İNSAN NEDİR VE BÜTÜN VARLIK NEDEN HZ. İNSANA HİZMET EDER?
Hangi soru olursa olsun cevap vermek için o soruya Allah ve resulünün ne yanıt verdiğine bakmamız lazım. İnsan nedir, sorusuna Allah “insan, Allah’ın yeryüzündeki halifesidir,185 bütün melekleri secde ettirdiği186 ve yerdeki, gökteki her şeyi kendisinin hizmetine verdiği varlıktır” 187 diye cevap vermiştir.
Peki, insan neden bu kadar kıymetlidir, Allah bu şerefi insana neden bahşetmiştir?
Elbette ki insan, Allah’a ayna olduğu için bu kadar kıymetli, değerlidir. Allah ayet-i kerimede “biz insanı en güzel surette yarattık”188 buyurmuştur. Yaratılan bütün varlık içinde Allah’ın tecellisini, isimlerini, güzelliğini en kâmil manada üzerinde gösteren bir tek varlık vardır; o da insandır. Bu yüzden bütün varlık insanın hizmetindedir ve insana secde hâlindedir. Aslında bu secdeleri insana değil; Allah’ın tecellisine, nefhettiği ruha, Allah’ın halifesinedir. Yoksa biri rabbine iman etmemiş, rabbini dinlememiş ve Allah’ın vahyini kabul etmemişse ona insan denmez! Allah böyleleri için insan dememiş kel en’âm: “(Onlar) Davarlar (hayvanlar) gibidir” demiş, ayetin devamında “hatta hayvandan daha aşağıdır” 189 buyurmuştur. Meleklerin secde ettiği varlık onlar değildir; çünkü onlar kendini, insanlığını kaybettiğinden dolayı hayvan gibi olmuştur.
Biri de rabbini, kendini bilir, tanırsa, Allah’a halife olmaya, ayna olmaya çalışırsa, Allah’ın muradının üzerinde gerçekleşmesi için çaba ve gayret sarf eder, Allah’ın isimlerini, güzelliğini kendi üzerinde gösterirse, bunu yaparken de kendini kendine ait değil Allah’a ait bir ayna olarak görürse melekler ve bütün varlık onun için secdede, hizmette olur.
Ve mâ hâlaktul cinne vel inse illâ li ya’budûn:190 “Ben cinleri ve insanları bana âbd olsunlar diye yarattım” ayetinde buyrulduğu üzere Allah’ın muradı insanın kendisine âbd olmasıdır. Bununla beraber Allah’ın nefhettiği ruh sadece insanda vardır. Cinler de Allah’a kullukla mükelleftirler; ama onlarda Allah’ın nefhettiği bu ruh yoktur, bu yüzden cinler de insana secdededir. Mesela; iblis cinlerdendi ve o da Âdem’e secde emrini almıştı, dolayısıyla cinlere de insana secde etme emri verilmiştir.
Allah kendini sevip insanı yaratmış, dolayısıyla her şeyi de insan için yaratmıştır. Allah’ın, insanı yaratmasındaki muradı; insan üzerinde kendi güzelliğini, El Esmau’l Husna’sını seyretmektir. Bu yüzden kul imanla, Allah’ın güzelliğini, El Esmau’l Husna’sını üzerinde göstermekle Hz. İnsan olur, Allah’a ayna olur. Bu güzelliği üzerinde ne kadar gösterirse Allah’a o kadar yakın, o kadar sevgili olur; çünkü Allah, insan üzerinde kendini, kendi güzelliğini, esmasını sever. İşte, Allah’a yakınlık da, dostluk da, Allah’ın sevgisi de Allah’ın isimlerinin insanda tecelli etmesine göredir.
Evet, Allah, insana ruhundan nefhetmiş ve isimleriyle ona tecelli etmiştir. Bu yüzden insan bütün mahlûkatın en şereflisidir, eşref-i mahlûkattır, bu şerefi ona Allah bahşetmiştir. İnsan bu şerefini Allah’ın nefhettiği ruhtan alır, yoksa toprak olan tarafından, etinden, kemiğinden, konuşmasından, görmesinden, işitmesinden, bilmesinden, irade etmesinden almaz; çünkü Allah ayet-i kerimede meleklere hitaben “ona (Âdem’e) ruhumdan nefhettiğimde hep beraber ona secde edin”191 buyurmuştur. Bu ruh, insana emanet olarak verilmiştir ve insan bu ruhu taşır.
Allah’ın, kulundan istediği; Allah’ın nefhettiği ruh olmak, bu güzelliği üzerinde bütünüyle göstermek, saf, Allah’ın güzelliği olmak, saf aşk olmak, muhabbet olmaktır; çünkü Allah’ın nefhettiği bu ruh aşktandır, muhabbettendir. Bu yüzden ruh sever ve sevilmeyi hak eder; ama insan, ruhunun üstünü örtünce ya da ruhunu unutup gaflete düşünce kendini unutur, kendini unutunca rabbini de unutmuş olur. İnsan, Allah’ın nefhettiği ruhtan dolayı Allah’a halife olduğu, Allah’ı temsil ettiği ve Allah’a ayna olduğu için; yani Allah’ın isimlerini, güzelliğini üzerinde gösterdiği için bütün varlığın, mahlûkatın en şereflisi konumuna gelmiştir ve insan, bu şerefini Allah’tan almıştır.
Allah’ın isimlerinin tecellisini en kâmil manada taşıyan insandır. Bu yüzden Allah, Abdulkadir Geylani (r.a.) Hazretleri’ne “varlığı yarattım insanı taşısın diye, insanı yarattım beni taşısın diye”192 buyurmuştur.
Bütün varlık insan için hizmettedir, o hâlde insanın da Allah için hizmette olması, rabbinin nefhettiği ruhu, emaneti taşıyıp üzerinde göstermesi gerekir. Eğer insanı böyle anlamazsak bu durumda onu bir avuç toprağa kurban ederiz. Aynı şekilde insana bakarken malına, mevkisine göre hüküm verir, kıymet, değer veririz. Böyle olunca da Allah’a ters düşmüş, rabbimizi anlamamış, Allah’ın nazarıyla nazar edememiş oluruz.
Bilmemiz lazım ki Allah’ın nazarıyla nazar etmeyenler yanılmış, haddini aşmıştır; çünkü bakarken Allah’ın doğrusuna “yanlış” demiş ve “ben doğru görüyorum” demiştir. Mesela; Allah Hz. Âdem (a.s.) ile iblisin kıssasını anlatır. “Ona (Âdem’e) ruhumdan nefhettiğimde hepiniz ona secde edin. Bütün melekler ona secde etti; ama iblis secde etmedi.” (İblis) Beni ateşten, onu çamurdan yarattın, ben ondan hayırlıyım (dedi).”193 Oysaki Allah özellikle “ben ona ruhumdan nefhettiğimde ona secde edin” demişti. İblis de secde etmeyerek Allah’ın nefhettiği ruhu işitmemiş gibi yok saydı, bu yüzden “onu çamurdan, beni ateşten yarattın, ben ondan daha hayırlıyım” dedi.
Allah, Hz. Âdem (a.s.) ile iblisin kıssasını ayetlerinde bize anlatıyorsa o hâlde bu kıssadan ders almamızı istiyor, demektir. Peki, bu kıssadan almamız gereken ders nedir?
Nasıl ki iblis, Hz. Âdem (a.s.)’a nefhedilen ruhu yok sayıp bunu görmemişse biz de insanı sadece etten, kemikten bir varlık olarak görür ve onu malıyla, mevkisiyle ölçer, buna göre insana kıymet, değer verirsek o zaman biz de Allah’ın ona nefhettiği ruhu yok saymış ve iblisin durumuna düşmüş oluruz! Böyle olunca da insana düşmanlık yaparız. Oysaki Allah’ın, insana ruhundan nefhettiğine iman etseydik insana bakarken gözümüzün kamaşması gerekirdi.
Allah’ın güzelliğinin üzerinde olmadığı hiç kimse yoktur. İnsan, çamura, küfre, şirke, günaha düşmüş olabilir; ama Allah’ın isimleri onun üzerinde tecelli etmiştir. Kulun görmesi, bilmesi, işitmesi, sevmesi, irade etmesi, merhamet etmesi, ikram etmesi, affetmesi, hatayı, kusuru örtmesi; kısacası insandaki bütün güzel vasıfların hepsi Allah’ın sıfatları, isimleridir. Sadece bir sıfat bile insanın sevilmesi, ona bakarken onun güzelliğinden dolayı gözlerin kamaşması için yeterlidir.
İnsanı göremeyenler varlığı göremezler. Böyleleri varlığa Allah’ın nazarıyla nazar etmediği için ayrıca ona da hakaret ederler. Misal; bazı varlıklar için “cansız varlıklar” derler. Hâlbuki onların cansız olduğunu kim söyledi! Cansız varlık var mıdır, Allah böyle mi söyledi! Allah “yerde, gökte, ikisi arasında her ne varsa hepsi rabbini hamd ile tesbih eder; ama siz onların tesbihini anlamazsınız”194 buyurmadı mı! Yer, gök, hepsi rabbinin emrine boyun eğmiştir.195 Taş bile Allah korkusundan dolayı yukardan aşağı yuvarlanır.196 Bütün varlığın hamd hâlinde, tesbih hâlinde olduğunu idrak edip varlığa böyle bakınca varlığın hakkını teslim etmiş oluruz. Yoksa “bunlar cansız varlıktır, bir şeyden anlamazlar” dediğimizde varlığa en büyük hakareti yapmış oluruz. Kısacası insanın kıymetini bilmeyenler varlığın da kıymetini bilemezler.
