İNSANLARLA KONUŞURKEN SÖZ HAKKININ NASIL KULLANILMASI GEREKİR?
İnsan, bakıştan ibarettir, insanın tasavvuru nasılsa bakışı da o tasavvura göre şekillenir. İnsanın tasavvurunu Kur’an; yani Allah’ın vahyi oluşturursa bakışı da sözü de Allah’a göre olur.
Mesela; Allah’a göre, bir insana nasıl bir bakışla bakmamız gerekir?
Bir insana bakarken sadece baş gözümüzle değil bir de gönlümüzle bakmamız gerekir. İnsana, Allah’a göre bir bakışla bakarsak bu durumda onu Allah’ın kudret eliyle yarattığı,10 yeryüzündeki halifem11 dediği, melekleri secde ettirdiği12 ve yerde, gökte ne varsa hepsini onun hizmetine verdiği,13 Allah’ın onun üzerinde muradının olduğu bir varlık olarak görürüz.
Peki, Allah’ın insan üzerindeki muradı nedir?
Allah’ın muradı; insanların ona âbd olmasıdır. Ve mâ halaktul cinne vel inse illâ li ya’budûn:14 “Ve ben cinleri ve insanları yalnız bana âbd olsunlar diye yarattım.” Allah, bütün varlığı insanın hizmetine vermiş, insandan da kendisine âbd olmasını istemişse bu durumda insana Allah’ın âbdi olarak bakılması gerekir; çünkü insanın yaratılış gayesi Allah’a âbd olmaktır.
Biri yaratılış gayesinin Allah’a âbd olmak olduğunu bilerek insanlara bakarsa sadece kulu, Allah’ın kendisine âbd olsun diye yarattığı varlığı görür. Aynı şekilde baktığı kişinin Allah’a mı yoksa başka bir şeye mi kul olduğunu, âbd olduğunu da anlar.
E lem a’had ileykum ya benî Âdeme en lâ ta’budûş şeytâne innehu lekum aduvvun mubîn: “Ey Âdemoğulları! (ey Âdem’in çocukları, ey insanlar) Ben size şeytana âbd olmayın (kul olmayın) o sizin apaçık düşmanınızdır demedim mi!” Ve eni'budûnî, hâzâ sırâtun mustakîm:15 “Bana âbd olun, sırat-el mustakim budur (demedim mi).” Demek ki Allah’a âbd olmayanlar şeytana âbd olmuştur!
Evet, insan, Allah’a göre bakarsa karşısındakini Hz. İnsan olarak görür. İnsana bakarken “acaba! Ona kul olma yolunda nasıl yardım edebilirim, onunla beraber kulluğu nasıl kazanabilirim” deyip karşısındakine bu şekilde bakar. Biri insana Allah’a göre bakınca onun bu bakışı hep önde olur; çünkü bu bakış gönüldeki imandır.
Aynı şekilde kul, birine Allah’a göre bakınca Allah’ın kendisinin ve insanların üzerindeki muradının hesabını en önde tutar, insana buna göre davranır, dolayısıyla Allah’ın sevgisini kazanır ve ona âbd olur, aksi halde şeytana âbd olur.
Her zaman söylüyoruz; iman inanmak demek değildir, Allah’ı ve resulünü her şeyden, Allah’ın kelamını da her kelamdan daha çok sevmek ve dinlemektir. Şayet iman, inanmak olsaydı iblisin tam bir imana sahip olması gerekirdi; çünkü iblis de Allah’a inanıyor, hatta Allah ile konuşuyordu.
Biri insana bakarken Allah ile Allah’ın vahyi ile bakar, ilahi bir nazarla, peygamberi bir nazarla nazar ederse derdi, Allah’ı ve resulünü her şeyden çok sevmek olur; yani tüm derdi iman etmek olur.
Böyle biri karşısındakine nasıl bir muamelede bulunursa bulunsun Allah’ın hesabını, kendi kulluğunun hesabını yapar. Dolayısıyla karşısındakinin de kulluğunun hesabını yapmış olur; çünkü onunla da kulluğu kazanır. Böylece Allah’ın muradı onun üzerinde gerçekleşmiş olur; ama yok, böyle bakmayı unutur, Allah ile bakmaz, konuşurken söz hakkını Allah’a tanımaz ve Allah’ın emrettiği, sevdiği gibi konuşmazsa bu durumda karşısındakini etten, kemikten bir varlık veya bir menfaat aracı olarak, kendisi için yukarı çıkacağı bir basamak olarak görür ve ondan istifade etmeye çalışır. Bilmemiz lazım ki böyle bir bakış rabbani bir bakış değildir.
Böyle bir insan konuşurken Allah’ın hesabını yapmaz, Allah’ın huzurundaymış gibi konuşmaz. Konuşsa bile konuştuğu şeyler onun nefsinden, vehminden ve zannından kaynaklanır, karşısındakine yapacağı muamele de insanca olmaz; çünkü ondan bir menfaat, bir fayda görmeyince onunla bir daha ilgilenmez, hatta onu tanımaz; ama konuşan, bakan, Allah’a iman etmiş biriyse söz hakkını Allah’a göre kullanır.
Bu yüzden devamlı “insanlar birbirleri için cennet de olur cehennem de olur” diyoruz. İnsanlar birbirlerine bakarken “ben onun üzerinden, onunla beraber Allah’ın rızasını, rahmetini, sevgisini nasıl kazanırım” deyip hesabı böyle yaparlarsa Allah’ın emrettiği ve sevdiği gibi yapmış olurlar. Bu yaptıkları da birbirleri için sadece rahmet olur, merhamet olur, ikram olur, güzellik olur, hayır olur. İnsanların bunun karşılığında kazanacağı da Allah’ın rızası, dostluğu, cemali ve ebedi olan cennet olur.
İnsanlar birbirine sadece etten, kemikten bir varlık ya da menfaat aracı olarak bakarsa birbirini insan olarak görmemiş olurlar. Biri karşısındakini insan olarak görmezse bilelim ki kendisi de insan olamamıştır; çünkü sadece insan olanlar bakarken Hz. İnsan gibi bakabilir, Hz. İnsan gibi bakmayanlar ancak bir beşer gibi bakar!
Bütün varlık beşerdir, can sahibidir ve diridir. Hayvanlar da insana bakınca insanı etten, kemikten bir varlık olarak görür, zahiri olarak bakınca bu böyledir. Bunun bir de manevi tarafı vardır. Eğer kişi insana Hz. İnsan olarak bakarsa Allah’a göre bakmış, rabbani bir bakışla bakmış olur. Böyle bakınca insana muameleyi de doğru yapar. Karşısındakiyle konuşurken de; yani söz hakkına sahip olunca da söz hakkını şeytana, nefsine değil Allah’a tanır, Allah’ın istediği gibi konuşur.
Mü’min biri, kendinden söz söyleyemez, buna hem hayâ eder hem de Allah’tan haşyet duyar. Bu her yerde, her zaman böyledir. İster kendi ailesi içinde eşine yaptığı muamele olsun, ister çocuklarına yaptığı muamele olsun, isterse de annesine, babasına, kardeşine, komşusuna yaptığı muamele olsun kime muamele ederse etsin insanın bakışı Allah’a göreyse, Allah ile bakıyorsa, Allah’ın hesabını yapıyorsa, Allah’ın huzurunda olduğunu tadıyor ve yaşıyorsa, Allah’ın huzurunda o muameleyi yapıp konuşuyorsa o halde o doğru yapar, Allah’a göre muamele eder. Yoksa nefsiyle muamele eder ki bunun da insanı nereye götürdüğünü toplumun şu anda içinde bulunduğu durumdan görüyoruz!
Bu nedenle muhatap olduğumuz kim olursa olsun ona bakarken Allah’a göre bakıp muameleyi de Allah’ın emrettiği, sevdiği gibi yapmamız gerekir. Herkes hakkı, doğruyu ve güzeli kendi üzerinden bilir. Bize göre güzel olan, hak olan, doğru olan neyse karşımızdakine de öyle muamele etmeli ve karşımızdakinin bize nasıl muamele etmesini istiyorsak bizim de ona öyle muamelede bulunmamız gerekir.
Bununla ilgili Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde “bir kimse kendisi için istediğini mü’min kardeşi için de istemedikçe o mü’min olmaz (Müslüman olmaz, insan olmaz)”16 buyurur. Mü’min demek, Müslüman demek insan demektir.
Allah ayet-i kerimede “(onlara de ki) Siz bir yaratıcı olmadan mı yaratıldınız yoksa kendi kendinizin yaratıcısı mısınız (söyle onlara cevap versinler) yoksa yeri, göğü onlar mı yarattı”17 buyurur. Biri bu ayete cevap veremiyor, Allah’ı kabul etmiyorsa ona insan denmez. Kişi “her şey kendi kendine olmuş” derse bu durumda akıl sahibi bir insan gibi düşünmemiş ve hayvan gibi olmuş olur, bu kim olursa olsun fark etmez, istisnasız herkes için bu böyledir.
Bir de insanlar “kim nasıl düşünürse düşünsün, herkesin fikrine saygılı olmamız gerekir” derler. Böyle bir şey doğru değildir. Herkesin fikrine saygılı olmak da ne demek! Allah’ın yanlış olduğunu buyurduğu bir şeye nasıl saygı gösterebiliriz! Bir mü’min olarak onun saygıya layık, saygıya değer neresi ya da nesi vardır!
Saygı göstermek başka, tahammül etmek başka bir şeydir. Herkesin fikrine, düşüncesine, inancına, imanına ve dinine tahammül ederiz, tahammül etmek zorundayız; çünkü biliriz ki o kardeşimiz nerede Allah’a, rabbine ters düşmüşse orada şeytanın tuzağına düşmüştür. Bize düşen de kardeşimizi şeytanın tuzağından kurtarıp ona yardım etmek, ona sarılmak, onu sevmek ona “gel kardeşim, sen şeytanın tuzağına düşmüşsün, haydi, hep birlikte Allah’ın ipine sarılalım ve şeytanın tuzağından kurtulalım” deyip ona rabbinin davetini tebliğ etmektir. Bu tebliği de Allah’ın buyurduğu, emrettiği gibi yapmak gerekir.
Nasıl?
Allah ayet-i kerimede “rabbinin yoluna hikmetle davet et, en güzel söz neyse onu söyle”18 buyurur. Birini Kur’an’a uymaya davet ettiğimizde ona en güzel sözü söylemeli ve Allah’ın muradını hikmetleriyle ona beyan etmeliyiz; ama hepsinden önce onu sevmeliyiz; çünkü onu sevmez ve gönlümüze almazsak, ona karşı gönlümüzde kin, nefret, haset olursa ona bir şey veremez ve yardım edemeyiz. Allah kinden, nefretten, hasetten; imanı, muhabbeti, güzelliği ikram etmez!
Kişinin öyle bir gönle sahip olması gerekir ki o gönülle Allah’ı, Allah’ı seveni ve Allah’ın sevdiklerini, dolayısıyla bütün insanları sevebilmelidir; çünkü Allah, insanı sevip yaratmıştır. O insan çamura, küfre veya şirke düşmüş olabilir; ama o bizim insan kardeşimizdir. Sadece bilmeden şeytanın tuzağına düşmüştür. Zaten kim kendini bile bile ateşe atar! Elbette ki istisnalar kaideyi bozmaz. Biri kendini ateşe atıyorsa onun şeytana gücü yetmiyor demektir. Bu durumda ona yardım etmemiz gerekir.
Biri bildikten, anladıktan sonra bile bile dünyayı ve nefsini tercih ederse onun için yapılacak bir şey kalmamıştır. İstesek de onun için bir şey yapamayız; ama yine de ona cennet olabilmemiz için bize düşen; ona yardım etmek, ikram etmek, rahmet ve hayır olmaktır. Yalnız bunu yapabilmemiz için söz hakkını Allah’a vermemiz gerekir; çünkü söz hakkını Allah’a verince doğru bakmış ve hem kendimiz için hem de karşımızdaki için doğru tercih yapmış oluruz.
Söz hakkını Allah’a vermezsek evimizde, iş yerimizde çocuğumuza ve eşimize muamele ederken söz hakkını nefsimize vermiş oluruz ki bu da “ben Allah’ı tanımıyorum, ben Allah’tan daha iyi biliyorum” manasına gelir. Bu yüzden çocuklarımızı büyütürken “senden şunu şöyle yapmanı, bunu böyle yapmanı istiyorum” demek yerine “Allah bizden böyle yapmamızı istiyor, bizi yaratan rabbimiz böyle seviyor, eğer böyle yapmazsak, şunu şöyle yaparsak rabbimizi, rabbimizin sevgisini, rızasını kaybederiz, rabbimiz bize küser, bize darılır, bize gazap eder” deyip onları rabbinin hesabını yapan bir kul olarak yetiştirmemiz gerekir.
Birinin, ailesi veya başkaları için konuştuğu, söylediği, davet ettiği şey Allah’ın söyledikleri ve Allah’ın davet ettiği değilse bu durumda o kişi konuştuğu kişilere “ben sizin ilahınızım” demiştir. Bu, bir insana muamele ederken de böyledir. Eğer biri başka biriyle konuşurken onu Allah’a davet etmiyor; “hep beraber Allah’a itaat edelim, resulüne tabi olalım, ebedi hayatımızı kazanalım, Allah’ın muradı üzerimizde gerçekleşsin” demiyorsa “ben işi daha iyi biliyorum” demiş olur ki bu da Allah’ı mülkün sahibi olarak, rab olarak kabul etmemek, onu söz hakkına sahip görmemek ve söz hakkını Allah’a vermemektir.
Eğer çocuklarımızı “bizim rızamızı gözetsin; ama Allah’ın rızasını gözetmesin” deyip yetiştirirsek kendimizi Allah’ın yerine koymuş oluruz. Bu bakış, bakış değil, bu tasavvur da tasavvur değildir. Bu, Kur’an ile inşa olmamış bir tasavvurdur. Bu başkalarının kendine göre, örf ve âdetine, üretilmiş dinine göre inşa olmuş bir tasavvurdur ki bu tasavvurdan hayır çıkmaz, doğru bakış çıkmaz, doğru iman, doğru ahlak ve doğru amel çıkmaz.
Tasavvur Allah’a göre olursa ne olur?
İnsanlar; peygamberlere benzer, sahabeler gibi olur. Tasavvuru Allah’a göre olan biri insana sadece hayır olur, ikram olur, muhabbet olur, güzellik olur. Gönlü cennet olduğu için insana sadece cennet olur, cennete gitmesine vesile olur. Bu yüzden ancak gönlü cennete dönmüş olanlar cennete layık olur.
Bir de insanlara cehennem olmak vardır. Biri bir insana cehennem olursa, gönlünü Allah’tan başka bir tarafa döndürür, ona eziyet olur, zahmet olur, azap ve gazap olursa cennete nasıl gidebilir! O kim olursa olsun, adına ne denirse densin eğer birinin işi gücü insanı eleştirmek, çekiştirmek, yermek ve su-i zanda bulunmaksa o nasıl cennete gidebilir! Böyle bir hale sahip olanlar, gönlü cehenneme dönmüş olanlardır. Gönlü cehenneme dönmüş olanlar da cehenneme layıktır.
İnsanlar birbirleriyle cenneti veya cehennemi kazanır. Kişi rabbine iman ederse insanlara cennet olur, rahmet olur, güzellik olur, hayır ve ikram olur, böylece birbirleri üzerinden cenneti kazanırlar; ama biri birine zahmet olur, eziyet olursa, sorun ve sıkıntı olursa bu defa da birbirleri için cehennem olurlar; yani cennet yahut cehennem olma tercihini karşısındakine muameleyi yapan, konuşma imkânına sahip olan, onunla muhatap olan, yardım etmesi gerekirken yardım etmeyen yapmıştır.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Hz. Ali (r.a.) Efendimiz’e buyurur;
-Ya Ali! Sen mukarrebundan daha mukarrebun olmak ister misin?
Hz. Ali (r.a.) Efendimiz;
-Evet ya Resulullah, diye cevap verir.
Bunun üzerine Resulullah (s.a.v.) Efendimiz;
-O zaman sana gelmeyene git (seni ziyaret etmeyeni ziyaret et) sana vermeyene ver (sana yardım etmeyene yardım et) seni sevmeyeni sev ve sana zulmedeni affet”19 buyurur. Elbette ki böyle yapmak zor bir şeydir.
Böyle yapmak bize Allah’a yakınlığı, en yakın olmayı kazandırır. Bu hadisin gereğini yerine getirip insanlara böyle muamelede bulunduğumuz ölçüde Allah’a yakın oluruz. Bir insanın bunu yapabilmesi için Allah’a âşık olması gerekir. Biri gerçekten Allah’a iman etmişse; yani Allah’a âşıksa Allah için yapamayacağı bir şey yoktur. Kendisine gelmeyene gider, kendisine vermeyene verir, kendisine ikram etmeyene ikram eder, kendisini sevmeyeni sever ve kendisine zulmedeni affeder.
Bu yüzden Allah ayet-i kerimede “siz öyle bir kavimsiniz ki (ehli kitap; Yahudiler, Hristiyanlar) sizi sevmedikleri halde siz onları seversiniz; çünkü siz bütün kitaplara (kitapların bütününe) iman etmişsiniz”20 buyurur. Demek ki biri kitapların bütününe iman edince ehli kitabı; yani Yahudi ve Hristiyan’ı dahi sevebiliyormuş! Burayı doğru anlamamız gerekir. Yahudi ve Hristiyan’ı severken haşa onların dinini sevmez. Onları insan kardeşi oldukları için sever. Şeytanın tuzağına düşmüş olsalar bile Allah’ın onlar üzerinde bir muradı olduğunu bilir ve onlara bu bakışla muamele eder.
Evet, Allah’ın “kitabın bütününe iman edersiniz” dediği kişiler insana kızmaz, sadece insanın küfrüne, şirkine ve zulmüne kızarlar; çünkü onlarla kardeş olduklarını bilirler. Bununla beraber kardeşlerini severlerse onlara yardım edebileceklerini, yardım ederlerse onlar için cennet olabileceklerini, cennete, Allah’a yakınlığa vesile olabileceklerini bilirler. Bunu yaparken de sıkıntı duymaz, ağırlık hissetmezler. Bu yüzden unutmamamız lazım ki rabbine âşık olan birinin rabbi için yapmayacağı hiçbir şey yoktur.
Kim kendine ne yaparsa yapsın, nasıl bir zulümde bulunursa bulunsun Allah affeder. “Ya rabbi! Senin için kullarınla davalaşmak, hesaplaşmak istemiyorum. Onlar senin kullarındır, ben onlara hakkımı helal ediyorum” diyen biri kendisine zulmedenleri, haksızlık edenleri affetmesine karşılık Allah’ın ona ikram edeceğini bilir. Hem de bu karşılığı Allah yakınlık olarak, muhabbet olarak ona ikram eder. O kul, Allah için affedince Allah’ın yakınlığını ve muhabbetini bir daha alır ve bunu kat kat kazanır. Bunu kazanmak için hiç kimseden davacı olmaz, hiç kimseye karşı gönlünde bir ağırlık, bir kin beslemez ve barındırmaz, buna müsaade etmez; çünkü o, gönlün Allah’ın evi olduğunu bilir. Bu nedenle Allah’ın sevgisinden, yakınlığından başka bir şeyi gönlüne yaklaştırmaz ve gönlünü kirletmez. İnsan bir beşer olarak birine kızabilir; ama onu gönlüne alıp kin beslemesi ona, Hz. İnsana yakışmaz.
İnsanın, içinde kin ve nefret beslemesi ona hiçbir şey kazandırmaz, aksine kaybettirir. Şeytan o kendisine zulmedeni, haksızlık edeni iki de bir ona düşündürür ve onu onunla meşgul ettirir, nefret beslettiği kişiyi ona zikrettirerek ona karşı gönlünde nefret uyandırmaya ve intikam duygusu üretmeye başlar, sonra kişi bir de bakar ki onunla meşgul olmuştur, rabbini zikretmesi gerekirken başka bir şeyi zikretmiştir.
Sadece insana değil aynı şekilde hayata bakarken de doğru bakmak gerekir ki doğru tercih yapabilelim. Hangi olay veya hangi mesele olursa olsun mutlaka rabbimiz bizi imtihana tabi tutar. Dünya imtihan yeridir, imtihan; kazanma imkânı demektir. Yoksa imtihan kuru kuruya sadece insanların imtihan olması, kim doğru, kim yanlış yapıyor diye sınanması değildir. Allah bizi neyle imtihan ederse etsin bize bir kazanma imkânı tanımıştır. Nimet de olsa, musibet de olsa muhatabımız mü’min de olsa, kâfir de olsa bu her an için böyledir. Allah verdiği imtihanlarla bize kazanma imkânı tanımış ve bize “buyur kulum, kazan” demiştir.
Her ne olursa olsun eğer rabbimizin huzurunda olduğumuzu unutmazsak her şeyin bir imtihan olduğunu görür ve anlarız. İmtihanlara karşı “acaba rabbim benden ne yapmamı, nasıl durmamı istiyor, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz böyle bir durumda nasıl yapmıştır ya da o olsaydı nasıl yapardı” diye kendimize sorup muameleyi de böyle yaptığımızda rabbimizin nazarıyla nazar etmiş ve peygamberi bir bakışla bakmış oluruz ki bu bakış bizi peygamberimize benzetir. Bunun haricinde bir bakışla baktığımızda ise iblisin bakışıyla, nefsimizle bakmış, hakkı, hakikati görmemiş ya da hakkı, hakikati örtmüş oluruz. Böyle olunca da Allah’ın bizden istediğini görmemiş, anlamamış ya da görmek istememiş oluruz. Oysaki rabbimizin bizden istediği böyle yapmamız değil; peygambere uymamız, onun yaptığı gibi yapmamızdır.
