close

6.Bölüm

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber “ben kimim” sorusuna cevap vermeye ve kendimizi rabbimizin tanıttığı şekilde tanımaya, anlamaya çalışıyorduk.

Şimdiye kadar “ben kimim” sorusuna verdiğimiz cevaplar, rabbimiz bize “sen kimsin” diye sorduğunda her birimizin vereceği cevaplardı. İnsanı en doğru şekilde tanıtan Allah’tır. Bizim de kim olduğumuzu âlemlerin rabbine göre anlamamız gerekir. Bu yüzden bütün sohbetlerimizde “ben kimim” sorusuna hep âyetlerle cevap verdik.

Deryayı bir tasa sığdırmak ne kadar imkânsızsa insanı anlatmaya çalışmak da o derece imkânsızdır; çünkü Allah hadis-i kutside “ben insanın sırrıyım. İnsan da benim sırrımdır”134 buyurmuştur. İnsan, Allah’ın sırrıdır. Allah’ın sırrı olduğu için insanı anlamak kolay bir şey değildir, dolayısıyla insanın yalnızca zahiri tarafına bakıp “ben insanı anladım” demek kişinin kendi kendini kandırmasından başka bir şey değildir.

İnsanı tanımak istiyorsak; Allah, insanı nasıl anlattıysa öyle tefekkür edip tefakkuh etmemiz lazım; yani âyetleri derinlemesine düşünerek arkasındaki manaya, manevi tarafına bakıp âyetlerin hikmetini anlamaya çalışmamız lazım. Ancak böyle kıymetimizi, değerimizi, şerefimizi anlayabiliriz. Aynı zamanda her insanın Allah katında ne kadar kıymetli, değerli, şerefli olduğunu bilebiliriz.

Neden Allah katındaki kıymetimizi anlamamız gerekir?

Çünkü Allah katındaki kıymetimizi anlayınca durmamız gerektiği yerde dururuz, aynı zamanda insana bakarken ona hakkını teslim eder, zulmetmeyiz; ama insanı Allah’ın koyduğu yere koymazsak ona hakkını teslim etmemiş oluruz ki böyle olunca da insana hakaret nazarıyla nazar etmiş ve farkında olmadan ona zulmetmiş oluruz.

Allah âyet-i kerimede “doğrusu insana, çalışmasından başka bir şey yoktur.”135 Yani, “herkese elleriyle yaptıklarının karşılığı vardır” buyurmuştur. Herkese kendi çabasının, gayretinin, say’ının karşılığı vardır. Yaptığı iyilikler, güzellikler insanın kendi lehine; kötülükler ise kendi aleyhinedir. Kısacası kim ne yaparsa yapsın sadece kendine yapar. Her ne kadar böyle söylesek de aslında bunu anlamak zor bir şeydir. Bunu anlayabilmek için mutlaka âyetleri tefekkür etmeye çalışmak ve ona göre yaşamak lazımdır.

Bulunduğumuz âlem şehadet âlemidir; yani rabbimizi El Esmâu’l Husnâ’sından, güzelliğinden, El Efâlu’l Husna’sından, işlerinden, yaratmasından, muamelesinden, imtihanlardan tanıma âlemidir. Bununla beraber kendi kendimizi tanıma âlemidir. Hepimiz bu âleme rabbimizi, kendimizi tanımaya gelmişiz. Rabbimizi ne kadar tanıdıysak, ona ne kadar iman ettiysek, ne kadar Allah’ın bizden istediği gibi olduysak Allah’a da kendi hakikatimize de o kadar yakın olmuş ve hakikate ermiş oluruz; ama bunun için âyetleri anlamaya çalışmak şarttır; çünkü Allah’ın vahyi olmadan hiç kimse ne kendini tanıyabilir ne de hakikatine erebilir.

Allah bütün vahyinde insanı nasıl sevdiğini ve ona nasıl bir kıymet, değer, şeref verdiğini beyan eder. İnsan, kulun Allah katında ne kadar kıymetli, değerli olduğunu ve Allah’ın her bir kulunu ne kadar sevdiğini anlarsa belki insana nasıl davranacağını şaşırır; ama yine de unutmamamız lazım ki insanın yaptığı her muamele yalnızca kendisine yaptığı muameledir, yoksa başkasına bir şey yapmış olmaz.

Allah bizi insanlar üzerinden imtihana tabi tutar, biz de o imtihanlara nasıl karşılık verirsek ona göre kazanır ya da kaybederiz. Böyle olunca aslında yaptığımız her şeyi kendimize yapmış oluruz. Bu yüzden “falanca bana şöyle davrandı, ben de ona öyle yaptım” demeyelim. Onun işi ayrı, bizim işimiz ayrıdır. Önemli olan bizim ona ne şekilde karşılık verdiğimizdir; çünkü ona yaptığımız muamele kendimize yaptığımız muameledir.

“Ben Kimim” sohbetlerini zaten hayatı yaşarken nasıl durmamız, imtihanlara nasıl karşılık vermemiz ve bu dünyada neden olduğumuzu bilmemiz için yapıyoruz. Kendimizi tanımazsak hayatı nasıl yaşayacağımızı bilemeyiz. Allah’ın huzurunda onun istediği gibi durabilmek için de öncelikle dünyaya gelmeden önceki durumumuzu, kim olduğumuzu ve nasıl bir hâlde olmamız gerektiğini anlamamız gerekir.

Zaten dünyaya gelmeden önceki hâlimizi rabbimiz bize beyan etmiştir. Biz de “Ben Kimim” sohbetlerimiz boyunca hep beraber dünyaya gelmeden önceki hâlimizi anlamaya çalıştık. Bunu devamlı tekrar etmemiz gerekir ki kendimizi unutmayalım.

Dünyaya gelmeden önceki hâlimiz nasıldı?

Allah önce rûhundan nefhedip bizi yarattı.136 Kendinden güzellik verip El Esmâu’l Husnâ’sını ikram ederek bizi kendisine halife kıldı137 ve melekleri bize secde ettirdi.138 Sonra bizim için imtihan sahnesini yaratıp her şeyi hazır hâle getirdi. En son da bizi imtihan sahnesine gönderip “haydi, beni tanı ve sana gönderdiğim imtihanlarda benim istediğim gibi yap” buyurdu. İşte, Allah’ın rızasını, sevgisini isteyişimizin ispatı karşılaştığımız her imtihanda Allah’ın sevdiği, istediği gibi yapmaktır. İmtihanlara tabi tutulduğumuzda “senin istediğin gibi olmak istiyorum ya rabbi! Onun için senin istediğin gibi yapıyorum” deyip gerekeni yapıkça Allah’ın rızasını, sevgisini kazanmış oluruz.

Ameller niyetlere göredir. Biri insanı nasıl anlarsa insana öyle bakar, dolayısıyla öyle muamele eder. Biz de insanın kıymetini, değerini, şerefini rabbimizden aldığını anlamaya çalışıyoruz ki niyetimizi doğru yapabilelim ve bir imtihana tabi tutulduğumuzda insana rabbimizin istediği şekilde muamele edebilelim.

Geçen sohbetimizde “Allah’a göre ben kimim” sorusuna arştan cevap verdiğimizi ve kendimizi göklerden, melekût âleminden anlamaya çalıştığımızı; ama artık “ben kimim” sorusuna yerden cevap vereceğimizi söylemiştik. İnşallah bu sohbetimizle de insanın kim olduğunu yerden anlamaya çalışacağız.

Dünyaya gelmeden önce yaşadığımız bütün merhalelerden sonra Allah bizi yeryüzüne indirdi. Burada Allah bizi birbirimizle muhatap eder. Bu muhataplığı Allah’ın istediği, razı olduğu şekilde yaşayabilmemiz için Allah birbirimizi nasıl görmemizi, nasıl anlamamızı istediyse birbirimize öyle bakmamız ve birbirimizi öyle anlamamız lazım; çünkü Allah, insana nasıl bakılmasını emretmişse doğru bakış odur.

Şimdi hep beraber, insana karşı bakışımızın nasıl olması gerektiğini ve insanın Allah katındaki değerini anlamaya çalışalım inşallah.

Öncelikle bir insanın değeri ne kadar olabilir?

Mesela; yanımızda biri öldüğünde onu unuturuz. Hatta yakınlarımız haricinde başkalarının ölüp ölmemesi bizim için bir anlam dahi ifade etmez. Şimdi baktığımızda insanın değeri bizim için ne kadardır? Ya da tabir-i caizse bir insanı kaça satarız? -Birinin kıymeti bizim için ne kadarsa fiyatı da o kadardır. Eğer kıymeti bir kilo altınsa fiyatı o kadardır. Kıymeti bir ton altınsa fiyatı yine bir ton altın kadardır. Kimine de birinin kıymeti dünya kadardır. Herkesin insana verdiği kıymet farklı farklıdır.

Peki, Allah’a göre insanın kıymeti ne kadardır?

Allah âyet-i kerimede “kim bir canı, bir can karşılığı veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya karşılık olmaksızın (haksız yere zahiren veya manen) öldürürse bütün insanları öldürmüş gibidir. Her kim de birini (zahiren veya manen) yaşatırsa bütün insanları yaşatmış gibidir”139 buyurur. Yani Allah katında tek bir insanın karşılığı bütün insanlıktır. Bir insanı öldürdüğünde bütün insanları öldürmüş gibi olur, birine ikramda bulunduğunda bütün insanlara ikramda bulunmuş gibi olursun. Acaba bir insanın kıymeti, değeri nasıl bütün insanlar olabilir! Akıl bunu anlamaya yetebilir mi, insan buna değer biçebilir mi!

Allah burada bize anlamamız gereken bir şey anlatıyor. Allah “bir insanı öldüren veya yaşatan bütün insanları öldürmüş ya da yaşatmış gibidir” buyurduysa o bütünün içinde herkes var demektir. Müşrik de, Firavun da, peygamber de, kâfir de o bütün insanların içindedir. Burada Allah, kulunu bir yere koyuyor ve “senin karşılığın bütün insanlardır” buyuruyor.

Bir insanı öldürünce bütün insanları öldürmüş gibi, diriltince de bütün insanları diriltmiş gibi oluruz. İnsan, Allah katında böylesine kıymetli, değerli, şereflidir. Burada beşerî hesap artık bitmiştir. Bir beşer bunu hesap edemez, aklı bunu anlayamaz.

Hepimiz “acaba rabbimiz neden böyle söyledi” diye bakalım; çünkü Allah böyle söylüyorsa mana aynı zamanda başka bir kapıya çıkıyor demektir.

Nasıl?

Biri kendini bütün insanlık olarak anlamazsa Allah’ın kendisine verdiği kıymeti, değeri, şerefi takdir edememiş, kendine zulmetmiş ve zalim olmuş olur. Kendi kendine zalim olduğu için başkalarına da zulmeder. Zulüm karanlık manasına gelir. Bu manada baktığımızda kendine karşı zalim olanlar aynı zamanda kendine karşı karanlıktadır, demektir. İnsan kendini bilmeyince, anlamayınca, karanlıkta kalınca; yani zalim olunca diğer insanlara da o şekilde muamelede bulunur.

Biri başkasına ikramda bulunduğunda Allah onu bütün insanlara ikramda bulunmuş gibi kabul eder, birine en ufak bir şekilde sıkıntı verirse bütün insanlara sıkıntı vermiş gibi kabul eder. Allah “ben böyleyim, kullarıma böyle muamele ediyorum” deyip kendi vasıflarını anlatıyor. O zaman Allah’ın yeryüzündeki halifesi olarak bizim de insanlara sıkıntı değil tam tersine rahmet olmamız gerekir.

Bir insanın karşılığı bütün insanlarsa bütün insanların karşılığı da bir insandır. O hâlde insanların hepsi aslında birdir. İşte o biri de sensin!

Bu tevhiddir, vahdettir. Allah seni tevhide, vahdete, birliğe, “lâ ilahe illallah” demeye davet ediyor ve “kendini, insanları böyle anla” buyuruyor. İnsana şahdamarından daha yakın olan,140 her anda onunla beraber olup onu varlıkta tutan; bir olan, tek olan Allah’tır.141 Dolayısıyla kiminle muhatap olursan ol, ona yaptıklarını Allah kendisine yapılmış kabul eder. Öyleyse insanla muhatap olduğunda aslında bir tek Allah ile muhatapsın ve yaptığın her şeyi ona yapmış olursun. İnsanı öldürünce de diriltince de bu böyledir.

Allah, kuluna kereminden, lütfundan varlık olma imkânını vermiş, zatıyla, sıfatıyla tecelli edip onu bir varlık olarak yaratmış, sonra da ona “beni seven kulum, sevdiğim kulum, âbdim” demiştir. Sen bir kula ikram edince ya da tam tersine onu öldürünce Allah muameleyi kendisine yapılmış kabul eder. Bu yüzden onu öldürdüğünde bütün insanları öldürmüş gibi, diriltince de bütün insanları diriltmiş gibi olursun.

Bir zahiri öldürme, bir de zahiri diriltme vardır. İnsanı zahiri olarak öldürmenin ne olduğunu hepimiz biliyoruz. Zahiri diriltme de birinin ölmesine mâni olup onun hayatını kurtarmaktır. Mesela; biri açlıktan ölmek üzereyken ona yemek ikram ettiğimizde ya da tehlikedeyse onu bu tehlikeden çıkarıp hayatını kurtardığımızda zahiri olarak onu diriltmiş oluruz.

Fakat asıl öldürmek zahiri olarak öldürmek değildir. Asıl öldürmek insanı manevi olarak öldürmektir.

İnsanı manevi olarak öldürmek ne demektir?

Birinin iman etmesine ve rabbini tanımasına mâni olduğunda ya da Allah’ın dosdoğru yolunu, sırat-el mustakimi eğri göstermeye çalışıp onu Allah’ın yolundan alıkoyduğunda o kişiyi manevi olarak öldürmüş olursun; çünkü iman etmeyenler ölü, iman edenler diridir.142

Bir de manevi olarak yaralamak vardır. Birinin imanına zarar verirsen manevi olarak onu yaralamış olursun. Eğer o kişi verdiğin bu zarardan dolayı imanını kaybederse bu defa onu manevi olarak öldürmüş hem de bütün insanları öldürmüşsün gibi öldürmüş olursun.

Peki, manevi diriltme nasıldır?

Bir kulun iman etmesine, rabbine dönmesine, Allah’ın vahyiyle yeniden doğmasına vesile olduğunda bu kez bütün insanları diriltmiş gibi onu diriltmiş olursun.

Buradan anlaman gereken şey; Allah katındaki kıymetin ve değerindir. Allah senin için “bak, bütün insanlar bir yana sen bir yana” buyuruyor; ama bunu seninle beraber her bir insana söylüyor. Yani Allah sana; insanın kendi katındaki kıymetini, değerini, insana nasıl bir şeref verdiğini, ona nasıl şahdamarından daha yakın olduğunu, nasıl onunla beraber olup onu çepeçevre ihata ettiğini143 ve onunla kalbi arasına tecelli ettiğini144 öğretiyor.

Bu yüzden Allah âyetlerinde bütün kullarını düşünmeye, tefekkür etmeye, anlamaya, şuurlanmaya davet edip145 “rabbinin ismiyle oku. Rabbinin ismiyle kendini, insanı oku, anla.146 Bak, bütün varlığı senin hizmetine verdim”147 buyuruyor.

İnsanı anlamak için bir de insanın nasıl bir emanet yüklendiğine bakmamız lazım. Allah âyet-i kerimede “biz (Allah’ın, rûhundan nefhedip kendisine halife olarak kulluk sorumluluğunu bilip yerine getirmeye çalışma) emaneti(ni) göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten çekindiler, (bu sorumluluk karşısında haşyet ve) korkuya kapıldılar”148 buyurmuştur. Sen göklerin, yerin taşıyamayacağı emaneti yüklenmişsin. Bununla ilgili olarak hadis-i kutside de “yerler, gökler tecellimi alamadı; ama mü’min kulumun kalbi tecellimi aldı”149 yani kulumun gönlüne tecelli ediyorum, buyurdu Allah. Demek ki insanın gönlü yerlerden ve göklerden daha geniş, daha büyükmüş! Böyle baktığımızda insanın Allah katındaki kıymeti hesap edilemez, anlaşılamaz.

Günümüzde sekiz, on milyar insan vardır. Birini öldürünce bu on milyar insanı öldürmüş gibi, birini diriltince de hepsini diriltmiş gibi oluruz.

Peki, kasıtlı olarak birini öldürme cezasının ebedi cehennem olmasının sebebi nedir?

Biri bir insanı öldürdüğünde onu yok etmiş olur mu? -Hâşâ, böyle bir şey söz konusu değildir. Kimse birini öldürdüğünde onu yok etmiş olmaz, sadece zahiri olarak onun dünya hayatına son vermiş ve Allah’ın ona verdiği ebedi hayatı kazanma imkânını değerlendirmesine mâni olmuş olur. Bunun da hükmü öldürdüğü kişinin günahını yüklenip cehennemlik olmasıdır.

Bu kısmı daha iyi anlaşılması için izah edeyim.

İnsanın, öldürdüğü kişiden yüklendiği günahlar o ölen kişinin zahiri günahları değildir. İnsan, birini öldürünce öldürdüğü kişinin benlik günahını yüklenir ve bu yükten asla kurtulamaz. Ondan ebedi hayatını kazanma imkânını aldığı için ölen kişi Allah’ın kendisine verdiği imkânı değerlendiremez. Allah da ölen kişinin benliğini alıp onu öldürene yükler. Öldüren kişi bu yüzden cehennemlik, ölen de benliğinden kurtulduğu için cennetlik olur; çünkü benliğiyle beraber günahlarından, şirkinden, küfründen de kurtulmuş olur; yani öldüren kişi öldürdüğü insanın benlik yükünü yüklenirken aslında onu cennete göndermiş olur.

İnsan daha bir benlikle baş edemez, bir benliği terbiye edemez, küfürden, şirkten kurtaramazken bir başka benliği daha yüklenmesi acaba kendisi için nasıl bir sorumluluktur, buna göre hesap edelim!

Peki, insan yüklendiği bu benlikten kurtulabilir mi?

Evet, kurtulabilir; ama öyle bir şekilde tövbe etmelidir ki yüklendiği benlikten kurtulabilsin. Mesela; müşrikler, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e karşı savaştılar mı? - Savaştılar. Sahabeleri şehid ettiler mi? -Ettiler. Hatta müşriklerin en önde gelenlerinden biri, tabir-i caizse Uhud Savaşı’nı mü’minlere kaybettiren kişi Halid Bin Velid (r.a.)’dır. Halid Bin Velid (r.a.), müşrikken hem kendi eliyle sahabeleri şehid etmişti hem de kendisiyle beraber olanların bunu yapmasına sebep olmuştu; ama sonra iman etti. İman edince de Allah onu affetti; çünkü herkesin hesabını yapan Allah’tır ve Allah, kapıyı kulları için açık bırakmıştır.

Halid Bin Velid (r.a.) Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ve sahabelerle savaşırken karanlıktaydı; yani kendinde değildi, manevi olarak ne yaptığını bilmiyordu. Tabir-i caizse aklı başında değildi; ama aklı başına gelince hemen rabbine döndü, tövbe edip iman etti. O iman edince Allah da ona sanki sahabelerin şehid olmasına hiç sebep olmamış gibi muamele etti. Şehadetine sebep olduğu sahabelere ise en yüksek makamda cenneti, şehidliği ikram etti. Her ne kadar iman etmeden önce sahabeleri şehid etmiş olsa da sonradan iman edince Allah onun geçmişte yaptıklarını sildiği ve iman ettikten sonra gerekeni yaptığı için Halid Bin Velid (r.a.) Allah katında kıymetli ve değerlidir.

Rabbimizin işine aklımızın ermesi mümkün değildir. Allah herkesin hesabını bire bir ve teke tek yapar; ama kullarının hesabını yaparken ölçüyü de koyup “kendine dikkat et, sakın kimseyi öldürme, yoksa bütün insanları öldürmüş gibi olursun” diye uyarır, ikaz eder.

Allah, kullarına böylesine bir şeref, kıymet, değer vermişken bu durumda herkes “acaba Allah’ın bana verdiği kıymeti, değeri, şerefi taşıyabiliyor muyum” deyip kendine bakmalıdır. Kul, Allah’ın verdiği şerefi ne kadar anlamış, ne kadar taşımışsa Allah’a vereceği kıymet, değer de o kadar olur; çünkü insan, rabbini ancak kendi üzerinden tanıyıp sevebilir.

Genel olarak baktığımızda şeytanın insanı en çok düşürdüğü yer burasıdır. Şeytan, insana “senin bir kıymetin, değerin yok. Bak, Allah senin duanı kabul etmedi. Bak, sen Allah’tan şunu istedin; ama o sana vermedi. Bak, Allah falancalara nasıl kıymet veriyor, mal, mülk veriyor, onların dualarını kabul ediyor. Onlara bu kadar ikramda bulunurken bak sana bir şey ikram etmiyor” der ve ona devamlı başkalarını örnek gösterir. Öyle ki insana kim olduğunu unuttursun, onu karanlıkta, zulümatta bıraksın ve kişi hem kendine hem de diğer kullara karşı zalim olsun. Şeytanın genel olarak insanlara yaptığı hile budur.

Neden?

Allah âyet-i kerimelerde cehennemi zalimlerle kâfirler için hazırladığını buyurmuştur.150 İnsan, zalim olunca gönlü cehennem olur. Biri de şeytanın bu hilesine kapılınca; yani Allah’ın başkasına yaptığı muameleye bakıp kendini sanki Allah katında kıymetsizmiş gibi görünce gönlü cehenneme döner. Bu sebeple gönlü Allah’ın tecelligâhı olamaz. Rahmân’ın arşı olamaz, dolayısıyla kendini bilemez, tanıyamaz. “Ben kimim” sorusuna Allah’a göre cevap veremediği için de vehmin, zannın, şeytanın verdiği vesvesenin karanlığında kaybolur.

Allah başka bir âyet-i kerimede “Allah şahiddir ki kesinlikle ondan başka ilah yoktur. Melekler ve adaletle hüküm veren ilim sahipleri de (şahiddir ki) ondan başka ilah yoktur”151 buyurur. Adaletin zıttı zulüm, adil olmanın zıttı ise zalim olmaktır. Adaletle hakkı ayakta tutanlar “lâ ilahe illallah” derler; ama zalimler karanlıkta kaldıkları için “lâ ilahe illallah: Allah’tan başka ilah yoktur” diyemezler. İşte, şeytanın genel olarak insana bu hileyi yapmasının sebebi; insanı zalim yapmak ve ona kim olduğunu unutturup “lâ ilahe illallah” dedirtmemektir.

Unutmamamız lazım ki Allah her bir kuluyla beraberdir ve hepsine şah damarından daha yakındır. Her bir kuluna zatıyla, sıfatlarıyla tecelli etmiş, onları muhatap almış, kendisiyle, kendi güzelliğiyle şereflendirmiştir. Bu yüzden herkese tecelli ettiği güzellik aynı güzellik, herkese kendinden nefhettiği rûh aynı rûhtur, dolayısıyla her birine yüklediği sorumluluk da aynıdır ve bu sorumluluk âbdiyet sorumluluğudur, iman etme, rabbine, sahibine teslim olma, bulunduğu yerde rabbine halife olma, ayna olma sorumluluğudur. Onun için bütün insanlar birdir; çünkü Allah herkese ayniyle tecelli etmiştir. Ayniyle tecelli ettiğinden dolayı bir insan bütün insanlar, bütün insanlar da bir insan demektir. İşte, tevhid budur.

Dediğim gibi; Allah, kullarına kendi isimlerinin güzelliğini ikram etmiştir ve kullarından da bu güzelliğe şahid olmalarını ister. Âyetlere baktığımızda rabbimiz “beni tesbih edin, bana hamd edin, beni tekbir edin, beni tevhid edin;152 yani “kendinizi tesbih etmeyin. Kendi üzerindeki güzelliğimi görün ve kendi üzerinizde, gönlünüzde beni tesbih edin. Bakarken, görürken, işitirken, konuşurken, her hâliniz beni tesbih olsun” buyuruyor.

“Onlar, bıkıp usanmaksızın gece gündüz (Allah’ı) tesbih ederler.”153 Tesbih, “Subhânallah” demektir. Allah her şeyden berîdir. Allah, güzelliğiyle tecelli edip bütün âlemi yaratmıştır; ama hâşâ yarattığı hiçbir şey o değildir. Her şey yalnız onun güzelliğinden, tecellisinden ibarettir. Yoksa hiçbir şey ona benzemez, ancak her şey güzelliğini ondan almıştır.

Evet, Allah, bütün âleme isimleriyle tecelli etmiştir; ama insana kendi rûhundan nefhetmiştir. İşte, insana nefhettiği rûh, insanı bütün âlemlere üstün edip ikrama nail kılmıştır. Bu yüzden Allah âyet-i kerimede insanı anlatırken kerremnâ benî âdem:154 “Biz, Âdemoğullarını mükerrem (ikrama nail) kıldık” buyurmuştur. Allah, insanı güzelliğiyle ikrama nail kılmıştır; yani bu güzellik onun güzelliğinin ikramıdır.

Aynı şekilde Allah’ın insana verdiği kıymet, değer, şeref de ona aittir. “Kim izzet (şeref ve üstünlük) istiyorsa (bilsin ki) bütün izzet Allah’a aittir”155 buyurdu Allah. İnsanda yine onun izzeti, güzelliği tecelli etmiştir ve bu bütün insanlar için geçerlidir; çünkü insanların hepsi birdir ve hepsine ayniyle tecelli etmiştir. Bu nedenle tevhide ermeyene kadar hiç kimse gerçek manada “lâ ilahe illallah” diyemez.

Madem bütün insanlar birdir. O zaman bir insana nasıl muamele etmeliyiz?

Her kimle karşılaşırsak karşılaşalım, ona bakarken “bu kul, bütün insanlara yapacağım muamelenin benim önümdeki hâlidir. Allah ona yapacağım iyiliği de güzelliği de, haksızlığı da yanlışı da bütün insanlara yapmışım gibi kabul eder” demeliyiz. Böyle bakarsak insana karşı acaba ne kadar dikkatli olur, onun üzerine ne kadar titreriz!

Allah zaten insanlara nasıl muamele etmemiz gerektiğini bize en açık şekilde beyan etmiş, “birbirinizi çekiştirmeyin, su-i zanda bulunmayın, birbirinizin hatasını araştırmayın, casusluk yapmayın, birbirinizin arkasından da önünden de konuşmayın” hatta “kendinizi de yermeyin”156 buyurmuştur. Yani bırakalım başkasını yermemizi, kendimizi yermemizi dahi Allah kabul etmiyor. İşte, Allah’ın bize nasıl bir kıymet, değer verdiğini ve bizi nasıl sevdiğini buradan anlamalıyız.

Evet, bütün insanların bir olduğunu anlamaya çalışıyorduk. Bununla ilgili olarak da “kim bir canı, bir can karşılığı veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya karşılık olmaksızın (haksız yere zahiren veya manen) öldürürse bütün insanları öldürmüş gibidir. Her kim de birini (zahiren veya manen) yaşatırsa bütün insanları yaşatmış gibidir”157 âyetini okumuştuk.

Dikkat edersek Allah “kim bir mü’mini öldürürse bütün insanlığı öldürmüş, kim bir mü’mini diriltirse bütün insanlığı diriltmiş gibidir” buyurmuyor. “Kim bir insanı öldürürse bütün insanlığı öldürmüş, kim bir insanı diriltirse bütün insanlığı diriltmiş gibidir” buyuruyor. Yani mü’min olup olmaması fark etmez, her kim olursa olsun biri öldürüldüğünde bütün insanlar öldürülmüş gibi olur; çünkü hepsi Allah’ın kuludur.

Söyledim; biri birini öldürdüğünde onun bütün benliğini yüklenir. O zaman insan birini öldürünce aslında kendini öldürmüş olur. Yoksa ona bir şey yapmış olmaz. Onun sadece dünya hayatına son vermiş olur. Elbette ki Allah ölen kişiye nasıl muamele edeceğini bilir; ama asıl olarak öldürenin kendisi ölmüştür.

Neden?

Çünkü bütün insanlığı öldürmekle Allah’ın gazabına uğramıştır. Bu iş çok ciddi bir iş, çok ağır bir yüktür. Mesela; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “kimin bir insanın öldürülmesinde küçücük bir şekilde kelimenin ucuyla bile dâhili olursa Kıyamet günü onun alnında, göğsünde ‘Allah’ın rahmetinden mahrum kimse’ yazılır” buyurmuştur.

Nasıl?

Örnek vereyim; biri bir insanın işlediği cinayet için o kişiye “sen doğru yapıyorsun” der ya da onu destekleyici herhangi bir kelime kullanırsa kelimenin ucuyla bile olsa cinayete ortak olmuş, dolayısıyla Allah’ın rahmetinden mahrum kalmış olur.

Mü’mine düşen; bir kelimenin ucu da olsa öldürmede değil, diriltmede payının olmasıdır. Yoksa Allah’ın rahmetinden mahrum kalır.

Allah, birinin ölümüne destek olanın alnına, göğsüne “Allah’ın rahmetinden mahrum” yazıp bunu da bütün insanlara gösteriyorsa o zaman birini öldürmenin ne büyük bir sorumluluk, ne ağır bir yük olduğunu buradan anlayalım. Sonuçta adamı öldürmüyor, hatta kelimenin tamamıyla da değil sadece ucuyla destek olup o cinayetin doğru olduğunu ifade ediyor; ama buna rağmen Allah’ın rahmetinden mahrum kalıyor! Bunu biraz tefekkür ettiğimizde insanın Allah katında ne kadar kıymetli, değerli olduğunu, Allah’ın insana nasıl bir kıymet, değer verdiğini, insan hayatının yanı sıra dünya hayatının bile ne kadar kıymetli, değerli olduğunu anlarız.

Şimdiye kadar anlattıklarım zahiri olarak öldürmekle ilgiliydi. Bir de insanı manevi olarak öldürmek vardır ki zaten en çok yapılan yanlış; insanları manevi olarak öldürmektir.

Peki, manevi olarak öldürmek nasıldır?

Manevi olarak öldürmek insana imanını kaybettirmektir. Allah âyet-i kerimede “insanlardan öylesi vardır ki hiçbir bilgisi, bir hidâyetçisi ve nûr saçan bir kitabı olmadığı hâlde Allah hakkında mücadele eder”158 buyurur. Mesela; baktığımızda birileri ahiret hakkında konuşur, hatta konuşurken kendine göre doğru olanı söyler; ama onu söylerken insanların manevi olarak ölümüne ya da yaralanmasına sebep olduğunun; yani onlara imanlarını kaybettirdiğinin farkında değildir.

Evet, hep beraber kendimizi rabbimizin tanıttığı gibi tanımaya ve rabbimizin bize verdiği kıymeti, değeri, şerefi anlamaya çalışıyorduk, devam edelim inşallah.

İnsan “ben kimim” sorusuna cevap verecekse mutlaka kendine bakıp “rabbim bana rûhundan nefhetmiş, melekleri bana secde ettirip yeryüzünde beni halife kılmış. Zatıyla, sıfatıyla tecelli edip bana El Esmâu’l Husnâ’sını ikram etmiş. Sonra bu imtihan sahnesine gönderip ‘haydi, beni temsil et, halifem ol. Sen bu âleme ait değilsin. Burada misafirsin, yolcusun. Yol boyunca senin gibi olanlara yardım et. Onları dirilt, yaralanmışlarsa yaralarını sar. Açlarsa onları doyur. Rahmete muhtaçlarsa onlara rahmet et. Sevgiye muhtaçlarsa onları sev. Onlar için elinden geleni yap. Biri sana dokunursa sanki bütün âleme dokunmuş gibi kabul ederim. Biri sana laf söyler ve seni üzerse bütün insanları üzmüş gibi kabul ederim. Biri sana ikram eder, hürmet ederse bütün insanlara ikram etmiş, hürmet etmiş gibi kabul eder, hatta hepsinin üzerinde kendime yapılmış gibi kabul ederim; çünkü sen benim halifemsin, beni temsil ediyorsun. Senin varlığın benim tecellimden başka bir şey değildir. Git, dünyada beni temsil et ve gel’ demiş” diye tefekkür etmelidir. Böyle tefekkür ederse kendine karşı ne kadar dikkatli olması gerektiğini, ayrıca kendisi hakkında konuşunca rabbine karşı ne kadar edepli olmasını gerektiğini anlar. Kendine karşı dikkatli olacağı için diğer insanlara da bu şekilde muamele eder.

Allah’ın, insana yapılan her muameleyi kendine kabul ettiğine dair Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in bir hadisini anlatayım.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyurur: Allah, Kıyamet günü bir kulu huzura alır ve ona “ben açtım, sen beni doyurmadın. Elbisem yoktu, sen beni giydirmedin. Susuzdum, sen bana su vermedin. Hastaydım, beni ziyarete gelmedin. Bana yardım etmedin, destek olmadın” der. Bunun üzerine kul “ya rabbi! sen subhânsın. Bu söylediklerinden münezzehsin. Neden beni bunlardan hesaba çekiyorsun” diye sorar. Allah da ona “falan kulum açtı, onu doyurmadın. Elbisesi yoktu, onu giydirmedin. Susuzdu, ona su vermedin. Hastaydı, onu ziyaret edip gönlünü almadın. Sana bunları yapman için imkân vermiştim; ama sen gerekeni yapmadın. Ben sana kulumla beraber olduğumu söylemedim mi! Bilmez misin ki bunları kullarıma yapsaydın bana yapmış olurdun” buyurur. Buradan da görüldüğü gibi insanlara yaptığımız bütün muameleyi Allah kendine yapılmış kabul ediyor. Yani Kıyamet günü sadece yaptıklarımızdan değil bir de yapmayıp geride bıraktıklarımızdan hesaba çekiliriz.

Bu yüzden Allah âyet-i kerimelerde “o gün insana (yapıp) önden gönderdiği ve (Allah’ın yap dediği; fakat onun yapmayıp) geri bıraktığı şeyler (tek tek) haber verilir.”159 “İçinizdekileri açığa vursanız da gizleseniz de Allah ondan dolayı sizi hesaba çekecektir”160 buyurur. Allah o gün yaptıklarımızı, yapmadıklarımızı ve gönlümüzden geçirdiklerimizi önümüze getirir. Madem öyle hem kendimiz hem de rabbimiz için gönlümüzden hakkı, hakikati geçirmemiz, bunun için de “ben kimim” sorusuna doğru cevap vermemiz lazım. Tabi, “ben kimim” sorusuna verdiğimiz cevabı aynı zamanda her bir insan için verip buna göre muamelede bulunmamız lazım.

Allah hepimizden hayatı bu şekilde yaşamamızı istiyorsa hepimiz bunu yapabiliriz demektir; çünkü Allah hiç kimseye gücünün yetmediği bir sorumluluğu yüklemez. “İman edip sâlih ameller işleyenlere gelince -ki biz, kişiye ancak gücünün yettiğini yükleriz- işte onlar cennet ehlidirler. Onlar orada ebedi olarak kalacaklardır”161 buyurdu Allah. İman edip salih ameller işleyenler cennete gidiyor ve Allah herkese gücünün yettiğini yüklüyorsa o hâlde herkes iman edip salih amel işleyebilecek vasıftadır. Tabi, Allah herkese ne kadar imkân ve güç verdiğini bilir. Bu nedenle işi kendimiz için zorlaştırmanın bir manası yoktur. Her neredeysek ve gücümüz neye yetiyorsa orada gücümüzü kullanıp insanlara Allah’ın istediği gibi muamele etmemiz yeterlidir.

Herkes için takdir yapan Allah’tır, ikram eden Allah’tır. İnsanlar sadece buna vesile olurlar. Vesile olurken de rabbine halifelik yapıp Allah’ın güzelliğini kazanırlar. Mesela; Allah sahabeyi anlatırken “kendilerinin bir sıkıntıları (ve ihtiyaçları) olsa bile onları kendi nefislerine tercih ederler.”162 “Onlar, (Allah’ı sevdikleri ve rızasını kazanmak istedikleri için) o (malları)nı sevmelerine rağmen (mallarını ve) yemek(ler)ini yoksul(lar)a, yetim(ler)e ve esir(ler)e yedirirler(di). (Doyurdukları kimselere ise şöyle derlerdi) Biz sizi ancak Allah’ın vechi(ni, rızası ve cemâlini kazanmak) için doyuruyoruz. (Ayrıca) Biz sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekliyoruz”163 buyurur. Sahabelerin, insanlara yaptıkları karşısında teşekkür beklememeleri onların gönlündeki hâldir. Yoksa dilleriyle söylemiyorlar; çünkü sözlü olarak söyleseler karşılarındakini incitmiş olurlar. Sahabeler gönül itibariyle “biz yaptıklarımızın karşılığını rabbimizden istiyoruz” diyorlardı ki bu da onların imanıdır.

Peki, sahabeler yaptıklarına karşılık rablerinden ne istiyorlardı, insanlara ikram ettiklerinin aynısını vermesini mi istiyorlardı? -Tabi ki hayır. Peki, Allah’tan istedikleri neydi?

Elbette ki Allah’ın vechi, rızası, sevgisi, cemâli, yakınlığıydı. Hepsi de yaptıkları her şeyi bu nimetleri kazanmak için yapmıştı.

Sahabeler Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e uyup onun yaptığı gibi yapmışsa demek ki “biz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in yaptığını yapamayız” diye bir şey yoktur. Hepimizde Resulullah (s.a.v.) Efendimiz gibi, peygamberler gibi yapma vasfı vardır.

Peygamberleri dışarıda aramak doğru değildir. Dışarıda ararsak bulamayız. Zaten her biri dünyadayken vazifesini yapıp rabbine gitmiştir. Peygamberlerin güzelliği bize aksetmelidir. Geçen sohbetimizde söylemiştim; peygamberlerin taşıdığı rûh ile bizim taşıdığımız rûh aynıdır. Aynı şekilde peygamberlerin taşıdığı nefisle bizim taşıdığımız nefis yine aynıdır. Aradaki fark; onların, rabbine iman etmesi, teslim olması ve nefislerini terbiye etmesidir.

Zaten Allah onları buna göre insanlar arasından davet etmeleri için seçip göndermiştir. Yoksa hâşâ Allah onlara torpil yapmış değildir. Başka bir örnek daha vereyim. Allah âyet-i kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e “de ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; fakat bana ilahınızın vâhid (sıfatlarında ve isimlerinde tek) olan ilah olduğu vahyediliyor”164 buyurur. Yani Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de bizim gibi bir beşerdir; ama aradaki fark ona ilahımızın bir tek ilah olduğunun vahyedilmesidir. Bu yüzden Resulullah (s.a.v) Efendimiz bütün insanları tevhide, vahdete, Allah’ın bir tek ilah olduğuna davet etmiştir.

Her bir peygamber böyleydi, hepsi de Allah’ın bir olduğuna iman etmişti ve saf rahmetti. Kendileri böyle olduğu için Allah’ın kullarını da Allah’ın vahyiyle tevhide, bir olmaya, bir görmeye davet etmiş ve onları kendi imanlarıyla, marifetleriyle diriltmişlerdi.

Bir görmeden bir olunmaz. Önce marifete sahip olup herkesi bir göreceğiz ki bir olabilelim. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “sizden biri kendisi için istediğini kardeşi için de istemedikçe mü’min olmaz”165 başka bir hadisinde ise “cennete giremezsiniz iman etmedikçe, iman etmiş olmazsınız birbirinizi sevmedikçe”166 buyurmuştur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bizi bir olmaya, mü’min olmaya davet ediyor.

Her ne sorun yaşarsak yaşayalım, her ne imtihana tabi tutulursak tutulalım mutlaka bir olduğumuzu unutmayalım. Elbette ki dünya sahnesinde hepimiz birbirimizle imtihana tabi tutuluruz. İmtihana tabi tutulduğumuz kişiler anamız, babamız, çocuğumuz, eşimiz, kardeşimiz, komşumuz olur ya da mü’min olur, gayrimüslim olur, hiç fark etmez, imtihan kimin üzerinden gelirse gelsin her birimizin imtihanıdır.

Hayatı, kendini, insanı rabbinin ismiyle okumayanları, anlamayanları, tasavvuru Allah’ın vahyiyle inşa olmayanları, başka bir deyişle nefsini rabbine terbiye ettirmeyenleri, rabbinin terbiyesiyle terbiyelenmeyen, edebiyle edeplenmeyenleri şeytan edeplendirir. Şeytan edeplendirince de o kişi insanlıktan çıkar ve canavar olur.

Ama rabbiyle edeplenirse sadece sever, insana hürmet eder, yardım eder, rahmet eder. İnsanlar onunla dirilir; lakin rabbiyle edeplenmezse bir iki kitap okudu diye kendini âlim zanneder ve sadece gevezelik yapar. Bir de yaptığı bu gevezelikle İnsanı dirilttiğini zanneder. Oysaki manevi olarak öldürür. İnsanlara saldırır, üstüne “ben onları diriltiyorum” der!

Birini diriltebilmek için önce insanın kendisinin dirilmiş olması gerekir. Ölüler daha kendileri diri değilken başkasını diriltebilir mi! Hâl böyleyken biri manevi olarak dirilmemişse, üzerine bir de insanları dirilttiğini zannediyorsa kendine de başkalarına da ancak zarar verir.

Peki, diri bir insanın manevi hâli nasıldır?

Diri insan, rabbine iman etmiş ve Allah ile, Allah’ın vahyiyle dirilip rabbinin zikriyle mutmain olmuştur. Allah’ın isimleri, güzelliği onun üzerinde tecelli etmiş; yani rahim olmuş, kerim olmuş, afuvv olmuştur.

Allah âyet-i kerimede “ey iman (ettiğini iddia) edenler! (Allah ve resulü) Size hayat verecek şeylere (âyetlerimize iman etmeye) sizi davet ettiği zaman (hemen) Allah’a ve resul(ünün davetin)e icabet edin (ve dirilin)”167 buyurur. Zaten ramazan ayında; yani Kur’ân ayında, dirilme ayındayız. Bu ramazanı dirilmek için fırsat olarak görmemiz ve Allah’ın vahyini okuyup ya da dinleyip âyetler üzerinde tefekkür ederek rabbimizin kelamıyla, davetiyle mutlaka dirilmemiz gerekir.

Allah, kitabında bu hayatı nasıl yaşayacağımızı; kendimize, insana, varlığa nasıl bakacağımızı bir bir beyan etmiştir. Rabbimizin nazarıyla nazar edebilmemiz için rabbimizin bize ne söylediğini anlamamız ve bakışımızı ona göre değiştirmemiz şarttır; yani Allah bizden neyi nasıl anlamamızı istiyorsa öyle anlamamız ve iman edip kabul etmemiz lazım. Tabi, bunun için de Allah’ın davetini, kelamını, “yapın” dediklerini yapmayı “yapmayın” dediklerini de yapmamayı sevmemiz lazım. Bütün bunların sonunda kendimizi rabbimizin öğrettiği, tanıttığı gibi öğrenmiş, tanımış oluruz.

Nasıl ki şimdiye kadar kim olduğumuzu göklerden anlamaya çalıştık, dünyaya gelmeden önceki hâlimizi, rabbimizin bize verdiği kıymeti, değeri, şerefi ve bizi nasıl sevdiğini öğrenmeye çalıştıysak yerde de kim olduğumuzu anlayacağız. Bunun için de önce her bir peygamberin taşıdığını bizim de taşıdığımızı anlayacağız.

Dediğim gibi; peygamberler de bizim gibi beşerdir, dolayısıyla Allah onlardan nasıl kulluk istemişse bizden de aynısını istiyor. Allah’ın hükmü değişmez. Hz. Âdem (a.s.)’dan Kıyamet’e kadar hepimizden istediği aynıdır; o da rabbimizi tanımak, ona iman etmek, şükretmek, hamd etmek ve rabbimizi tesbih etmektir; ama bunları dilimizle değil gönlümüzle, her zerremizle yapmaktır. Bütün bunları yapmanın bir karşılığı, tecellisi vardır ki o da bizim hakikatimizdir. Biz manevi yolu yürüyüp peygamberler gibi yaptıkça yolun sonunda hakikatimiz tecelli eder ve hakikatimize şahid oluruz. Böylelikle kendimizi bilmiş, tanımış oluruz.

Biri kendini anlamayınca, Allah’a göre kim olduğunu bilmeyince kendini çamurdan bir varlık zanneder. Kendini sanki sadece arzuları, istekleri olan biriymiş gibi anlar. Bu yüzden yalnızca geçinmeye, vakit geçirmeye çalışır, kendine göre bir şeyler yapar. Böyle olunca Allah’tan bulacağı karşılık da bunlardan başka bir şey olamaz; çünkü insanın ibadeti, kulluğu, imanı kendi marifetine; yani kendini, rabbini bilmesine, tanımasına, rabbinin ona olan tecellisine göredir. İnsan, rabbinin kendisine ne kadar kıymet, değer verdiğini anlarsa rabbine o kadar hamd eder, şükreder, minnettar olur ve rabbini o kadar tesbih eder; ama insan, rabbinin kendisini ne kadar sevdiğini, kendisine ne kadar kıymet, değer verdiğini anlamadan “Allah bana şunu versin, Allah bana şöyle muamele etsin” ya da “Allah bana neden bu imtihanları verdi, neden rızkımı kıstı, bu musibetler neden benim başıma geliyor” derse rabbini tanımamış ve rabbinin kendisi üzerindeki muradını, imtihanların hikmetini anlamamış olur.

Oysa insan, rabbinin kendisini ne kadar değer verdiğini anlasaydı böyle söylemezdi. Biraz önce okuduğumuz “kim bir canı, bir can karşılığı veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya karşılık olmaksızın (haksız yere zahiren veya manen) öldürürse bütün insanları öldürmüş gibidir. Her kim de birini (zahiren veya manen) yaşatırsa bütün insanları yaşatmış gibidir”168 âyeti insanın Allah katındaki kıymetini, değerini belirler. Hatta kulun aklı bu değeri hesap etmeye yetmez. İşte, Allah bizden bunu anlamaya çalışmamızı istiyor. Bir adım atıp tevhide, vahdete, rabbimize yaklaşırsak o zaman rabbimizin bu âyette ne demek istediğini anlar ve bize ne kadar kıymet verdiğini biliriz.

Allah, kuluna levlâke levlâke lema halaktul eflâk: “Sen olmasaydın, sen olmasaydın felekleri yaratmazdım” buyuruyor ve bunu her bir insana tek tek söylüyor. Bundan daha büyük bir kıymet, değer, şeref olabilir mi!

Devamlı söylüyorum; ben şahid olmadığım bir şeyi söylemem, sırf bilgi olsun diye de konuşmam. Konuşursam Allah hesabını sorar. Bunları söylüyorsam şahid olduğum için söylüyorum.

İnşallah kendimizi tanıyacak ve rabbimizin bize verdiği kıymeti, değeri, şerefi anlayacağız. Bununla beraber insanı tanıyacak ve insanlara nasıl muamele etmemiz gerektiğini; insanı incitmememiz, kimseye sıkıntı vermememiz, bela olmamamız, aksine rahmet olmamız gerektiğini, kısacası insanın bize neler kazandırdığını anlayacağız.

Evet, insanlara yaptığımız bütün muameleleri kendimize yaparız. Ben bunun şahidiyim. Allah “kim ne yaparsa kendine yapar” buyuruyor ve bunu laf olsun diye söylemiyor. Kime hangi muameleyi yaparsan Allah onu kendisine kabul eder ve sana da aynı muameleyi yapar. Aslında Allah yapmaz; senin yaptığın muamele sana geri akseder; yani onu sen kendine yapmış olursun. Nasıl ki aynaya attığın bir taşı, yansıman sana geri atıyorsa yaptığın her şey tıpkı aynadaki bu yansıman gibi sana geri döner.

Bu yüzden kimse kimseye bir şey yapamaz, kim ne yaparsa kendine yapar.

Burayı iyi anlayalım. İyi anlayalım ki gönlümüz bütün insanları, bütün varlığı içine alacak kadar genişlesin. Öyle ki Allah gönlümüze tecelli etsin. Dediğim gibi; derya bir tasa sığmaz. O zaman yapacağımız şey; tası genişletmektir. Allah hadis-i kutside “yerler, gökler tecellimi alamadı; ama mü’min kulumun kalbi tecellimi aldı”169 buyurduysa kalp bu tecelliyi alabilir demektir; ama kalbin göklerden, yerlerden daha geniş olabilmesi için önce bütün insanları içine alabilecek kadar genişlemesi gerekir. Gerisi zaten kalp genişleyince kendiliğinden gelir.

Peki, kalbimiz nasıl genişler?

Bunun için önce insana karşı bakışımızı düzeltmemiz lazım. Elbette ki bakış birden değişmez ya da dil ile “bundan sonra insanlara bu şekilde bakayım da kalbim genişlesin ve Allah gönlüme tecelli etsin” demekle bakış değişmez. Bakışın değişmesinin bir sırrı; yani bir giriş kapısı vardır.

Bu kapı nedir?

Sahabeler Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e iman edince birbirlerini sevdi mi? -Tabi ki sevdi. Hepsi de Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in iman edenlere ne kadar yakın olduğunu bildi ve birbirini Resulullah (s.a.v) Efendimiz için sevdi. İman etmeyenleri sevmişler miydi? -Evet, onları da sevmişlerdi; çünkü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in sadece kendilerine değil onlara da geldiğini biliyorlardı. Zaten Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bütün insanlara geldiği için müşriklerin iman etmesini, iman edip cennete gitmesini istiyordu. Hatta bu uğurda hepsinin bütün sıkıntılarına katlanıyordu. Müşrikler ona en ağır zulmü yapıyor, hakaret ediyor, küfrediyor, her türlü iftirayı atıyordu; ama Resulullah (s.a.v.) Efendimiz onlara hiçbir şekilde karşılık vermiyor, intikam almıyordu. Hatta sahabelerin sözlerine baktığımızda hepsi de biri iman edince Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ne kadar sevindiğini anlatır; yani Resulullah (s.a.v.) Efendimiz kendisine zulmedenlerden intikam almak bir yana, onlardan biri iman ettiğinde “birini daha cennete gönderiyoruz” diye seviniyordu. İşte, sahabeler Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in bu hâlinden dolayı hem iman eden herkesi hem de diğer insanları seviyordu. Âlemlere rahmet Resulullah (s.a.v.) Efendimiz kiminle nazar ediyordu? -Elbette ki Allah ile nazar ediyordu.

Öyleyse bizim de insanlara olan doğru bakışımızı, sevgimizi tıpkı sahabelerin yaptığı gibi âlemlere rahmet olandan almamız lazım. Biz hayatı yaşarken gönlümüzü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in gönlüne bağlayıp rabt edince Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in hâli gönlümüze tecelli eder. Biz de onun gönlünden insanları sevmeyi alırız.

Zaten hakikatimiz Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in hakikatidir, Hakikat-ı Muhammediye’dir. Bütün maneviyatımız Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in üzerinden gelir, dolayısıyla zaten ondan başka bir şey değiliz; ama hayatımızı yaşarken kendimizi hakikatimizden perdelemişiz. İşte, gönlümüzü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e bağlayıp onun nazarıyla nazar ettikçe ve onun yaptığı gibi yaptıkça hakikatimizin üzerindeki perdeler yavaş yavaş aralanır, böylelikle Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e benzemiş oluruz.

Yalnız bu hâl öyle düşünmekle ya da hayal etmekle olacak bir şey değildir. Hak ve gerçektir. Ölçüsü de; tabi tutulduğumuz imtihanlarda Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in yaptığı gibi yapmaktır.

Evet, bütün insanlar aslında birdir, dedik. Bu yüzden kardeşlerimize yeri geldikçe söylüyorum “kim bir kardeşimize nasıl muamele ederse o muameleyi bana yapmıştır. Kardeşimizi sevince beni sevmiş, kardeşimizi sevindirince beni sevindirmiştir. Aynı şekilde kardeşimizi üzünce beni üzmüş, ona sıkıntı verince bana sıkıntı vermiştir.” Arada hiçbir fark yoktur; ama biz bunu söylerken insanlar hayal edip “herhalde onlara yapılanı kendisine yapılmış kabul ediyor” diyebilir; fakat durum öyle değildir. Bu söylediğim başka bir şeydir. Dünyanın öbür ucundaki bir kardeşimizin ayağı taşa değse ben burada inciniyorum. Haydi, anlayabiliyorsan nasıl bir şey olduğunu anla bakayım!

Neden kardeşlerimize yapılan bana yapılmış oluyor? -Çünkü biriz de ondan. Kul, Allah ile oldu mu böyle olur! Yoksa bir olamayız. Hâlâ “ben” diyoruz, “sen” diyoruz. Ben, sen diye bir şey yok, hakikat öyle değil! Hepimiz biriz ve birbirimize bağlıyız. Bu tevhide eremeden de “lâ ilahe illallah” diyemeyiz.

En yüksek makam tevhid makamıdır, vahdet makamıdır. O da çaba, gayret olmadan, tefekkür olmadan, marifetullah olmadan, bütün insanların bir olduğuna iman etmeden olmaz. Tevhidin olması için önce bütün insanların bir olduğunu kabullenmeli ve Allah’ın söylediklerini anlamaya çalışmalıyız; yani “Allah bir insanı öldüren bütün insanları öldürmüş, bir insanı yaşatan bütün insanları yaşatmış gibidir” diyorsa bunda bir muradı vardır ve “benim bunu mutlaka anlamam lazım” deyip Allah’ın muradını tefekkür etmeye çalışmalıyız.

Tefekkür etmek bize ibadetin kazandıramadığını kazandırır. O yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hadislerinde tefekkürle ilgili olarak bir saatlik tefekkürün bir yıllık ibadetten, yetmiş yıllık ibadetten, bin yıllık ibadetten eftal olduğunu buyurmuştur.170

Bir saatlik tefekkürü bildiğimiz manada saat dilimi olarak zannetmeyelim. Bu bir andır; yani bir dakika ya da beş dakika bile olsa kendini, rabbini tanıma, marifetullahı kazanma ve rabbinin hikmetini, muradını anlama tefekkürüdür. Tefekkür edince rabbimizi ve kendimizi anlayabilir, tanıyabiliriz; ama tefekkür etmezsek Allah’ın “onlar düşünmezler, akıllarını kullanmazlar, ne de az düşünüyorsunuz”171 âyetlerinin muhatabı oluruz.

Evet, “onlar düşünmezler” âyetinin muhatabı olmamak için anlamaya, Allah’ın âyetlerini okuyup tefekkür etmeye çalışacağız inşallah. Zaten ramazan ayındayız. Allah, ramazan gecelerinde âyetleri tefekkür etme imkânını bize vermiştir. Biz de bu imkânı kullanıp rabbimizin vahyini, isimlerini tefekkür edeceğiz, böylelikle hem rabbimizi tesbih edecek hem de âyetler üzerinde rabbimizin bize ne demek istediğini anlamaya çalışmak için âyetleri okuyacağız; ama hep beraber okuyacağız. Beraber okuyup kim olduğumuzu bilecek, tanışacak ve nasıl bir olduğumuzu anlayacağız inşallah.

Biz insanın kim olduğunu birkaç kelimeyle izah etmeye çalıştık; ama bilmemiz lazım ki insan birkaç kelimeyle anlatılamaz. Onun saatlerce anlatılması, izah edilmesi gerekir. Mesela; âyetleri okurken dikkat edersek Allah âyetlerin arasına devamlı boşluk koyar; yani bir âyette bir şey söyler; ama sonraki âyette devamını anlatmaz, onun yerine başka bir şey söyler.

Neden?

Devamını bize bırakıyor da ondan. Allah bize “sen benim halifemsin ya, şimdi düşün, tefekkür et ve bu âyetin arasını sen doldur” buyuruyor. Örnek vermek gerekirse; Kur’ân’da bir sûrede hayatı baştan sona anlatılan tek peygamberin kıssası Hz. Yûsuf (a.s.)’ın kıssasıdır; ama onda bile âyetlerin arasında bir sürü boşluk vardır. Allah özellikle araya boşluk bırakıp bize “acaba Yûsuf’un babası, kardeşleri burada ne yaptı, acaba birbirlerine ne söylemiş olabilirler. Yûsuf o kadar yıl zindanda acaba ne yaşadı, neler yaptı, düşünün ve bu âyetlerin arasını doldurun” buyuruyor.

Biz de bir şeyler anlatmaya çalışırken araya boşluklar bırakıyoruz ki kardeşlerimiz tefekkür edip söylediklerimizin arasını doldursun. Yoksa her şeyi olduğu gibi söylersek kardeşlerimize “siz aklınızı kullanmayın, ben zaten size her şeyi söylüyorum” demiş oluruz ki bu da kardeşlerimize hakaret olur. Oysa kardeşlerimize de arayı doldurmaları için tefekkür etmelerine, akletmelerine, tefakkuh etmelerine imkân vermeliyiz. Bütünüyle anlattığımızda bu imkânı onların elinden almış oluruz ki bu da kardeşlerimize haksızlıktır, zulümdür, edebe aykırıdır. Haksızlık olmasın diye araya boşluk koyuyoruz ki kardeşlerimiz bu boşlukların arasını doldursun ve orası kardeşlerimize ait olsun. Eğer kendileri araya bir şey koymazsa onlara ait bir şey olmaz.

Tefekkür etmeden dirilmek mümkün değildir. İnsan öğrendiğini tefekkür etmezse bilgi onun üzerinden gelip geçer; ama tefekkür ederse bu defa Allah onu tefekkürüyle diriltir.

Bununla beraber tefekkür etmek aklın cihadıdır. Müçtehit; içtihat eden, öğrendiğini aklıyla cihad edip anlayan demektir. Dirilmek için de tefekkür etmek şart olduğundan herkes müçtehit olmak, içtihat etmek zorundadır.

Peki, insan bu içtihadı nerede yapmalıdır?

Kendini tanımada, rabbinin emrini, hükmünü, hikmetini, muradını anlamada yapmalıdır. Yoksa “durun, ben zaten içtihat ediyorum, sizin içtihat etmenize gerek yok, siz bana uyun yeter” diye bir şey yoktur. Herkes içtihat edip rabbinin emrini, vahyini ve ne demek istediğini anlamaya çalışmalıdır.

Muhkem âyetler bellidir, hükümleri kesindir. Orada içtihat etme hakkını Allah vermemiştir; ama diğer âyetlerde bize içtihat hakkı verip “haydi, aklınızı kullanın” buyurmuştur. İşte, Allah’ın âyet-i kerimelerde ısrarla “siz düşünmez misiniz, akletmez misiniz, tefekkür etmez misiniz” buyurmasının sebebi; içtihat edelim, vahyini iyice anlayalım, kendimizi ve rabbimizi doğru bir şekilde tanıyalım diyedir.

Allah, âyet-i kerimede “(resulüm!) Biz sana (Kur’ân’ı okuyup) okutacağız ve sen onu unutmayacaksın”172 buyurmuştu ya hiç unutmamamız için bizim de âyetlerdeki o boşluklarda içtihadımız olmalıdır. İnşallah aklımızı kullanıp Allah’ın âyetlerini anlamaya ve kendimizi tanımaya çalışırız. Aynı şekilde bu tefekkürümüzü, içtihadımızı yapar, rabbimizin bize ne söylemek istediğini en doğru şekilde anlarız. Biz yeter ki elimizden geleni yapalım, Allah bize öğretir; çünkü öğretecek olan odur.

Evet, hep beraber “ben kimim” sorusuna Allah’ın vahyine göre cevap vermeye çalıştık. Söyledim; deryayı bir tasa sığdıramayız. Öyleyse tası genişletip derya hâline getirmek zorundayız. Kul, Allah katındaki kıymetini, değerini, şerefini ve Allah’ın kendisini nasıl sevdiğini anlayınca tas olmaktan çıkar ve rabbinin sevgisine, muhabbetine karşı derya olur. Biz de “Ben Kimim” sohbetleriyle tası derya hâline getirmeye çalışacağız inşallah.

Allah bizi “düşünmez misiniz, akletmez misiniz” buyurduğu kullarından eylemesin inşallah. Allah bizi âyetleri üzerinde tefekkür eden, içtihat eden kullarından eylesin. Allah bizi tas olmaktan çıkıp derya hâline gelen kullarından eylesin. Allah bizi rabbini, kendini bilen ve “ben kimim” sorusuna Allah’a göre cevap veren kullarından eylesin inşallah.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Risâle-i Gavsiye ↩
  2. Necm /39 ↩
  3. Hicr /29 ↩
  4. Bakara /30 ↩
  5. Bakara /34 ↩
  6. Mâide /32 ↩
  7. Kaf /16 ↩
  8. Hadîd /4 ↩
  9. Fâtır /22 ↩
  10. İsrâ /60 ↩
  11. Enfâl /24 ↩
  12. Sâffât /138 Bakara /266 ↩
  13. Alak /1 ↩
  14. Lokmân /20 ↩
  15. Ahzâb /72 ↩
  16. K. Hafâ: 2256, İhya-u Ulum’id Din ↩
  17. Kehf /102, İnsân /31 ↩
  18. Âli İmrân /18 ↩
  19. Ahzâb /41-42, Lokmân /12, Bakara /152, Hacc /37 ↩
  20. Enbiyâ /20 ↩
  21. İsrâ /70 ↩
  22. Fâtır /10 ↩
  23. Hucurât /11-12 ↩
  24. Mâide /32 ↩
  25. Hac /8 ↩
  26. Kıyâme /13 ↩
  27. Bakara /284 ↩
  28. A’râf /42 ↩
  29. Haşr /9 ↩
  30. İnsân / 8-9 ↩
  31. Kehf /110 ↩
  32. Buhari, İman, 6 ↩
  33. Müslim, Îmân 93-94; Tirmizî, Et’ime 45; İbni Mâce, Mukaddime 9 ↩
  34. Enfâl /24 ↩
  35. Mâide /32 ↩
  36. K. Hafâ: 2256, İhya-u Ulum’id Din ↩
  37. Suyutî, Camiu’s-Sağir, II /127; Aclûnî, I/310 ↩
  38. Mu’min /58, Ankebût /63, Nahl /17 ↩
  39. A’lâ /6 ↩