close

Aşk Âşık Maşuk 15.Bölüm

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber Aşk, Âşık, Maşuku anlamaya, Allah’ın El Esmau’l Husna’sı üzerinden rabbimizi neden sevmemiz, rabbimize neden âşık olmamız gerektiğini anlamaya çalışıyorduk. En son Allah’ın El Kuddüs ismine kadar gelmiştik. Şimdi de El Kuddüs isminden sonra gelen Allah’ın Es Selam ismiyle devam edeceğiz inşallah!

Allah selamdır;480 selamet verendir, selamete erdirendir, aynı zamanda Daru’s Selam’a; yani cennete davet edendir. Daru’s selam’ı insanlar için, kulları için hazırlayandır. Kul hangi halde olursa olsun rabbine sığındığında kulunu selamete çıkarandır. Allah selamsa, selamete çıkaran, selamete davet eden, selam yurduna davet edip selam yurdunu hazırlayansa bu durumda selam olan Allah sevilmeye layıktır.

Allah’ın, kulunu selamete davet etmesi Allah’ın selam oluşundan, Allah’ın bütünüyle saf rahmet, saf aşk, saf muhabbet, saf hayr oluşundan dolayıdır. Allah, kuluna ikram etmek için selamete, selama davet eder.

Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz;

-Cennete giremezsiniz iman etmedikçe, iman etmiş olmazsınız birbirinizi sevmedikçe, buyurur. Ardından sahabeye size birbirinizi sevecek bir kelime öğreteyim mi, diye sorar.

Sahabe;

- Evet, ya Resulullah, der.

Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz;

-Tanıyıp tanımadığınıza selam verin,481 buyurur.

Selam aynı zamanda duadır. Biri bir başkasına “selamun aleyküm” deyip selam verdiğinde; “Allah’ın selamı üzerine olsun, benden yana selamette ol. Ben senin için selameti, selam yurdunu istiyorum. Bunun için de elimden ne gelirse yaparım, benden emin ol” demiş olur. Aynı zamanda selam vermek selam verilen kişi için selam yurdu olan cenneti istemektir. Biri selam verirken gönül itibariyle selam verdiği kişi için selameti istemiyorsa; yani dünya selametini, ahiret selametini, Kıyamet yerindeki selameti istemiyorsa selamı selam olmuş olmaz, dolayısıyla kardeşini de sevmiş olmaz.

Eğer biri bize gerçek manada selam verirse Resulullah (s.a.v.) Efendimiz‘in buyurduğu gibi onu severiz o da bizi sever. Bizim için dua edeni, selamet dileyeni elbette ki severiz; ama sadece bir kelime olarak onu kullanırsak bu selam taklidi bir selam olur, dolayısıyla ondan sevgi ve muhabbet de hâsıl olmaz, onunla birbirimizi sevemeyiz. Laf olsun diye ya da selam vermek adettendir diye selam veriyorsak ondan herhangi bir şekilde ne dünyaya, ne ahirete ait bir dua olur, ne de böyle bir selamdan sevgi ve muhabbet hâsıl olur.

Allah selamdır; selamete erdirendir, kulu için aşk ve muhabbet olandır, aşkı, muhabbeti aynı zamanda ihsan eden, ikram edendir. Eğer birbirimize selam verirsek birbirimizi Allah için severiz.

Selamı da Allah için vermemiz gerekir. “Rabbim selam vermemi, dua etmemi, kulu için selamet istememi seviyor” diye selam verirsek işte bu selam gerçek bir selam olur, dolayısıyla bu selamla hem biz Allah’ın sevgisini kazanırız hem de selamı alan Allah’ın sevgisini kazanır. Bu durumda Allah hem bizim hem de selamı alan kişinin gönlüne tecelli eder, tecelli ettiği için de birbirimizi sever, birbirimize karşı muhabbet duymaya başlarız. Bu muhabbet Allah’tandır; çünkü selam verirken Allah’ın ismini kullandık.

Selam olan Allah sevilmeye, âşık olunmaya, âbd olunmaya layıktır. Allah’ın dışında ne dünyada ne ahirette selamet olmaz. Bizim selamet olarak görüp zannettiklerimizin hepsi geçici, gölge mesabesindedir, hakiki değildir. Biri selam olan Allah ile beraberse nerde olursa olsun gönül itibariyle Allah’ın selamındadır, selametindedir. O, Allah ile beraber olup Allah’ı severse, hangi halde, hangi durumda olursa olsun, Allah’ın Selam ismine iman edip, onu üzerinde gösterirse Allah her konuda onu mutlaka selamete çıkarır. Dolayısıyla selam olan bir tek Allah’tır.

Kul, Allah’ın Selam ismini üzerinde nasıl gösterir?

Kul, insanlar için selam olur, selamet olur, onları selam yurdu olan cennete davet eder, cennet yolunda onlara yardım ederse, biri dara düştüğünde, sıkıntıya düştüğünde ona yardım etmeye çalışırsa, Allah onu imtihana tabi tutup ona kazanma imkânı verdiğinde gerekeni yaparsa bu durumda insanlar için selam olur, dolayısıyla Allah’ın Selam ismi onda tecelli eder. Allah’ın bütün isimleri için bu böyledir.

Allah’ın isimleri bir kulun üzerinde görünmüyorsa Allah’ın isimleri onda tecelli etmemiş, dolayısıyla bu kul, Allah’ın isimlerine de iman etmemiş demektir; çünkü Allah’a iman etseydi Allah’ın isimlerini severdi.

Mesela; biri Allah’ın Selam ismine iman ederse Allah’ın Selam ismini sever, sevince de Allah o ismiyle o kişinin gönlüne tecelli eder ve Selam ismi onun üzerinde görünür; yani o kulun hayatında, konuşmasında, düşünmesinde, duasında, amelinde, fiilinde Allah’ın Selam ismi görünür. O kişi Allah’ın kulları için, varlık için, mahlûkat için selam olur, rahmet olur, muhabbet olur, dolayısıyla Allah’ın Selam isminin tecellisiyle güzelleşir, Allah’a ve resulüne yakın olmuş olur. Selam olan Allah nasıl ki sevilmeye layıksa Allah’ın Selam isminin tecelli ettiği bir kul da aynı şekilde sevilmeye layık olur. Bütün isimler için bu böyledir.

Selam olan Allah sevilmeye, âşık olunmaya, âbd olunmaya layıktır. Biri kendisi için selam olan rabbini sevemiyor, âşık olamıyor, onunla beraber olamıyorsa; kendini sevemiyor, kendi kendisiyle beraber olamıyor, kendisini Allah ile beraber, Allah’ın huzurunda bilmiyor, kabul etmiyor demektir. Selam olan Allah sevilmeye, âşık olunmaya, âbd olunmaya layık olandır.

Allah mü’mindir;482 emin olunandır, emin kılandır, iman verendir, aynı şekilde kulunu sevendir. Allah, imanı ihsan edip ikram etmiş olmasaydı hiç kimse imanı bulamazdı. Elbette ki iman öyle anadan, babadan miras kalan bir nimet değil; kulun kendi çabasıyla, gayretiyle kazandığı bir nimettir.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadisi şerifinde; “iman bir nurdur, Allah onu kulunun kalbine indirir. İman bir kulun kalbine indiğinde onun kalbi latif sahralar gibi genişler. O kul, Allah’ı sever, Allah için sever. Başka bir alameti de; o kul bu imanı kazandıktan sonra bu imanı kaybedip küfre düşmekten, ateşe düşmekten korkar gibi korkar” buyurur.

Allah, kulunun kalbine imanı ne zaman indirir?

Kul, iman etmek, Allah’a teslim olmak, mü’min ve Müslüman olduğunu ispatlamak için çabasını ve gayretini sarf ederse Allah da onun gönlüne imanı indirir. Bu yüzden bu imanı kazanmak öyle kolay bir şey, basit bir şey değildir. “Ben iman ettim, ben Müslüman oldum, ben mü’minim” demekle kimse ne iman etmiş, ne mü’min ne de Müslüman olmuş olur.

Kulun iman edip mü’min olabilmesi için Allah’ı her şeyden çok, hatta canından çok sevmesi, dolayısıyla sevdiği için, sevdiğinin sevgisini kazanmak için hayatı yaşaması gerekir. Kulun bu yolda, bu uğurda her şeyini harcayabilmesi, feda edebilmesi, kurban edebilmesi lazım ki iman etmiş olsun, mü’min olmuş olsun. Yoksa; kendi kendini kandırarak mü’min olma hayaline kapılmış olur.

Kim kendini nasıl bilirse bilsin kendisinin bildiği geçerli değil, Allah’ın onu nasıl bildiği geçerlidir. Allah ayeti kerimede; “insanlardan öylesi var ki; Allah’ı sever gibi başkalarını severler. Oysaki mü’minlerin Allah’a olan muhabbetleri çok şiddetlidir”483 buyurur. Mü’min; Allah’a karşı çok şiddetli muhabbet duyandır, tek kelimeyle; Allah’a âşık olandır.

Eğer; “ben mü’minim, ben Müslümanım deyip ibadet yapanları görüyoruz ama Allah’a âşık kimseleri, maşuku için her şeyi yapabilecek seviyedeki mü’minleri göremiyoruz” denilse vereceğimiz cevap net olarak; durum böyleyse mü’min yoktur cevabıdır; çünkü ölçü bizim ölçümüz değil Allah’ın ölçüsüdür.

Mü’min olduğunu iddia eden biri, gerektiğinde hayatını, malını, vaktini, zamanını, canını Allah yolunda kurban edemiyor, feda edemiyorsa mü’min olmamış, sadece islamı kabul etmiştir.

Allah ayeti kerimede; “Allah hiç kimsenin emeğini zayi etmez”484 buyurur. Eğer sen mü’min olmak için çaba ve gayretini sarf edersen Allah senin bu çaban ve gayretin karşılığında sana imanı verir. Şayet sana imanı vermediyse, o iman nurunu senin kalbine indirmediyse gereken çabayı, gayreti sen göstermemişsindir.

Bir kul kendisini Allah’ın yoktan yarattığını, kendinden yarattığını kabul edip, buna iman ederse; yani Allah’ın ona kendinden hayat verdiğini, varlık verdiğini, Allah’ın kendi sıfatlarından ona sıfat verdiğini kabul ederse; “dünya hayatındaki nimetler kalsın” der. Kul, bu kadarını anlarsa Allah’a âşık olmaz mı, onun gönlü her an kendisini yaratan, varlıkta tutan rabbiyle beraber olmaz mı, beraber olması gerekmez mi!

Kıyamet günü Allah perdeyi açtığında; Allah’ın bizi kendinden yarattığını, Nefahtu fîhi min rûhî:485 “Ona ruhumdan nefhettim” deyip ruhundan bize nefhetttiğini, bize beden ihsan edip ikram ettiğini, sıfatlarından sıfat verdiğini görürüz.

Allah bizi varlıkta tutup, hayatımız boyunca her anımızda bize kazanma imkânı tanır. Allah’ın bunu bize ikram etmediği hiçbir an yoktur. Bu; imtihan demektir. Allah, kulunu imtihana tabi tutarken o kazansın diye ona imkân tanır; ama kul her defasında Allah’tan kaçar. Allah, kulunu günde yüz sefer imtihana tabi tutmuşsa ona yüz defa kazanma imkânı tanımıştır. Bir kul bu kazanma imkânından üç, beşine cevap verip; “evet, ya rabbi” demişse bu imtihanları kazanmıştır. Kalan diğer imtihanları görmezden gelmiş, yok saymış, işine gelmemişse; yani gerisinde şeytana ve nefsine uymuşsa da kaybetmiştir.

Bu yüzden Allah ayeti kerimede; “(Kıyamet günü kaybedenler diyecekler ki:) Evet, biz kendi nefsimize zulmettik”486 buyurur. Allah’ın verdiği imtihanlara “evet ya rabbi” diye cevap vermeyenlerin Kıyamet yerindeki hallerini gördüklerinde söyleyecekleri kelime; “biz kendimize zulmettik, biz azabı hak ettik” kelimesidir. Kul Kıyamet günü halini seyrettiğinde böyle söyler; ama dünyadayken kendini kandırarak rabbine karşı su-i zanda bulunup; “rabbim bana ikram etmedi, ihsan etmedi, yardım etmedi” der. Bunları söylerken Allah’ın sıfatlarını inkâr eder, dolayısıyla Allah’a şirk koşar. Kişinin bunu diliyle söylemesi gerekmez, gönlünden geçirmesi de yeterlidir.

En büyük imtihan en büyüklere ve en büyük olacak olanlara gelmiştir, bunlar; peygamberler, sonra onlara yakın olanlardır; ama Allah onlara yardım eder.

Kul hayata bakarken o güne göre hatta o ana göre hesap yapar, Allah ise onun ebedi hayatının hesabını yapar; yani Hz. İnsan olmasının, kendisine ayna, halife olmasının hesabını yapar. Kul böyle bakmaz, sadece içinde bulunduğu ana bakarsa ters görür, yanlış görür, eksik görür ve o ana göre hüküm verir. Şayet kul o anda sıkıntıdaysa; “rabbim bana yardım etmiyor, ikram etmiyor” der.

Oysaki Allah, kuluna nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun o, rahman ve rahimdir. O, kerim olandır; ikram edendir, ikram etmeyi dileyendir. Veduddur, ilahtır; sevendir, muamelesini sevgisine göre, rahmetine göre yapandır. Vehhabtır; hibe edendir, hayrdır; nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun o, kulu için hayırdır. “Allah” dediğimizde rabbimizi böyle anlamamız, böyle hatırlamamız gerekir. Bir sorun, bir sıkıntı varsa bu bizim cehaletimizden; yani rabbimizi tanımadığımızdan, anlamadığımızdan dolayıdır. Eğer Allah’ı sevemedik, iman edemedik, Allah’a âşık olamadıysak bu da onu tanımadığımızdan, anlamadığımızdan ya da Allah’ı tanıma, anlama tenezzülünde bulunmadığımızdan dolayıdır.

Kendi kendimize hayal kurup; ”bence Allah böyledir, Allah şunu şöyle yapar, Allah bunu böyle yapar” diyoruz. Bu, Allah değildir, bu kendi kendimize ürettiğimiz putumuzdur ve bu put, Allah olmaz. Bu yüzden Allah ayeti kerimede; “onlar Allah hakkında su-i zanda (kötü düşüncede) bulundular. Allah onların o kötü düşüncelerini onların başına geçirir. Allah onlara lanet etmiş ve gazap etmiştir”487 buyurur. Allah kendisi hakkında su-i zanda bulunulmasını kabul etmez, su-i zanda bulunanların o su-i zannını onların başına geçirir, onlara lanet eder, gazap eder. Su-i zanda bulunmamak için rabbimizi tanımamız, sevmemiz, ona âşık olmamız gerekir.

Evet, mü’min olan Allah sevilmeye, âşık olunmaya, emin olunmaya layık olandır. Mü’min, kelime olarak da zaten emin olunan, kendisine güvenilmeye layık olan, güvenilen manalarını taşır. Allah’ın Mü’min ismi aynı zamanda kulunun kalbine güven veren demektir. Kul, Allah’a güvenemezse kime güvenecek!

İnsanların birbirine, mü’minlere güvenememesinin sebebi Allah’a güvenmemelerinden dolayıdır.

Allah’ın Mü’min ismi bir kul üzerinde tecelli ederse o kul Allah’a karşı güvende olur, Allah ile beraber güvende olur. Kul, Allah ile beraber olursa kendini güvende hisseder, bunu tadar ve güven içinde yaşar.

Biri Allah’a güvenmediyse; yani “rabbim beni korur, bana ikram eder, merhamet eder, yardım eder, beni mağfiret eder, affeder” diyemediyse hayat onun için cehennem olur. Böyle bir kul, kendi kendine kendi işlerini yürütmeye kalkışır, işlerini kendisinin yaptığını, kendisinin yapacağını zanneder. Dolayısıyla kaldıramayacağı bir yükün altına girip, altında ezilir, boğulur. Bu yük, Allah olmadan kaldırılmaz.

Bu hayat yükü imansız çekilmez, imansız yaşanmaz, imansız bu hayat cehennem olur. İnsan istediği kadar kendini kandırmaya, aklını perdelemeye, kendini sarhoş etmeye çalışsa da bu böyledir. Bu sarhoşluk sadece içkiyle veya sarhoş eden bir şeyle değil; dünyayla, parayla, mevkiyle, nefsin arzuları ve istekleriyle de olur.

İnsan hayat yükünü kaldıramadığı için kendini sarhoş etmeye; yani aklını perdelemeye çalışır; ama bir mü’min için böyle bir durum söz konusu değildir. Çünkü o, rabbinin mü’min olduğuna iman etmiş, rabbine güvenmiş dolayısıyla rabbine teslim olmuştur. Bu yüzden mü’min biri rabbi ona nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun; “yaptığın en güzeldir ya rabbi! Elhamdulillahi rabbil âlemin” der.

Âlemlerin rabbi olan Allah övgüye layıktır, dolayısıyla onun işleri de, yaptığı her muamele de övgüye layıktır ve en güzel olandır. Kulun; “Allah ne kadar güzel yapıyor! O, güzel yapmazsa ben yapamam” demesi gerekir. İsterse kul zahiri olarak Allah’ın muamelesinden dolayı sıkılsın, bunalsın bu fark etmez; ama iman etmelidir ki Allah’ın ona yaptığı bu muamele en güzeli, en doğrusu, en hayırlısıdır. Allah, kulunu sevdiği için, ona merhamet ettiği, rahmet ettiği için, ona hayrı ve ikramda bulunmayı dilediği için o muameleyi ona yapmıştır. Kul, Allah’ın onun için hayrı dilediğini, ona ikram ettiğini anlamalıdır, anlarsa Allah’ın onun için ne bir eksik ne bir fazla en güzelini yaptığını görür. Kul bunu o anda anlamayabilir; ama iman etmeli ki Allah perdeyi kaldırdığında bu böyledir. İmanın da böyle olması gerekir.

Bu yüzden bize her muamelesinde mutlaka hayır olan, güzellik olan, her anda biz kazanalım diye bize ikram eden, mü’min olan Allah sevilmeye, güvenilmeye, tevekkül edilmeye layık olandır.

Allah müheymindir;488 koruyandır, gözetendir. Bütün varlık Allah’ın gözetimi altındadır. Her anda kulunu koruyan, gözeten, gözetimi altında tutan Allah’tır, dolayısıyla her bir kula ebedi hayatını kazanması, Hz. İnsan olması için nasıl bir muamele gerekiyorsa öyle muamele edendir. Allah, kuluna şeytanın ve nefsinin tuzağını haber verip, yanlışa, günaha, şirke düşmemesi için ona peygamber ve kitap gönderendir. Onu küfürden, cehennemden, şeytandan, kendi nefsinden korumak için koruyan ve gözetendir; bu her anda böyledir.

Kul, rabbinden gafil olur, yüz çevirirse onun korumasını göremez, dolayısıyla peygamberinin ne yaptığını, nasıl yaptığını anlayamaz, Allah’ın neyi vahyettiğini hatırlayamaz; çünkü Allah’tan yüz çevirmiştir. Oysaki Allah’ın insana hayatının her anında mutlaka; “kulum şunu şöyle yap, şunu şöyle yapma” dediği bir emri, bir vahyi vardır; ama kul, Allah ile beraber olursa bunu anlar ve tadar.

Kul böyle bir niyetle yola çıkıp, rabbini anlamak için çaba ve gayret sarf ederse öyle bir an gelir ki her an Allah ile beraber olur ve her anda ne yapması gerektiğini bilir. Allah onun gönlüne bunu vahyederek ona furkan verir, basiret verir, feraset verir, bu yüzden her anda rabbinin kendisinden ne istediğini bilir ve anlar; yani kul, Allah’ı ciddiye alırsa, rabbini dinlerse Allah onunla konuşur, onun gönlüne vahyeder. Kul, rabbini dinlemezse Allah onun gönlüne vahyetse bile onu işitemez, ona gösterse bile onu göremez; çünkü kulağını ve gözünü rabbinin vahyine, tecellisine kapatmış, anlamamak için gönlüne, kalbine perde çekmiştir.

Kul, Allah’ın müheymin olduğuna iman etmeyince kendi kendisini korumaya çalışır ve koruyacağını zanneder. Oysaki Allah, onu korumazsa ne kendisi, ne anası, ne babası, ne sevdikleri, ne de bir başkası onu koruyamaz, gözetemez, ona müheymin olamaz; çünkü müheymin olan bir tek Allah’tır. Allah gerisini bu yolda kullanır, diğer kullarını bir kul için imtihana vesile kılar. Bu, her bir kul için böyledir.

Her bir kul bu dünyada bir tek kendini ve rabbini bilmeli, “gerisi benim için imtihan, kazanma imkânıdır” demelidir. İster musibet olsun, ister nimet olsun, kim neye vesile olursa olsun Allah onu imtihana tabi tutmuştur. Bu yüzden kul, gözünü ve gönlünü rabbinden ayırmamalı, rabbiyle her anda beraber olmalı ve rabbinin her anda kendisini gözettiğini, koruduğunu, muhafaza ettiğini bilmelidir. Bu yüzden bizi her anda koruyan, gözeten, muhafaza eden, müheymin olan Allah sevilmeye layık olandır.

Allah cebbardır;489 dilediğini zorla yaptırandır, gücüne karşı konulamayandır. Hiç kimse Allah’ın gücüne karşı koyamaz; çünkü Allah dilediğini zorla yaptırır. Bu yüzden Allah ayeti kerimede; “bütün iyilik yapanlar bir araya gelse ve sana iyilik yapmak isteseler Allah dilemedikçe hiç kimse sana iyilikte bulunamaz. Bütün kötülük yapanların da hepsi bir araya gelse ve sana kötülük yapmak istese Allah dilemedikçe sana bir kötülükte bulunamazlar”490 buyurur.

Her şey Allah’ın takdiriyledir, herkes Allah ile muhataptır. Bize ister nimet gelsin, ister musibet gelsin her şey Allah’tan bir imtihandır; yani musibet ve bela değil bir kazanma imkânıdır.

Herhangi bir şekilde nefsine ve şeytana gücü yetmeyen biri için Allah cebbardır; çünkü Allah kulundan yanadır ve Allah ona yardım eder. Allah Cebbar ismiyle tecelli edip, kuluna o nimeti zorla ihsan ve ikram eder; ama kulun da böyle bir duasının olması gerekir.

Mesela bir kul; “ya rabbi! Ben senin rızanı, dostluğunu, cemalini istiyorum” derse bunda ciddi ve samimi olur, elinden geleni de yaparsa sonra bir yerde buna gücü yetmezse ya da manevi olarak ayağı kayıp düşerse Allah ona o kulluğu, o güzelliği zorla yaptırır. Allah onun duasını kabul ettiği için bunu ona ikram eder; yani Allah’ın Cebbar ismi, kulu için tecelli ederken rahmettir, mağfirettir, ikramdır. Yoksa Cebbar; “bize kızan, bizi sıkıntıya koyan” demek değildir.

Allah ayeti kerimede; “bütün iyilikler, hayırlar, güzellikler size Allah’tan, bütün kötülükler, şerler de kendi nefsinizdendir”491 buyurur. Allah sana nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun o hayırdır, rahmettir, onun saf sevgisinden, muhabbetindendir, kötülükler de kendi nefsindendir. Bu durumda seni sıkıntıya koyan Allah değildir, kızacaksan, kınayacaksan; “ben yanlış yaptım, eksik yaptım, o yüzden ikrama nail olamadım” deyip nefsini, kendini kınaman lazım. Bir hayır görüyorsan bu durumda da “ben kazandım” demen doğru değildir, “ben hayrı istedim, duamı yaptım, rabbim ikram etti” demen gerekir. Allah ayeti kerimede; “eğer duanız olmasaydı rabbim size neden kıymet, değer versin”492 buyurur. O halde “ben gönül itibariyle duamı yaptım, Allah da ihsan etti, ikram etti” demen lazım. İhsanı, ikramı alamadıysan duan eksik olmuş, yeterli olmamış demektir.

Kulun, duasından başka bir gücü yoktur. Kul, duasını diliyle, gönlüyle ve fiiliyle yapar; gerisini yaratan Allah’tır. Allah bize cenneti kazandırmasa, bizi şeytandan, nefsimizden korumasa biz kendimizi koruyamaz, cenneti ve onun rızasını da kazanamazdık. Bir kul kendi hayatına baktığında bunu görür ve anlar. Bu yüzden cebbar olan, bizim yapamadığımızı zorla bize yaptırıp ihsan edip, ikram eden Allah sevilmeye, âşık olunmaya, iman edilmeye layık olandır.

Allah mütekebbirdir;493 azamet ve kibriya sahibidir, büyüklük bir tek ona aittir. Çünkü gerçek varlığa, hakiki varlığa bir tek o sahiptir. Geriye kalan bütün varlık onunla vardır, bütün varlık onun kuludur, yaratmış olduğu mahlûkudur.

Kul demek; âşık demektir, gönlünü kaptıran ve peşinden sürüklenen demektir. Bütün varlık âşık, Allah da maşuktur. Allah ayeti kerimede; “yedi gök, yer ve ikisi arasında ne varsa hepsi rabbini hamd ile tesbih eder”494 buyurur. Yani hepsi Allah’ı över. Birini sevmezsek onu övemeyiz. Bütün varlık hem Allah’ı hem onun işini sever, dolayısıyla onu hamd ile tesbih ederek över. Allah, her şeyden, yaratılmış olan mahlûktan münezzehtir.

Allah’ın en yakın olduğu varlık insandır, kuludur; çünkü Allah zatıyla, sıfatıyla sadece insana tecelli etmiştir. Bunun için insan secdeye layık olmuştur. Bütün mahlûkat insanın emrine verilmiş, musahhar kılınmıştır; yani sıfatlar zata musahhar kılınmış, emrine verilmiştir. Bir tek insan, Allah’tan ruh taşır, Allah’ın zati tecellisi bir tek insanda vardır. Bu nedenle bütün varlık içinde Allah en çok insana yakındır, hem de birebir yakındır. Bütün mahlûkat da insanın hizmetindedir.

Allah ayeti kerimede; “yerde, gökte, ikisi arasında ne varsa hepsini insanın emrine verdim, onun emrine musahhar kıldım, amade kıldım”495 buyurur. Dolayısıyla insan da Allah’ın emrine amade olmalıdır; yani rabbinin rızası, dostluğu, cemali etrafında semah etmelidir.

İnsanın derdi; Allah olmalıdır, Allah’ın sevgisi, rızası, dostluğu olmalıdır. Rabbini isteyen kendini istemiştir, rabbini isteyemeyen biri de kendini Hz. İnsan olarak kabul etmemiştir; yani kendini çamur olarak görmüştür. Çamur da çamura layıktır. Allah Hz. insan olmak ile çamur olmak tercihini insana bırakmıştır.

Allah ayeti kerimede; “hak rabbinizdendir (hak da bellidir batıl da bellidir, iman da bellidir küfür de bellidir). Dileyen iman etsin, dileyen kâfir olsun (inkâr etsin, nankörlük yapsın)”496 buyurur. Tercih insana aittir. Dileyen Hz. İnsan olup Allah ile beraber olur, varlığını Allah’tan bilip Allah’tan alır, dileyen de bunu inkâr eder, nankörlük yapar, kendini çamur bilip çamurun peşinden koşar. İnsan ya rabbini tercih eder meleklerden üstün, meleklerin secde ettiği varlık olur ya da çamur olur, hayvan olur, hatta hayvandan daha aşağı olur; çünkü Allah, ayetlerini dinlemeyenler, ciddiye almayanlar ve yalanlayanlar için; “onlar hayvan gibidir hatta hayvandan daha aşağıdır”497 buyurmuştur.

İnsanın, rabbini tercih edip meleklerden üstün olması bir tek iman ile olur; yani Allah’ı sevmekle, Allah’a âşık olmakla, Allah ile beraber olmakla olur. Bu da Allah’ı tesbih etmek, Allah’a hamd etmekle mümkündür. Allah’ı bildiğimiz, tanıdığımız kadarıyla Allah’ı severiz, dolayısıyla Allah’a hamd eder, Allah’ı tesbih ederiz. Allah’ı tanımayınca da kendi nefsimize hamd eder, nefsimizi tesbih ederiz.

Kişi nefsini nasıl hamd eder, tesbih eder?

Mesela biri; “ben şöyleyim, ben böyleyim, benim hatam olmaz, ben kusursuzum” deyip kendini överse nefsini hamd ile tesbih etmiş olur. Oysaki onun, rabbini hamd ile tesbih etmesi, kendi nefsini de yermesi; yani eksiğini, hatasını, kusurunu, yanlışını görmesi gerekirdi.

İnsanın herhangi bir durum karşısında söylemesi gereken söz; “elhamdulillahi rabbil âlemin” olmalıdır. Allah neyi emretmiş, neyi söylemişse doğru olan, güzel olan, hak olan odur, yoksa nefsimizin söylediği değildir! Allah’tan yana tavır koymamız gereken yerde nefsimizden yana tavır koyarsak nefsimizi tesbih etmiş, nefsimize hamd etmiş, dolayısıyla nefsimizi ilah edinmiş oluruz.

Hayatın neresinde olursa olsun mutlaka; “Allah ne der, rabbim nasıl sever, rabbimin bu konudaki hükmü nedir” demeliyiz. Böyle dediysek rabbimize hamd ettik, rabbimizi tesbih ettik demektir. Bu, evde de böyledir.

Evinde rabbini hamd ile tesbih etmeyenler huzur bulamaz, evleri cennet olmaz, dolayısıyla evleri cehennem olur, evlerine şeytanı misafir ederler. Kadın olsun erkek olsun; “ille de benim söylediğim doğrudur, benim söylediğim yapılmalıdır, benim söylediğim geçerlidir” diyen kişi aslında; “doğru benim, subhan benim, hamd edilmesi gereken benim, dolayısıyla hepinizin bana uyması lazım” demiş olur.

Peki, anne ve babanın ne demesi lazım?

“Bu evde Allah’ın hükmü geçer. Hep beraber Allah’ın hükmüne itaat edeceğiz, rabbimiz nasıl seviyorsa hep beraber öyle yapacağız” demesi lazım. Ebeveynler çocuklarına en başta bunu öğretmelidir.

Çocuğuna ne demelidir?

“Ne olursa olsun rabbine itaat etmen, rabbinin emrini, hükmünü unutmaman lazım; çünkü sen onun kulusun. Sen de onun kulusun, ben de onun kuluyum, ona uymamız gerekir. Bana itaat etme, biz hep beraber rabbimize itaat edeceğiz. Aynı şekilde resulüne tabi olacağız, onun vahyine uyacağız” demelidir. Çocuğuna böyle diyen biri kuldur. Yok, “bu evde benim hükmüm geçer, bu evin reisi benim ya da bu evin hükümdarı benim, ben ne söylesem o olur” derse biri nefsini tesbih etmiş, nefsine hamd etmiş, nefsini ilah edinmiş, Allah’ın rabliğini, ilahlığını yok saymış olur.

Bu yüzden kul nerde olursa olsun her anda Allah’ın rızasını gözetmeli, Allah’ın emri, hükmü neyse onu uygulamaya çalışmalıdır. Uygulayamasa bile doğruyu söylemelidir; yani “doğru böyledir ama nefsime uydum, yanlış yaptım, nefsimi rabbime şirk koştum” diyebilmeli, bunun için tövbe etmeye çalışmalıdır.

Allah mütekebbirdir; büyüklüğe layık olandır, büyüklük bir tek ona aittir. Bir tek büyük olan, büyüklenmesi, tekbir edilmesi gereken Allah’tır. Namaza başlarken “Allahu ekber” dediğimizde; “büyük olan bir tek Allah’tır, büyüklük bir tek Allah’a yakışır, mütekebbir olan odur. Ben ise aciz, hatalı, kusurlu, günahkâr, Allah’a bütünüyle muhtaç olan Allah’ın yaratmış olduğu kuluyum. Onun için rükûya gidiyor, başımı yere koyup secde ediyorum” dememiz gerekir.

Kul, Allah’a âşık olur, iman ederse; yani mü’min olursa imanı kemale erdikçe Allah’a karşı aşkı ve muhabbeti de artar, şiddetlenir. Sonra onun gönlündeki aşk her zerresine tecelli eder ve o bütünüyle aşk olur. Bütünüyle aşk olunca da Allah’ın nefhetmiş olduğu ruh olur ve o ruh bütünüyle onun üzerinde tecelli eder. Zahiri olarak insan gibi görünür; ama o saf aşk olmuştur. Bir başkası da dünyayı sevmiş, dünyanın sevgisine boğulmuşsa o da saf çamur olmuştur. Biri çamur, biri Allah’ın nuru olmuştur. O saf aşk olanı Allah’ın nuru yapan Allah’a olan sevgisi, imanıdır. Ötekini de çamur yapan dünyaya olan sevgisidir.

Kul, Allah ile beraber olur, Allah ile var olursa, onun aşkıyla, muhabbetiyle aşk olursa Allah onu yüceltir, büyütür, büyük yapar. O büyüklük artık ona ait değil Allah’a aittir. Bu yüzden mütekebbir olan Allah sevilmeye, âşık olunmaya, âbd olunmaya layık olandır.

Allah baridir;498 her şeyi birbirine uygun yaratandır, işlerinde bir dengesizlik, bir uygunsuzluk bulunmayandır. Allah, kulunu imtihana tabi tutarken kulu kazansın diye imtihana tabi tutar. Allah’ın peş peşe yarattığı imtihanların hepsi birbirine uygundur.

Allah herhangi bir kulunu imtihana tabi tutarken elli kişiyi, yüz kişiyi, hatta onu tanıyanların hepsini birden farklı farklı imtihanlara tabi tutar. Bu imtihanların hepsi birbirine uygundur ve insanların hepsi de kazansın diye imtihana tabi tutulur. İnsanlardan yakınındaki olsun uzağındaki olsun, zengin olsun fakir olsun hiç fark etmez, hepsi imtihandadır ve Allah hepsine de kazanma imkânı sunmuştur.

Allah, varlığı birbirine uygun yaratandır. İnsan kendisine baktığında bütün azalarının nasıl yerli yerinde olduğunu, birbirine nasıl uygun olduğunu görür, bunu anlar. İnsan, bütün kâinata, bütün varlığa bakarken de aynı şekilde her şeyin birbirine uygun olduğunu zahiri olarak görür.

Allah nasıl ki zahiri olarak her şeyi birbirine uygun olarak yaratmışsa manevi olarak da her şeyi birbirine uygun olarak yaratmıştır; yani işlerinde herhangi bir uygunsuzluk, dengesizlik yoktur. Bir uygunsuzluk görülüyorsa bu, kulun yanlış bakışından, rabbini, hikmetini, muradını anlamayışından dolayıdır. Her şeyi birbirine uygun olarak yaratan bari olan Allah sevilmeye layık olandır.

Allah musavvirdir;499 suret verendir, tasvir edip suret verendir. Allah ayeti kerimede; “Allah suretinizi tasvir etti, sizi suretlendirdi, suretinizi güzel yaptı”500 buyurur. Allah sadece zahiri değil manevi suretimizi de güzel yapmıştır; yani bize kendinden ruh nefhetmiştir. Bu ruh en güzel olandır, güzelliğin son sınırıdır.

Bu yüzden ara sıra söylüyoruz; bir kul, Allah’ın kendisine nefhettiği ruhu görse onun güzelliği karşısında anında ölür, nefes alamaz. Öyle bir güzellik ki akıl bunu idrak edemez. Allah birinin üzerinden de perdeyi kaldırıp, onun ruhunu diğer insanlara gösterse onu kim görürse görsün onlar da anında ölür, bir daha nefes alamazlar; ruh böyle bir güzelliğe sahiptir. İnsan başka bir şeyden dolayı değil bu ruhun güzelliği karşısında nefes alamaz ve ölür.

Bu durumda insanın kendi ruhunu görmesi mümkün değil midir?

Elbette ki mümkündür. Peki, insan ruhunu ne zaman görebilir? -Ne zaman ki kendi varlığından kurtulduysa, ölmeden önce öldüyse, artık ölüm onun için bir formaliteden ibaret kaldıysa, Allah ile beka bulduysa artık o, ruhunu görebilecek seviyeye gelmiş olur ve Allah ona mutlaka bunu ihsan eder, ikram eder. Allah’ın bütün nimetleri böyledir.

Allah seriu’l hisabtır, her kuluna kazandığını anında ikram edip verendir. Her kul kazandığını kendi üzerinde taşır. Bu yüzden; “kimin cennetlik veya cehennemlik olduğu ortadadır, bellidir” demiştim. Bu belli olmazsa insana zulüm olur. Biri; “ya rabbi! Ben cehennemlik olduğumu anlamadım” derse ve gerçekten bunu anlamazsa bu ona zulüm olur. Oysaki Allah kimseye zulmetmez. Bundan dolayı herkes cennetlik veya cehennemlik olduğunu bilir.

Başka bir insana baktığımızda da onun cennetlik mi cehennemlik mi olduğu ortadadır. Kişi diğer insanları yeteri kadar bilemeyebilir, anlayamayabilir; ama kendini yüzde yüz bilir. Kendi gönlünden kendini bilir. Kişinin gönlü, cennet olmuşsa kişi cennetlik, cehennem olmuşsa da cehennemliktir.

Cennet olmuş bir gönül nasıl bir gönüldür?

Cennet olmuş bir gönül, Allah’ın isimlerinin tecelli ettiği bir gönüldür; yani seven, merhamet eden, hayır olan, ikram eden, affeden, mağfiret eden, insanlar için cennet olan bir gönüldür. Böyle bir gönül elbette ki cennete layıktır; çünkü o gönlün kendisi cennettir ve insan diğer tarafa cennetini buradan götürür. Kişinin buradan götürdüğü cennet kendisinin gönlüdür. Cehennem de aynen böyledir. Bu yüzden Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “cennette nimet yoktur, herkes nimetini beraberinde götürür. Cehennemde ateş yoktur, herkes ateşini beraberinde götürür” buyurur.

Cehennem olmuş bir gönül; kibir, şirk, haset, riya, kin ve nefretle doludur. Cehennemlik olan biri gönlüne bunları doldurur, dolayısıyla ahirette bunların hepsi onun için ayrı ayrı ateş, ayrı ayrı azap olur.

Kendimize baktığımızda gönlümüz cennet midir cehennem midir, bunu rahatlıkla görür ve anlarız; çünkü onu buradan götürürüz. İnsanlara cennet olduysak cennete, cehennem olduysak cehenneme layık oluruz. Bu bizim kendi kazancımızdır ve bize aittir ama unutmayalım ki; Allah bizi her anda cennete ve cennet olmaya davet eder.

Allah ayeti kerimede; “Allah ölümü ve hayatı yarattı ki hanginiz daha güzel yaparsınız (daha güzel olursunuz, muhsin olursunuz) diye”501 buyurur. Demek ki hayatın gayesi; güzel olmakmış, güzel yapmakmış. Güzel yapan güzel olur, güzel olan güzel yapar. Bunun dışında kalanların hepsi bir imtihandır.

Biri güzel yapanla, güzel olanla beraber olursa güzel yapar; yani Allah ile beraber olursa güzel olur, güzel yapar. Kul, ya Allah ile güzel olur, güzel yapar ya da rabbinden yüz çevirir, çirkinleşir; yani güzellikten mahrum kalır. Aydınlık olmayınca, nur olmayınca karanlık olur, zulmet olur.

Allah musavvirdir; suret verendir. Maddi, manevi, zahiri, batıni sureti en güzel şekilde yaratandır, en güzel olmaya davet edendir. Allah ayeti kerimede; “insanı en güzel surette yarattık”502 buyurur. Ahseni takvîm üzere; yani insanı en güzel kıvamda, en güzel surette yarattık, dedi Allah. Eğer Allah seni en güzel surette yarattıysa o halde manevi olarak kendini çirkinleştirme; yani Allah’tan aldığın güzelliği kaybetme, fıtratını bozma, dedi Allah. Evet, musavvir olan Allah sevilmeye layık olandır.

Allah mukittir;503 her şeye karşılığını verendir. Hayra hayır olarak karşılık veren, şerre de gereken karşılığı verendir. Bu yüzden Allah ayeti kerimede; “kim zerre kadar hayır işlerse onun karşılığını görür. Kim de zerre kadar şer işlerse onun karşılığını görür”504 buyurur.

Bu yaptıklarımız mutlaka önümüze gelir ve onlarla karşı karşıya gelip muhatap oluruz. O zaman yaptığımız bütün yanlışlarımız, eksiklerimiz, yanlış söylediğimiz bütün sözlerimiz, kelimelerimiz hatta yanlış düşüncelerimiz bile mutlaka karşımıza gelecektir, bu yüzden onları dünyadayken temizlemek zorundayız.

Aynı şekilde hayır da böyledir, işlediğimiz hayır bir zerre bile olsa Allah onu karşımıza getirir. Bunu söyleyen Allah’tır, Allah ayeti kerimede; “işlediğiniz hardal tanesi kadar (hayr olsun, şer olsun) ister o göklerde olsun, ister yerin dibinde olsun, ister bir kayanın içinde olsun, Allah onu mutlaka karşınıza getirir”505 buyurur; çünkü Allah mukittir, her şeyin karşılığını mutlaka verendir. Önümüze, karşımıza ne gelirse gelsin, başımıza ne gelirse gelsin o bizim kendi kazandığımızdır; yani kazandıklarımızdan dolayı önümüze gelmiş, başımıza gelmiştir.

Aynı şekilde Allah onu karşımıza getirirken ister hayr olsun, ister şer olsun bununla bize bir daha kazanma imkânı; yani yanlışımızı düzeltme, hayrımıza da hayır katma imkânı, kazanalım diye onu tamamlama imkânı verir. Bununla bize güç, kuvvet verir.

Yoksa “yanlış yapalım sonra tövbe ederiz” dersek bu olmaz. Tövbe ederiz; ama yanlışlar mutlaka karşımıza gelir ve bizim de yaptığımız o yanlışları düzeltmemiz, tekrar tekrar tövbe etmemiz, istiğfar etmemiz gerekir.

“Kim zerre kadar, hardal tanesi kadar hayır veya şer işlerse Allah mutlaka onu onun karşısına getirir” ayeti indiğinde Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; buyurdu ki;

-Bundan daha büyük hiçbir müjde almamıştım.

Sahabe;

-Ya Resulullah! Bu nasıl bir müjdedir “kim zerre kadar hayır, zerre kadar şer işlemişse mutlaka önüne gelir” buyurdu Allah.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bunun üzerine;

-Evet, onun önüne gelir ki o kul tövbe etsin, istiğfar etsin, gerekeni yapsın, onu temizlesin, buyurdu.

Mü’min temizlenince günahı ahirete kalmaz, ahirete tertemiz olarak gider. Bu onun için büyük bir müjdedir; ama cehennemlik için bu geçerli değildir. Böyle birinin yaptığı şerrin karşılığının önüne gelmesi gerekmez; çünkü öbür tarafta zaten önüne gelir, hem de cehennem olarak önüne gelir; ama burada mü’minin önüne gelmesi mü’min için rahmettir. Mü’min o yanlışı burada temizler, düzeltir; yanlış yapmışsa, hata işlemişse tövbe eder, istiğfar eder düzeltir. Bu onun için rahmet olur. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in; “bundan daha büyük hiçbir müjde almamıştım” diye buyurması bundan dolayıdır; çünkü Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hesabı dünyaya göre değil ahirete, Kıyamet yerine göre yapar. Evet, her şeye karşılığını veren, mukit olan Allah sevilmeye layık olandır.

Allah hasibtir;506 her şeyin hesabını gören, her şeyi bir hesapla yapandır. Allah’ın hiçbir işi tesadüf değildir, gelişigüzel değildir. Dolayısıyla kulun, hayatı yaşarken önüne gelen, başına gelen hiçbir şey tesadüf değildir; yani şans diye bir şey yoktur. Bu yüzden Allah ayeti kerimede; “hiçbir canlı varlık yoktur ki biz onu perçeminden tutup yürütmeyelim”507 buyurur.

Kula ne verilirse verilsin, kuldan ne alınırsa alınsın, kula nasıl bir muamele yapılırsa yapılsın Allah onu bir hesapla yapmıştır, Allah’ın o muamelede mutlaka bir hesabı vardır.

Peki, Allah’ın hesabı nedir?

Allah’ın hesabı kulunu ne için yaratmışsa odur. Allah, kulu kendisine âbd olsun, âşık olsun, muhsin olsun, güzel olsun diye ona muamelede bulunur. Allah’ın hesabı böyledir. Kul da ya Allah’ın hesabını kabul eder ya da reddeder; kabul ederse kazanır, reddederse mahrum kalır.

Allah aynı şekilde Kıyamet günü kulunu bütün yaptıklarından hesaba çeken, en ince ayrıntısına kadar kulunun hesabını görendir. Allah ayeti kerimede; “kul bir yanlış yapmışsa, bir günah işlemişse bire bir, ayniyle cezası vardır; ama bir sevap işlemişse ona bire on vardır”508 buyurur. Allah bu hesabı böyle görür. Bu şekilde Allah’ın rahmeti kulu için bir daha tecelli eder; yani kul bir sevap işlese, on tane de günah işlese o bir sevabı on tane günahı götürür. Yani bir kulda dokuz tane kötülük, bir tane de güzellik varsa o kul iyilerden sayılır. Allah Kıyamet günü hesabı böyle görür.

Allah, kulunun hesabını mizana koyarken tartısı ağır gelen kul cennete gider. Allah tartısı ağır gelenin sevabına bire on vermiş, günahına ise bire bir vermiştir, bu da onda bir demektir. Bu, Allah’ın nazarında böyledir. Bir kul, Allah ile beraber olursa bunu bilir, anlar.

Allah ile beraber olan biri; on tane hatası, bir tane de güzel tarafı olan bir kulu güzel bir kul, cennetlik bir kul olarak görür. Allah ile baktığı için, Allah ile beraber olduğu için o kulun cennetlik olduğunu bilir, anlar, hem de bunu tadarak bilir ve anlar.

Şeytanla beraber olanlar ise bunun tersinedir; çünkü şeytan, insandan nefret ettiği için, haset ettiği için insanı cehenneme göndermek ister. Şeytanla beraber olanlar da bir kula bakarken o kişide dokuz tane güzellik olsa bile onun bir tane hatası varsa o bir hatayı görüp; “bu cehennemliktir, bu kötü biridir” derler. İşte bu, şeytanın bakışıdır, şeytanla bakış, düşmanca bakıştır.

Allah ayeti kerimede esmayı, isimlerini sayarken; Subhânallâhi ammâ yuşrikûn:509 “Allah subhandır, şirk koşanların şirk koşmasından münezzehtir” buyurur. Yani Allah bu ayetle kendisini tanıtır, kendisini tanıttığını söyler. Allah bu ayette önce isimlerini sayar sonra; “subhânallâhi ammâ yuşrikûn” buyurur. Yani “ben kendimi tanıttım, başkaları benim hakkımda başka bir şey söylese de ben onların bu şirkinden beriyim, münezzehim, onların söyledikleri, anlattıkları onların putlarıdır” buyurur.

Allah’ın kendini vasfettiği, sıfatlandırdığı, isimlerini beyan ettiği gibi Allah’ı anlamazsak Allah’a şirk koşmuş oluruz. Bu yüzden Allah o şirk koşanların şirk koşmasından, söyledikleri o sözlerden münezzehtir. Dolayısıyla biri Allah’a şirk koştuysa Allah ondan beridir, ondan uzaktır. Aynı şekilde o da Allah’tan uzak durmuştur, Allah’ın kendisine nefhettiği ruhu ve Hz. İnsan olmayı da kaybetmiştir.

Böylece hep beraber Allah’ın isimleri üzerinden Allah’ı neden sevmemiz, Allah’a neden âşık olmamız, âbd olmamız gerektiğini anlamaya çalıştık.

Kendisini bize anlattıran, bize tanıtan Allah’a hamd olsun. Allah her türlü hamde layıktır. Yerlerde de hamd onundur, göklerde de hamd onundur. Bütün âlemlerden Allah’a hamd olsun. Elhamdulillâhi rabbil âlemin.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Haşr /23 ↩
  2. Müslim, iman 93-94. Ayrıca Bk. Tirmizî, Et'ime 45, Kıyamet 56; İbni Mace, Mukaddime 9, Edeb 11 ↩
  3. Haşr /23 ↩
  4. Bakara /165 ↩
  5. Ali İmran /195 ↩
  6. Hicr /29, Sâd /72 ↩
  7. Arâf /5 ↩
  8. Fetih /6 ↩
  9. Haşr /23 ↩
  10. Haşr /23 ↩
  11. Yûnus /107, En’âm /17 ↩
  12. Nisâ /79 ↩
  13. Furkân /77 ↩
  14. Haşr /23 ↩
  15. İsrâ /44 ↩
  16. Lokmân /20 ↩
  17. Kehf /29 ↩
  18. Arâf /179, Furkân /44 ↩
  19. Haşr /24 ↩
  20. Haşr /24 ↩
  21. Mu’min /64 ↩
  22. Mulk /2 ↩
  23. Tîn /4 ↩
  24. Nisa /85 ↩
  25. Zilzâl /7-8 ↩
  26. Lokmân /16 ↩
  27. En’am /62 ↩
  28. Hûd /56 ↩
  29. En’âm /160 ↩
  30. Haşr /23 ↩