bilmezler. Hiç edebe bundan daha aykırı bir şey olur mu!
Kul hem Allah’ın huzurunda dursun, ona secde etsin hem de kimin secde ettiğini bilmesin. Haydi, rabbini bir ya da birkaç isminden tanıdı diyelim. Rabbinin isimlerine şahid olmadığı hâlde o birkaç isme de şahid olup şehadet etti diyelim. İyi de daha kendini tanımıyor ki! Kimin secde ettiğini bilmiyor! Bununla beraber rabbiyle arasındaki bağı bilmiyor! Tabir-i caizse yedi yabancı biri secde ediyor! Allah’a yakın olan, varlığını, güzelliğini Allah’tan alan, Allah’ın âbdi olan biri değil, yabancı biri secde ediyor! Kulun önce bu yabancılıktan kurtulup rabbiyle arasındaki bağın ne olduğunu bilmesi ve kendini tanıması gerekmez mi!
Bu yüzden derdimiz büyüktür; ama anlayacağız inşallah. Özellikle bu mübarek ramazan ayında Allah’ın “mübarek Kur’ân”217 dediği kitabını okumaya, anlamaya, âyetler üzerinde tefekkür etmeye çalışıp her bir âyette rabbimize cevap verecek, “işittik ve itaat ettik ya rabbi! Sen benim rabbimsin, ben de senin kulunum, âbdinim. Ben âlemlerin rabbine teslim oldum. Sen her neyi söylediysen doğru odur, güzel odur, hak odur, hayır odur, cennet odur, marifetullah odur. Benim için kendini bilmek, tanımak odur. Ben hayatı ancak seninle öğrenir, seninle anlarım. Söylediğin her şeye iman ediyor, hepsini kendim için mutlak doğru, saf hayır, saf rahmet, saf güzellik olarak kabul ediyorum” diyeceğiz. Aynı zamanda âyetlerin gereğini de yapmaya çalışacağız inşallah.
Allah bizi faninin, gölgenin peşinden koşanlardan eylemesin inşallah. Allah bizi hayatını Allah yolunda yaşayan ve tek derdi; rabbinin rızası, yakınlığı, dostluğu, cemali olan kullarından eylesin. Allah bizi kelamını okumaya, anlamaya, iman edip amel etmeye çalışanlardan eylesin. Allah bizi kendini, rabbini bilen ve Allah’ın nûrunun, güzelliğinin üzerinde tecelli ettiği kullarından eylesin inşallah.
Allah hepinizden razı olsun.
