HAC
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber İslam’ın beş şartını anlamaya, öğrenmeye çalışıyorduk. İnşallah bu sohbette de haccı öğrenmeye çalışacağız.
Hacca gitmek belki de İslam’ın en az anlaşılan şartıdır, hatta İslam’ın hiç anlaşılmayan şartıdır dersek daha doğru olur. Hep beraber önce imanın şartlarını sonra ise sırasıyla İslam’ın şartlarını anlamaya çalıştık, şimdi ise İslam’ın şartlarından biri olan hacca gitmeyi öğrenmeye çalışacağız. Böylelikle iman ve İslam tamamlanmış olacak. Bundan sonra ise ihsanı anlamaya çalışacağız inşallah.
Allah ayet-i kerimede; “hac malum aylardadır”333 buyurur. Malum ay demek; haram ay demektir. Aslında bu haram aylar Hz. Âdem (a.s.)’dan beri vardır. Müşrik toplumunun da kabul ettiği bu haram aylarda savaş ve kavga olmazdı; yani biri başka birinin babasını bile öldürse o aylarda karşılaştıklarında hiçbir şey yapmazlardı. Bu aylar aynı zamanda haccın rahatlıkla yapıldığı ve müşriklerin bile kabul ettiği aylardır. Bu aylar; safer, zilkade ve zilhicce aylarıdır. Bu aylar kameri takvime göredir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hacla ilgili bir hadis-i şerifinde; “mebrur olmuş bir haccın karşılığı cennettir”334 buyurur. Mebrur, Arapça’da “berr” kökünden gelir. Berr aynı zamanda Allah’ın ismidir; güzel, doğru, iyi, hatta en güzel manalarına gelir. Dolayısıyla sahibini güzelleştirmiş bir haccın karşılığı cennettir. Böyle bir hac kişiyi anasından doğmuş gibi tertemiz yapar. Allah iyilere “ebrar” der ve hacca gidenlerin haccı; onlar döndükten sonra gerçekten ebrar olmuşsa, mebrur olmuşsa; yani hacdan dönenler iyi olmuşsa, hacla güzel olmuşsa o hac sahibini ebrardan yapmışsa onların hacları kabul olmuş demektir.
Biri hacdan döndükten sonra iyilerden olmuşsa anasından doğduğu günkü gibi günahlarından tertemiz olmuştur. Bunun karşılığı da cennettir; çünkü mebrur olmuş bir hac, sahibini de cennet yapar. Yoksa hac, neyin kazanılması gerektiği anlaşılmadan, Kâbe’yi tavaf edip, Arafat’a çıkıp, Safa’yla Merve arasında sa’y edip sonra kurban kesmek değildir.
Allah hacca; “şeâir” demiştir. Şeâir; şuurlanmak demektir, sembol demektir; yani hacda sembolik olarak yapılan hareketlerin bir hakikatinin olduğunun bilinmesi gerekir. O hakikati anlayıp, kabul edip, yaşamak gerekir. İnşallah hep beraber bunu anlamaya çalışacağız.
Eğer bize; “hac nedir” diye sorulsa hac tek kelimeyle; “cennettir, cenneti görmektir” deriz. Hacca giden birinin haccın cennet olduğunu mutlaka anlaması gerekir. Hacdakilerin hepsi dünyanın dört bir tarafından gelmiştir. Orda erkek olsun, kadın olsun herkesin gönlü Allah’a dönmüştür. Bütün gönüller duadadır, istiğfardadır, tövbededir, feryattadır. Bütün gönüller Allah ile beraberdir. Elbette ki böyle bir yerin rahmet tecellisi çok farklı olacaktır.
Allah ayet-i kerimede hac için; “hacca yol bulabilen herkesin orayı hac etmesi, Allah’ın beytini tavaf etmesi, ziyaret etmesi Allah’ın bütün insanlar üzerindeki hakkıdır”335 buyurur. Çünkü Allah’ı kabul etmeyen hiç kimse yoktur. Yahudi de, Hristiyan da, müşrik de Allah’ı kabul eder. Müşrikler de Kâbe’yi tavaf edip Kâbe’ye hizmet ederdi. Kâbe’ye gelen ziyaretçilere, hacılara su dağıtırdı, yemek ikram ederdi, onlara hizmet eder ve bunu yaparken; “biz bunu Allah için yapıyoruz” derdi. Niyetleri başka bile olsa Kâbe’ye hizmet edip çalışırdı. Aslında müşrikler hem dünyayı ister hem dünyanın hesabını yapar, berisinde ahiretin de hesabını yapardı.
Allah neden haccın mü’minler, Müslümanlar üzerinde farz olduğunu değil de Allah’ın bütün insanlar üzerindeki hakkı olduğunu söylemiştir?
Mesela Allah namaz için ayet-i kerimede; “mü’minler üzerine farz kılındı”336 buyurur. Ama hac için; mü’minlere farzdır demeyip “Allah’ın insanlar üzerindeki hakkıdır” dedi; çünkü insan oraya giderse cenneti görmüş olur. Orası insanın aynı zamanda ana vatanıdır, Hz. Âdem (a.s.) ve Havva annemizin indiği yerdir. Hz. Âdem (a.s.) ve Havva annemizin cennetten çıkarıldıktan sonra ilk ayak bastıkları yerdir. Orda hem Hz. Âdem (a.s.) babamızın hem Havva annemizin ayrılışını ve ikisinin Arafat’ta birbirine kavuşmasını idrak etmemiz, bunun şuuruna varmamız lazım. Onlar Arafat’ta tövbe etmişler ve Allah onların tövbesini orda kabul etmiştir. Oraya gidenler aynı zamanda Arafat’ta tövbe ederler. Aslında insan, orada cennet olan halinin cehenneme döndüğünü, cennetten kovulduğunu, çıkarıldığını, cenneti kaybettiğini bilmelidir, bunları anlamanın şuuruna varmalıdır. Eğer insan, orda tövbe edip bunun şuuruna varırsa Hz. Âdem (a.s.)’ın, diğer peygamberlerin ve Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in tattığını tadar.
Önce hac ile ilgili ayetleri anlamaya çalışalım, sonra bunları izah edeceğiz inşallah!
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
El haccu eşhurun ma’lûmât: “Hac, malum olan aylardadır.” Biraz önce söylediğim gibi malum olan aylar; safer, zilkade ve zilhicce aylarıdır. Fe men farada fîhinnel hacca: “Kim bu aylarda haccı eda ederse.” Fe lâ refese: “Orda kadına yaklaşmaz.” Ve lâ fusûka: “Fasık olan bir ameli işlemez (günah işlemez).” Ve lâ cidâle fîl hacc:337 “Hacda münakaşa ve kavga da yoktur.”
Fe lâ refese kelimesi sadece; “kadına yaklaşmaz” manasında değildir, birçok manaya birden gelir. Mesela Allah, başka ayetlerde “kadına yaklaşılmaz” kelimesini “kadına temas etmek” manasında da kullanmıştır.
Peki, Allah’ın bu ayette “refese” kelimesini kullanmasının sebebi nedir?
Refese kelimesi aslında “bakmaz” manasındadır; yani bakışı olmaz, dedi Allah. Bu kelimenin içine önce kadını alırız; yani kadınla olmaz, bununla beraber kadına da bakmaz. Zaten orda kadınlarla erkekler iç içedir. Biri orda kadına bakarsa bir şey anlamamış, nefsini bırakamamış, haccı kabul olmamış demektir.
Refese kelimesi sadece kadına bakmaz değil kendisini cezbeden, çeken hiçbir şeye, dünyaya bakmaz anlamına da gelir. Hacca gitmek için memleketini terk ettiğinde orda bıraktıklarına; ne evine, ne ticaretine, ne parasına, ne malına, ne mülküne dönüp bakar, hiçbir şeye bakmaz; yani malını düşünmez, malının endişesinde olmaz, dedi.
Hacca gidecek olan biri malının, mülkünün endişesinde olursa ne olur?
Allah “böyle olmaz” dedi. Eğer biri hacda hâlâ memleketindeki işini, ticaretini yönetmeye kalkışırsa hacca hiç gitmemiş, malını memleketinde bırakmamış, demektir. Hacca giderken zahiri olarak ihram giymiş, kefen giymiştir; ama aslında kefeni manevi olarak giyememiştir. Biri hacca giderken ahirete gider, artık ahirette olması gerekir.
Hacca giden biri hacda günah işlemez, yanlış yapmaz hatta öyle ki vücudundan bir kıl bile çekemez. Ayrıca bir otu koparamaz, bir sivrisineği de öldüremez. Allah kuluna orada insan olmayı; yani Hz. İnsan olmayı öğretir.
Bir de Allah hacda cidal; yani tartışma, münakaşa, gönül kırma yoktur, dedi. Orda bunların tam tersi yani; tebessüm etmek, ikram etmek, yardım etmek, güzel yapmak vardır. Bu durumda hac, insanı insan yapar. Onun beşeri tarafını arkaya alıp insani tarafını öne çıkarır. Allah bu eğitimi, bu talimi insana hacda yaptırır.
Ayet devam eder; Ve mâ tef’alû min hayr ya’lemhullâh: “Siz hayır namına neyi yaparsanız Allah onu bilir.” Allah; artık sen hâyrsın, dedi. Artık senden yalnızca hâyrın meydana gelmesi gerekir. Senden hâyır namına ne meydana gelirse gelsin Allah’ın Hâyr isminin tecellisinden dolayı gelmiştir. Senden meydana gelen her şeyi Allah bilir; yani yaptığını Allah için yap, Allah onu bilir, dedi. Ve tezevvedû: “(Yola çıkarken, hacca giderken) Azık temin edinin.” Kendiniz için azık hazırlayın; yani yolculukta aç kalmamak, susuz kalmamak için maddi olarak tedbirinizi alın. Fe inne hayraz zâdit takvâ: “Ama gıdanın en hayırlısı takvadır.” Zâd, gıda demektir. Demek ki takva elbise olduğu gibi ayrıca bir de gıdaymış. Vettekûni: “Bana karşı takvalı olun.” Yani ne yaparsan yap, benim hesabımı yaparak yap, kullarıma muamele ederken bana karşı takvalı ol, kuluma yaptığın muameleyi bana yaptığını, benim için yaptığını unutma. Yâ ulîl elbâb:338 “Ey akıl sahipleri (ey gönül sahipleri bunu anlayın).” Aklınızı kullanın, gönül ehli olun gönlünüzle bakın, dedi Allah.
O zaman yola çıkmadan önce ne yapmak gerekiyormuş?
Azık hazırlamak gerekiyormuş, azığın en hayırlısı da takvaymış. Eğer takva azığını hazırlamazsak, takvalı olarak; yani Allah’a karşı sorumluluğumuzu bilerek gitmez, neyi kazanacağımızı bilmeden gidersek takva azığını hazırlamamış oluruz.
Takva azığını da hep beraber öğrenmeye çalışacağız inşallah.
Ve lillâhi alen nâsi hiccul beyti menistetâa ileyhi sebîlâ: “Oraya (hacca) yol bulabilen bütün insanlar üzerinde, o beyti hac etmek Allah’ın hakkıdır.” Eğer sen Allah’ı kabul ediyorsan Allah; “benim senin üzerindeki hakkım budur” diyor. Ve men kefere: “Kim bunu inkâr ederse.” Yani beyti, hac etmeyi Allah’ın insanlar üzerindeki hakkı olarak kabul etmez, bunu inkâr ederse. Fe innallâhe ganiyyun anil âlemîn:339 “Bilsin ki Allah bütün âlemlerden ğaniydir (müstağnidir).” Allah’ın hiç kimseye ihtiyacı yoktur.
Eğer Allah; “bu, kulumun üzerindeki hakkımdır” dediyse bu, kul içindir, Allah için değildir. Kul, orayı ziyaret ederse Allah’a bir faydası olmaz. Kazanacak olan insanın kendisidir.
Haccı inkâr etmek; “ben haccı kabul etmiyorum” demek değildir. Oraya gitmemek için bahane üretmek ve “hacca gitmek gereksizdir” demektir. Hatta bazı kimseler hac için bilerek veya bilmeyerek; “Araplara para yedirmektir” derler. Haccı böyle anlayanlar vardır! Bir de böyle söyleyenler bunu söylerken mü’min olduğunu söyler; ama Allah’ın vahyinden haberi yok, böyle söyleyince kâfir olacağından haberi yoktur. Unutmamak gerekir ki Allah hacca gitmek için; “oraya yol bulabilen herkes“ buyurdu. Yani fırsatını bulanlar hacca gitmelidir.
Yol bulabilen ne demektir?
İmkânın olduğunda demektir; yani bekle, yaşlan, ondan sonra git, demek değildir; imkân bulur bulmaz, ilk fırsatta demektir. Yol bulabilen demek; artık yürüyerek mi, atla mı, eşekle mi, arabayla mı gider o fark etmez, yeter ki oraya yol bulsun, mutlaka gitsin, ziyaret etsin demektir. Allah, kullarının haccı ziyaret etmesini istiyor, bu yüzden; “bu, benim sizin üzerinizdeki hakkımdır, bu hakkımı yerine getirin” buyuruyor.
Allah, insanı kendisine âbd olsun diye yaratmıştır. Allah orda insana âbdiyeti gösterir, kendisine âbd olan kullarını gösterir. Orda milyonlarca insanın bir anda Allah’a nasıl âbd olduğunu gösterir. Hacca gidenler oradaki kulları görünce ne der? -“Burada ben ha olmuşum, ha olmamışım. Demek Allah’a gerçek manada âbd olanlar varmış ve benim olup olmamam bir şey değiştirmiyormuş” derler. Allah, orda bunu insana tattırır.
Fe izâ kadaytum menâsikekum: “Hac ibadetinizi tamamladıktan sonra.” Fezkurûllâh: “Allah’ı zikredin.” Haccı tamamladıktan sonra artık Allah’ı zikretme, her anda Allah deme zamanıdır. Peki, Allah’ı nasıl zikretmemiz lazım? Ke zikrikum âbâekum: “Atalarınızı zikrettiğiniz gibi (Allah’ı zikredin).” Eskiden müşrikler en öne atalarını, babalarını alır, onlarla övünür, onlarla kibirlenirdi. “İşte bizim sülalemiz şöyledir, atalarımız şöyle yapmış, atalarımız böyledir” deyip onları överdi; yani övgüyü, hamdı atalarına yapardı. Ev eşedde zikrâ: “Hatta sizin zikriniz ondan daha şiddetli olsun.” Artık atalar yok, büyükleri övmek yoktur. Allah’ı övmek, Allah’ı zikretmek; “Allah” demek vardır. Fe minen nâsi men yekûl: “İnsanlardan bir kısmı var ki şöyle der.” Rabbenâ âtinâ fîd dunyâ: “Rabbimiz bize dünyada ver.” Ve mâ lehu fîl ahirati min halâk:340 “Onların ahiretten bir nasibi yoktur.” Onlar ahiretini kaybetmiştir.
Biri Allah’ı zikretmiyor, her anda “Allah” demiyorsa, dünyayı tercih edip; “rabbim bana dünyada ver” diyorsa onun ahiretten bir nasibi yoktur. Neden nasibi yoktur? -İmanı yoktur da ondan, Allah’a iman etmediği için ahiretten de bir nasibi yoktur; ama hac böyle birine “rabbim bana cenneti ver, rabbim benden razı ol, rabbim seni istiyorum” dedirtir, dedirtmelidir. Hac insanı bu şuura vardırmalıdır, bu şuuru ona kazandırmalıdır.
Ve iz bevve’nâ li ibrâhîme mekânel beyt: “Biz İbrahim’e Kâbe’nin yerini beyan ettik.” En lâ tuşrik bî şey’â: “Bana hiçbir şeyi şirk koşmayın (dedik).” Ve tahhir beytiye lit tâifîn: “Beytimi, tavaf edenler için temiz tutun.” Vel kâimîn: “Kıyamda duranlar için.” Ver rukkai: “Rükû edenler için.” Es sucûd:341 “Secde edenler için.” Beytimi temiz tutun, dedik. Allah iki peygamberine, nebisine, resulüne; “evimi temiz tutun” diye emreder. Kimin için? -Tavaf edenler, kıyamda duranlar, rükû edenler, secde edenler ve ibadet yapanlar için.
Allah bu emri nasıl ki peygamberlerine yapmışsa aynı şekilde bütün insanlara da yapmıştır. Bütün mescitler, Allah’a secde edilen yerler Kâbe’nin birer şubesidir. Eğer orada kıyamda, rükûda duruluyor, secde ediliyorsa orası Kâbe’nin bir şubesidir. Peki, Allah neden hepsini bir bütün şeklinde; “namaz kılanlar için” değil de; “kıyam, secde ve rükû edenler için” diyerek kıyamı, secdeyi ve rükûyu ayrı ayrı söyledi? -Çünkü kıyam, rükû ve secde ayrı ayrı ibadetlerdir, Allah bunu beyan etmek için onları ayrı olarak zikretmiştir.
Allah bir de; “tavaf edenler için beytimi temiz tutun” dedi. Peki, tavaf neden yapılır, Kâbe’nin etrafında hangi niyetle dönmemiz gerekir?
Aslında her şey dönüyor. Atomdan kâinata, bütün galaksileri kapsayan evrene kadar dönmeyen hiçbir şey yoktur. Her şey tavaf halindedir ve her şey döner; yalnız her şeyin dönüşü aşkladır. Her şey semah halindedir. Her şey semah eder ve her şey semah ettiği için vardır, semah ettiği için varlıktır. Eğer bu semah durursa her şey kendi içine çöker ve yok olur. Atomun semahı durduğunda atom kendi içine doğru büzülür ve yok olur. Dünyanın dönüşü, içindeki atomlar durursa da dünya bir anda toz duman olur; yani dünya atom bombası gibi patlar, yok olur.
İnsanın da semahı vardır. İnsanın semahı, beytullahın etrafındadır. Allah bu eğitimi ona yaptırır, bu eğitim kula bu semah şuurunu vermek içindir. İnsan, Allah’ın aşkının, muhabbetinin, dostluğunun, rızasının ve cemalinin etrafında semah etmelidir, dönmelidir. İnsan, semah ederken bir de aslında kendi etrafında ve Allah’ın kendisine nefhettiği ruhun etrafında semah eder. Eğer onun bu semahı olmazsa insan, hayvan gibi hatta hayvandan daha aşağı olur.
Yeryüzündeki bütün mescitler Kâbe’nin birer şubesidir, dedik. Onun için mescitlerin temiz tutulması gerekir. Allah; “mescitleri temiz tutun” diye emretmiştir. Eğer biri bir mescitte Allah’ın muhabbetini kazanıyor, Allah’ın huzurunda kıyamda durmayı öğreniyor, Allah’ın emri karşısında eğilmeyi, rükûyu anlıyorsa; “ben senin kulunum, sen de benim rabbimsin” deyip, Allah’a olan aşkını ve muhabbetini secdesiyle ifade ediyorsa orası Kâbe’nin bir şubesidir.
Peki, mescitleri temiz tutmak ne demektir?
Bir, zahiri olarak temiz tutmak, bir de manevi olarak temiz tutmak vardır. Manevi olarak temiz tutmak nasıldır? -Allah; “orda dünyaya bakmak yoktur,” Fe lâ refese “bakış yok” buyurur; yani hacda iken dünyaya, nefse, nefsin arzularına bakış yoktur. Nefsin ve dünyanın hesabını yapmak yoktur. Allah; “orda cidal yok” buyurur; yani kavga, tartışma, kalp kırma yoktur. Peki, ne vardır? -Takva vardır, Allah’ın hesabını yapmak vardır.
Onun için bizim de bütün gayretimizle bulunduğumuz yerin, bulunduğumuz mescidin Kâbe’nin birer şubesi olması için elimizden geleni yapmaya çalışmamız gerekir; ama hep beraber ne yazık ki kirletenlere şahit oluyoruz. Bu doğru bir şey midir? -Elbette ki değildir. Allah; “temiz tut” diye emretmiştir ve bu temiz tutma işini peygamberi olan Hz. İbrahim (a.s.) ile Hz. İsmail (a.s.)’a vermiştir. Bu nedenle mescitleri temiz tutanlar, peygamberin yaptığını yapmış olurlar.
Ve iz cealnâl beyte mesâbeten lin nâsi ve emnâ: “Biz o beyti insanlar için bir toplanma yeri ve bir güvenlik yeri kıldık.” Allah neden orayı güvenlik yeri kılmıştır? -Çünkü orası insanların hem bir birine karşı hem de nefse ve şeytana karşı güvende olduğu bir yerdir. Onun için söylüyoruz; arkadaşlar dergâha gelirken nefsini, şeytanı kapıda bırakıp öyle gelsin; çünkü dergâh Allah aşkının, muhabbetinin, Allah’a dostluğun, Allah’a kul olmanın öğrenildiği bir yerdir, dolayısıyla da Kâbe’nin bir şubesidir. Bu yüzden insanın dergâhta da Kâbe’de durduğu gibi durması gerekir. Vettehizû min makâmı ibrâhîme musallâ: “Siz de İbrahim’in makamından kendinize bir selat yeri (bir secde yeri) edinin.”
İbrahim’in makamından bir makam edinin demek; Allah Hz. İbrahim (a.s.)’ı dost edinmişti, siz de onun dostluğundan bir pay alın, demektir. Yoksa bu ayet; işte orda Makam-ı İbrahim diye bir yer vardır, gidin orda namaz kılın, manasına gelmez. Siz de İbrahim’in makamından bir pay edinin, onun secde ettiği gibi secde edin, rükû ettiği gibi rükû edin, kıyamda durduğu gibi kıyamda durun, onun yaptığı gibi yapın, demektir. Allah; “Hz. İbrahim (a.s.) sizin için örnek olsun” diyor.
Ve ahidnâ ilâ ibrâhîme ve ismâîl: “Biz İbrahim ve İsmail’den ahit (söz) aldık.” En tahhirâ beytiye lit tâifîne vel âkifîne ver rukkais sucûd:342 “İbadet yapanlar, rükû ve secde edenler, bir de tavaf edenler için evimi temiz tutacaklar (diye söz aldık).” Allah bu sözü herkesten almıştır. Eğer Hz. İbrahim (a.s.) ile Hz. İsmail (a.s.)’ı peygamberimiz olarak kabul ediyorsak aynı şekilde bizim de hem zahiri hem de manevi olarak beyti temiz tutmamız gerekir.
Allah bu hitabı Hz. İbrahim (a.s.)’a yapıyor; Ve ezzin fîn nâsi bil hacc: “İnsanlara haccı ilan et.” Ye’tûke ricâlen ve alâ kulli dâmir: “Onlar da yaya olarak (yürüyerek) ve her türlü binek üzerinde gelsinler.” Her türlü bineği kullanıp beyti hac etmeye gelsinler. Ye’tîne min kulli feccin amîk:343 “Bütün geniş yollardan, uzak ve derin vadilerden gelsinler.” Yani sen onları davet et, onlar da her taraftan gelsinler. Demek ki biz de Allah’ın beytinin bir şubesi olan bir mescitte bulunuyorsak ve orası Kâbe’ye bir şube olmuşsa bizim de insanları davet etmemiz gerekiyormuş. Hem de her taraftan gelsinler diye davet etmemiz gerekiyormuş.
Allah bu imkânı Hz. İbrahim (a.s.)’a vermiş de bize vermemiş midir? -Elbette ki vermiştir. Allah nasıl ki bütün peygamberlerine kazanma imkânı tanımışsa bütün kullarına da aynı şekilde kazanma imkânı tanımıştır.
Hiçbir kul yoktur ki bir peygamberin mizacında olmasın. Kendimize hangi peygamberi örnek aldığımıza, halimizin hangi peygambere benzediğine, hangi peygamber gibi olmak istediğimize, peygamberlere benzemek gibi bir derdimizin olup olmadığına, bizim için örneğin peygamberler mi yoksa başkaları mı olduğuna bakmamız gerekir.
Ve mâ kâne salâtuhum indel beyt: “Onların selatları (namazları, duaları, halleri) o beytin yanında.” İllâ mukâen ve tasdiyeh:344 “Ancak ıslık çalmak ve el çırpmaktır.” Islık çalmak ve el çırpmak; alkışlamak anlamına gelir. Âlimlerimiz bu ayet için; “işte müşrikler Kâbe’yi tavaf ederken orda ıslık çalıp el çırpardı, Allah bu yüzden bu ayeti indirdi” demişlerdir; ama doğrusu böyle değildir! Bu işin bu kadar basit olmaması gerekir, bu işi böyle hafife almak doğru değildir! Allah bunu bize söylüyor, bizim öyle yapmamamız gerektiğini; yani el çırpıp, ıslık çalmamamız gerektiğini söylüyor.
El çırpmak demek; boş ses çıkarmak, boş boş konuşmak demektir. Islık çalmak da böyledir. Nefesi boşa harcayıp söylediğinden hiç bir şey istifade etmemek demektir; yani boş konuşmak, boş şeyler anlatmak, boş hareketlerde ve tavırlarda bulunmak demektir. Eğer biri hacda “Allah” demekten başka bir şey söylüyorsa, onun hali takva değilse, kıyam değilse, rükû değilse, secde değilse, tavaf değilse bu durumda yaptığı şey sadece el çırpmak, ıslık çalmaktır.
Yâ eyyuhâllezîne âmenû: “Ey iman edenler (ey iman ettiğini iddia edenler)!” Lâ tuhıllû şeâirallâhi ve lâş şehral harâm: “Allah’ın koyduğu o ölçülere (sembollere) ve haram aya saygısızlık yapmayın.” İnsanların hacca geldiği o hac zamanına, o aylara saygısızlık, hürmetsizlik yapmayın. Ve lâl hedye ve lâl kalâid: “Kurbanlık için getirilmiş büyük baş hayvanlar olsun, develer olsun.” Onlara da hürmetsizlik, saygısızlık yapmayın. O hayvanlara da dikkat edin. Ve lâ âmmînel beytel harâm: “Beytül Haram’a (gidiyorum deyip) emniyet içinde Allah’a güvenmiş olan kimselere de (saygısızlık, hürmetsizlik yapmayın).” Yebtegûne fadlan min rabbihim: “Rabbinin fazlını arayanlara da.” İbadet için, tavaf için, rükû ve secde için gelenlere de saygısızlık yapmayın. Ve rıdvânâ: “Allah’ın rızasını isteyerek gelenlere de (saygısızlık yapmayın).”
Bu ayeti günümüze taşıdığımızda nasıl anlamalıyız?
Mescide gelenler hayvan gibi olsalar bile onlara karşı saygısızlık yapmayın. Biri mescide gelmişse bir derdi vardır, ibadet için gelmiştir ve rabbinin rızasını arıyordur, diye düşünün ve onlara karşı dikkatli olun şeklinde anlamamız gerekir.
Bu hitap Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e ve sahabeyedir; Ve izâ haleltum fastâdû: “İhramdan çıktığınız zaman avlanabilirsiniz.” Ve lâ yecrimennekum şeneânu kavmin en saddûkum anil mescidil harâmi en ta’tedû: “Sizi Mescid-i Haram’dan alıkoymalarından dolayı bir kavme beslediğiniz kin, sakın sizi haddi aşmaya sevk etmesin.” Yani geçmişte onlar sizi oradan çıkarmış, men etmişti ve siz de hicret etmek zorunda kalmıştınız diye siz de onlara kızıp, onlar hakkında yanlış yapmayın. Onlar hakkında sınırı geçmeyin, onu unutun, dedi Allah.
Ve teâvenû alâl birri vet takva: “Takva ve güzellik konusunda yardımlaşın.” Birbirinize güzellik yapın. Onlara da güzellik yapın ve takvalı davranın. Allah’ın hesabını yapın, onlar da Allah’ın kuludur ve onlar kulluğu sizden öğrensin. Takva, güzellik ve iyilik konusunda birbirinizle yardımlaşın. Ve lâ teâvenû alâl ismi vel udvân: “Düşmanlık ve günah konusunda yardımlaşmayın.” Düşmanlık ve günah konusunda birbirinizi desteklemeyin, birbirinize yardım etmeyin; çünkü siz mü’minsiniz. İyilik, güzellik ve takva konusunda birbirinize yardım edin. Eğer biri düşmanlık yapar veya günah işler, yanlış bir şey yaparsa da onu bu konuda desteklemeyin, ona mani olun. Vettekullâh: “Allah’a karşı takva sahibi olun.” Bu, Allah’ın size emridir. Allah size insan olma sorumluluğunu böyle yüklemiştir. İnnallâhe şedîdul ikâb:345 “Muhakkak ki Allah’ın azabı çok şiddetlidir.” Kim, Allah’ı dinlemezse, emrini ve vahyini ciddiye almazsa bilsin ki Allah’ın azabı çok şiddetlidir.
Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e hacdan sonra vahyini indirir. El yevme ekmeltu lekum dînekum: “Bugün sizin için dininizi tamamladım.” Allah, dini neyle tamamlamıştır? -Hacla tamamlamıştır. Kulluğu en ince ayrıntısına kadar öğretip hacla dinini tamamlamıştır. Ve etmemtu aleykum ni’metî: “Sizin üzerinizdeki nimetimi de itminana erdirdim (tamamladım).” Ve radîtu lekumul islâme dînâ:346 “Sizin için din olarak İslam’dan razı oldum.” Demek ki hac ettiğimizde, haccı anladığımızda dinimiz kemale eriyormuş. Allah’ın üzerimizdeki nimeti tamamlanıyor ve gerçek manada Müslüman oluyormuşuz.
SADAKALLAHUL AZİM
Bunlar hacla ilgili ayetlerdi. Şimdi ise haccın nasıl yapılması ve haccı nasıl anlamamız gerektiğini hep beraber anlamaya çalışacağız inşallah!
Haccı iyice anlamak gerekir; çünkü kardeşlerimizin hacca giderken yola çıkmadan önce hazırlık yapmaları gerekir. Peki, bu hazırlık nedir? -Tabi ki takva hazırlığıdır. Hacca gittiğimizde; “Allah’a karşı sorumluluğumu yerine getirmeye gidiyorum, rabbim beni davet etmiş, davetine icabet ediyorum; çünkü bu Allah’ın benim üzerimdeki hakkıdır” dememiz gerekir. Hacca gidecek birinin haccı, evden adımını dışarı atar atmaz başlamıştır.
Allah nasip ederse hep beraber cemaat halinde hacca gitmeyi düşünüyoruz. Bunun için de arkadaşların burayı doğru ve güzel anlamaları gerekir ki hacları mebrur olabilsin. Öncelikle kardeşlerimizin haclarının evden dışarı adım attıkları gibi başladığını unutmamaları gerekir.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hacla ilgili bir hadis-i şerifinde; “hac meşakkattir” buyurur. Hac meşakkattir, sorundur, sıkıntıdır, sabır gerektiren bir şeydir. Kardeşlerimizin sabrı öğrenmesi gerekir; çünkü onun artık herhangi bir şekilde kızması ve münakaşa etmesi doğru değildir, tartışması da yanlıştır; çünkü Allah “bunu böyle yapamazsınız” buyurmuştur.
Hacca gidecek kişi ihramını giyer. İhram, kefen demektir. İhram dikişsiz, nakışsız iki parça bezdir. İhramı giyecek kişinin giymeden önce soyunması gerekir. Bu sembollerin her birini anlamamız gerekir. Sembolleri anlamazsak hac bizim için şeâir olmaz, sadece taklidi bir şey olmuş olur.
Önce elbiselerimizi soyuyoruz, evden çıkınca evi de geride bırakıyoruz. Biraz önce söyledim, Allah hac yapanlar için ayet-i kerimede; Fe lâ refese: “bakmak yoktur” buyurmuştu. İşte evden çıkarken de evle ilgili hiçbir bakışımızın olmaması gerekir; yani “neyi geride bıraktım” diye arkamıza bakmamamız lazımdır.
Mesela biri ölürken; “geride şunu bıraktım, bunu bıraktım” derse o kişi ahirete gittiğini kabul etmiyor olur. Hacca giden de o kefeni giymeden önce evini, evlatlarını, ticaretini, her şeyini arkada bırakır. Arkada bırakması yetmez bir de onu gönlünden çıkarması gerekir. Onun için hac, bir şeyi almak değil kendindeki fazlalıkları bırakmak, terk etmek demektir. Bırakmadan alamazsın, terk etmeden kavuşamazsın. Kendini, nefsini terk etmeden de rabbini bulamazsın.
Allah, kuluna hacla önce terk etmeyi, bırakmayı öğretir. Kişi evini, aile efradını, malını, mülkünü terk eder. Memleketinde sahip olduğunu zannettiği her neyi varsa hepsini bırakıp terk eder. Allah’ın evine giderken geride bıraktığı her şeyini ne olursa olsun Allah’a emanet eder. Allah âlemlerin rabbidir, Allah her şeyin rabbidir. Herkese her şeyden daha yakındır, evladımıza, eşimize bizden daha yakındır; çünkü Allah onların rabbidir. Bu yüzden yakınlarımızı en yakın olana teslim ediyor, emanet ediyoruz. Daha önce Allah onları bize emanet etmişti, şimdi ise hacca giderken bizim onları Allah’a geri emanet etmemiz gerekir.
Kefeni giymek ölmek demektir, ihramı giyince ölümün provasını yapmış olursun önce elbiselerinden kurtulur, elbiseni terk edersin. Bu ne demektir? -Sen hayatı yaşarken artık hiç kimse senin mevkin, makamın, rütben nedir bilmez. İhramı giydikten sonra herkes aynıdır, herkes birdir. Artık rütben, makamın, mevkin geçmez zaten ihramın cebi de yoktur.
Buradan neyi öğreniriz, Allah bize neyin şuurunu verir?
Herkes olduğu gibi sen de Allah’ın kulusun. Artık amelinle huzurdasın, huzura gidiyorsun. Allah Kâbe’ye; “beytullah, Allah’ın evi” demiştir. Sen de hacca giderken beyaz kefeni giyiyor, her şeyini, mevki ve makamını geride bırakarak amelinle huzura gidiyorsun.
Kefenin beyaz olmasının da mutlaka bir hikmeti vardır. Erkekler beyaz kefen giyer, kadınlar ise kendi elbiseleriyle gelme hakkına sahiptir; ama mümkünse onların da giydiği elbisenin beyaz olması en güzelidir; çünkü orada öyle süslenmek yoktur.
Hacca gidecek olanlar sonra yola çıkar ve Mikât denilen haremin sınırları içine girer. Mikât’a öyle elini kolunu sallaya sallaya girilmez. Mutlaka ihramlı olunması gerekir; yani kişi oraya kefensiz giremez sadece kefeniyle girebilir. Ölmeden evvel ölmeyenler oraya giremez. Girse ne olur? -Eskiden millet oraya atla, deveyle, eşekle girerdi. Eğer biri de kefenini giymeden girerse oraya deve gibi, eşek gibi girmiş olur. Kişinin bütün bunların hazırlığını, niyetini daha yola çıkmadan yapması gerekir.
Sen kefenini giyip o sınırdan içeri girdiğinde artık kendini de, nefsini de terk edersin. Biri sana ağır söz söylese bile, seninle münakaşa etse bile onunla kavga edemez, tartışamazsın. Çünkü Allah ayette; “orda münakaşa etmek yoktur” buyurmuştur. Bundan sonra sen Allah’a teslim olursun, artık gerçekten Müslümansın ve Müslümanlığın, mü’minliğin ne demek olduğunu Allah sana tattırır. Bundan sonra beşeri tarafını arkaya atar, manevi tarafını, ruh tarafını öne alıp Allah’ın sana nefhettiği ruh olarak Allah’ın evine doğru gidersin. Artık yolculuk Kâbe’ye, Allah’ın evine doğrudur.
Eğer böyle yapmazsan hacca turist gibi gitmiş olursun. Eğer turist gibi gidersen mebrur haccın kokusunu bile alamazsın; çünkü haccı taklit etmiş olursun.
Hacca giden kişinin harem bölgesine girer girmez ilk yaptığı şey telbiye okumaktır; yani “emrindeyim Allah’ım emrindeyim” demektir. Emrindeyim demek; “ben senin kulunum, bütünüyle, her halimle senin kulunum ve senin emrindeyim” demektir. Yalnız, kişinin bunu bir tek orda söylemesi yetmez, bir de bu alışkanlığı orda kazanması gerekir. Bu hali orda kazanıp geri döndükten sonra da “allahumme lebbeyk” demeye devam etmesi gerekir.
Hacca gidenler Lebbeyk allahumme lebbeyk dedikten sonra; lebbeyke la şerike leke lebbeyk: “Senin şerikin, ortağın yoktur, emret” der. “Hiçbir şeyi sana şirk koşmuyorum, her şey senindir, ben de seninim, emret, emrindeyim, buyur” der. Lebbeyk aynı zamanda “buyur” manasındadır. Bir de lebbeyk; “sen bana gel dedin, ben de geldim ya rabbi” demektir.
Devamında ise; İnnel hamde: “Hamd senindir, hamd senin içindir.” Yani elhamdulillahi rabbil âlemin. Vel ni’mete: “Bütün nimetler senindir, ne varsa senindir.” Leke vel mülk: “Bütün mülk senindir.” Ben her şeyi, bana emanet ettiğin şeyleri de sana geri bıraktım. Elbisemi, rütbemi, nefsimi de bırakıp sana geldim. Son olarak tekrar La şerike lek: “senin şerikin, ortağın yoktur” der.
Artık bundan sonra selam da bu olur. İki kişi karşılaştığında selam vermeleri gerekirse “selam” demez, bunu okur.
“Lebbeyk allahumme lebbeyk, lebbeyke la şerike leke lebbeyk İnnel hamde vel ni’mete leke vel mülk la şerike lek.”
Kâbe’ye yaklaşınca her taraftan ses yükselir, gök gürültüsü gibi bu telbiye zikri yükselir. Aynı şekilde iki topluluğun arasına bir şey girse ve tekrar karşılaşsalar tekrardan bunu selam gibi okumaları gerekir.
Artık kul, Allah’ın emrine amadedir; çünkü lebbeyk demiştir. Yani “sen benden iste ya rabbi!” Ben senden bunu istiyorum, şunu istiyorum değil “sen benden ne istiyorsan söyle yapayım, emret” demiştir.
Lebbeyk allahumme lebbeyk: “Buyur ya rabbi, emret ya rabbi.” Kul; her şey senindir ya rabbi, diyen kişidir. İşte kul budur. Onun için kulun nasıl olması gerektiğini anlatırken kul; “ya rabbi bana bunu ver, şunu ver” diyen değil “ya rabbi sen benden ne istiyorsun” diyendir, demiştik. Bu lebbeyk zikri Kâbe’yi görünceye kadar devam eder. Kâbe’yi görünce ise Allahu ekber deyip tekbir getirmesi gerekir; çünkü Allah’ın “beytim, evim” dediği yeri görmüştür.
Söyledim, orda bütün gönüller Allah’a dönmüş ve gelenlerin hepsi allahumme lebbeyk; “emrindeyim, emret, buyur ya rabbi” demiştir. Tabi onlar böyle söylerse Allah da onların duasına icabet eder.
Allah neden onların duasına icabet eder?
Çünkü beytullah, Allah’ın evi demektir. Kul, haremin sınırına girer girmez Allah’ın korumasına, emniyetine girer. Bununla beraber Allah’ın misafiridir. Allah, misafirine ona göre muamele eder. Kişi gider gitmez önce Kâbe’yi tavaf eder, sonra sa’y eder; yani nafile bir umre yapar. Kul tavaf ederken; “ya rabbi beytinin etrafında dönüyorum” der. Kalbini, sol tarafını Kâbe’ye taraf döner; yani gönlünü Kâbe’yle bir eder. Sonra; “ya rabbi emret” deyip kalbini beytullah yapar. Kul bu hareketten sonra kalbini artık beytullah olarak kabul eder.
Ya rabbi emret demek ne demektir?
“Ya rabbi! Senin bana muameleni, tecellini bekliyorum, sen neyi emredersen ben öyle yaparım” demektir. Peki, orda bunu söyleyen kişi söylediğini yapar mı? -Tabi ki yapar. Allah, orda ona bu imkânı tanır. Kâbe’de her şeyi dünyayı, mevkiyi, makamı, nefsini onun gönlünden siler; ama kul, Allah’a dönmüş olarak, takva sahibi olarak takva azığıyla gitmişse, niyetini doğru yapmış, bunu anlamışsa Allah onu siler, yoksa silmez.
Bununla beraber kişi Kâbe’yi tavaf ederken Allah’ın rızası etrafında döner; yani “bundan sonra benim işim, benim derdim Allah’ın rızası, dostluğu, cemali ve sevgisi etrafında dönmektir. Bundan sonra benim işim Allah’ın sevgisini isteyip onu almaya çalışmaktır” der. Bunun böyle olduğunu artık anlamıştır, böyle anlamış olması gerekir.
Telbiyeyi ilk getirenler; Hz. Âdem (a.s.), Hz. İdris (a.s.), Hz. Nuh (a.s.), Hz. İbrahim (a.s.), Hz. İsmail (a.s.), Hz. İshak (a.s.), Hz. Yakup (a.s.) Hz. Musa (a.s.), Hz. İsa (a.s.) ve Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’dir. Telbiye getirirken hepsinin söylediğini söylemiş oluruz. Bu ne demektir? -“Ben de onların söylediğini söylüyorum, o kalabalık içinde bir damla olsam bile ben de onlardanım, resullerinle, nebilerinle beraberim” demiş oluruz.
Böyle söyleyince insan olma deryasına, Allah’a âbd olma deryasına girmiş oluruz. Bizde hiçbir şey olmayabilir. Birçok yanlışımız, günahımız ve eksiklerimiz olabilir; ama o damla deryaya girmişse artık damla da deryadır. O damla, Allah’tan derya muamelesi görür. Allah’ın, Kâbe’de damlaya derya muamelesi yapmak gibi bir ikramı vardır. Derya kimdir? -Bütün peygamberler ve peygamberlerle beraber olanlardır. Sen; “lebbeyk allahumme lebbeyk” diyerek onların söylediğinin aynısını söylüyor, Kâbe’nin etrafını da dönerken onlar gibi dönüyorsun. Artık kendini bağımsız bir kul olarak göremezsin, görmemen gerekir. Zaten böyle bir görüş nefsanî bir görüştür, benliktir. Artık bakışının Allah’a göre olması gerekir.
Namaz kılarken Fatiha Suresi’nde dediğin gibi; İyyâke nâ’budu ve iyyâke nesta’in, ihdinâs sırat-el mustakim:347 “(Ya rabbi) Yalnız sana âbd oluyor ve yalnız seni istiyoruz. Bizi sırat-el mustakime hidayet et” diyorsun. Yani senden istiyoruz, seni istiyoruz, seni senden istiyoruz, deyip “beni” diyerek nefsini ortaya atmak yerine “bizi” diyorsun. Fatiha’nın hakikatini orda yaşıyor, bunu tadıyorsun; yani “ben” demekten kurtulup, artık “biz” diyorsun. “Ben, benden öncekiler, peygamberler ve sonra gelenler, biz hepimiz senin kulunuz” diyorsun. İşte mesele kulluğu Allah’a göre böyle anlamaktır.
Araya benlik girince ne olur?
Araya benlik girince kişi “biz” demek yerine; “işte ben şöyleyim, ben böyleyim, böyle güzel yaptım, böyle doğru yaptım, böyle ibadet yaptım” der. Böyle söyleyenler kul olamamıştır, Allah’ı hiç anlamamış, tanımamıştır! “Biz” demeyene kadar bu böyledir. Bunu Allah’a göre anlamak gerekir. Böyle söyleyenler hacdan döndükten sonra insanları eleştirme, çekiştirme, yerme, küçümseme ve hafife alma gibi şeyler yapar. Oysaki böyle olmaz, bu sebepten Allah bize hacda kulluğu öğretir.
Hac cennettir, demiştim. Bununla ilgili bir hadisi şerifte Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sahabeye;
-Cennet bahçelerine uğradığınızda oradan istifade edin, buyurur.
Sahabe sorar;
-Ya Resulullah! Yeryüzünde cennet bahçesi mi var?
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyurur;
-Evet, Allah’ın zikredildiği meclisler, yerler cennet bahçeleridir.348
Evet, en büyük zikir hacda yapılır. Dünyanın dört bir tarafından her ırktan, her dilden, her renkten gelmiş olan insanlar orda rabbini zikreder hem de bu zikri hep beraber yapar. Dolayısıyla en büyük cennet bahçesi de orasıdır. Allah’ın zikredildiği diğer meclisler de Kâbe’nin birer şubesidir. Cennette kavga yok, münakaşa yok, kin ve nefret yoktur, sadece selam vardır. Herkes orda birbirine dua eder, birbiri için selamet ister. Allah’ın evi, beytullah da aynen böyledir ve diğer mescitlerin de Kâbe’nin birer şubesi olmalarından dolayı böyle olması gerekir.
Bir de onlara rabbinin selamı vardır. Selâmun kavlen min rabbin rahîm:349 “Rahim olan rablerinden onlara selam vardır.” Dünyadaki cennet bahçesinde de bu böyledir. Herkesin kendine bakması gerekir. “Gönlü cennet olanlar cennetliktir” demem bundan dolayıdır. “Gönül cennete dönmeden cennet yoktur” demem de bunun içindir.
Hac aynı zamanda tevhit demektir, Allah ile bir olmak demektir. Allah ile bir olmak demek; Allah’ın kulu olarak Allah için bir olmak, Allah’ı sevdiği için Allah’ın kullarıyla bir olmak demektir. Bütün kulları Allah’ın kulu olarak, bütün varlığı Allah’ın mülkü olarak, her şeyi kendisi için kendi hizmetine verilmiş olarak görmek demektir. Yoksa; “sen ayrısın, ben ayrıyım, onlar şöyle yaptı, bunlar böyle yaptı, şunlar yanlış yapıyor, o yüzden bunlar cehennemliktir, bunlar da doğru yapıyor o yüzden bunlar da cennetliktir” demek tevhit değildir. Kimse böyle bir hakka da sahip değildir. Böyle yapanlar; “la ilahe illallah” diyememiştir. Herkes Allah’ın kuludur ve bütün varlık Allah’ın yaratmış olduğu mahlûkudur. Allah, insana hacda tevhit ile bakmayı öğretir.
Bir de Arefe günü Arafat’a çıkmak vardır. Arafat; Hz. Âdem (a.s.) ile Havva annemizin buluştuğu yerdir. Onların tövbelerinin kabul olduğu yerdir. Arafat aynı şekilde onların cennetlerine yeniden geriye dönüş yolculuğunun başlamasıdır; çünkü Allah orda onların tövbelerini kabul etmiştir. Onun için Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Arafat’taki dua reddolmaz” buyurur. Eğer biri Arafat’ta dua eder ve “benim duam kabul olmadı derse” buna kefaret gerekir; çünkü yalan söylemiş olur; zira “Allah Arafat’taki duayı reddetmez” buyurdu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; ama kişi dua ederse bu geçerlidir.
Arafat’ta kiminle buluşuyoruz?
Nefsimizle buluşuyoruz. Nefis bizim havvamızdır. İnsan, âdemse nefsi de onun havvasıdır. İnsan orda nefsiyle buluşur. Kişinin, cennetten çıkarılma sebebi olan yanlışıyla hesaplaşması, tövbe ve istiğfar etmesi gerekir. Tövbe ve istiğfar ederse Arafat’taki duası kabul olur.
Bir de insan Arafat’ta kendisiyle buluşur, hakikatiyle buluşur, cennetiyle buluşur. Arafat’ta dünyanın dört bir yanından gelen bütün mü’min ve Müslümanlar buluşur ve hep beraber ayakta durup dua eder. Arafat’ta vakfeye durmak demek; ayakta durmak demektir. İnsanlar orda hep beraber ayakta durup dua eder.
Arafat’ta neden oturarak, yatarak veya secde ederek dua edilmez de ayakta dua edilir? Bunun mutlaka bir hikmetinin olması gerekir.
Evet, hac şeâirdi, şuurlanmaktı. Yapılan her sembolik hareketin mutlak bir manası, manevi bir tarafı vardır, dedik. Arafat’ta ayakta dua edilmesinin sebebi de dünyadaki bütün Müslümanlar için sadece dilinle değil bir de ayağa kalkıp; yani ayaklanıp dua etmen gerektiğidir. Bu ibadetle Allah bize; “sen şimdi yatıyorsun ayağa kalk, kalk ve kıyamda dur, harekete geç” der. Allah kullarına ayakta dua yaptırarak onlara; “kalkın ve bir şeyler yapın” der. Allah’ın bunu Arafat’ta yaptırmasının sebebi; insanlar Allah’a, cennete dönsün, insanların gönlü cennete dönüşsün, onlar havvalarıyla buluşsun, istiğfar etsin diyedir.
Bütün insanlarla kardeş olduğumuzu orda kabul ederiz, onların dertleriyle orda dertleniriz, kardeşlerimizle orda tanışırız. Arafat aynı şekilde cennete geri dönmenin şuuruna varmak, dünyayı geri bırakıp cennete geri dönüş yolculuğuna başlamak, bu şuurla şuurlanmak demektir.
Arafat’ta herkes ağlar. Ben Arafat’a gittiğimde o dua halinde ağlamayan kimseyi görmedim, Allah orda herkesi ağlatır. Tabi, o binekler gibi gidenler müstesna! Onlar işin şuurunda olmadıkları için onlar müstesnadır. Oradakiler Hz. Âdem (a.s.) babamızla Havva annemiz gibi ağlar, Allah onları ağlatır. Allah affedecek ya, Allah onları kendine, cennet yoluna döndürecek, onlara ikram edecek ya o yüzden ağlatır. O kadar insan ağlarken birinin ağlamaması mümkün olmayacak kadar zordur.
Bir de bu halden neyi öğrenmek gerekir?
Eğer biz Allah için gözyaşı döken bir topluluğun içinde olursak biz de onlarla beraber ağlar, iman ederiz; yani iman eden bir toplulukla, cemaatle beraber olursak iman ederiz. İnsan orada bir de bunun şuuruna varır.
Arafat’tan sonra Meş’aril Haram’a; yani şuurlanma yerine geri dönülür. Allah ayet-i kerimede; “insanların sel gibi aktığı yerden siz de akın”350 buyurur. İnsanların sel gibi aktığı yerde, artık o selin içinde bir zerre bile değilsin, orda kaybolursun.
Sonra sıra şeytan taşlamaya gelir. Şeytana atılan taşların sayısı yedi tanedir. Şeytan taşlarken nefsin hallerini taşlarız. Aslında orda şeytana atılan taşların her biri nefsin bir kötü halini temsil eder. Yedi sayısı aynı zamanda sonsuzluğu ifade eder.
Şeytan taşlamak; “nefsimin her türlü kötü halini attım, atıyorum” demektir. Hatta sadece kendimiz için değil bir de çoluk çocuğumuz ve sevdiklerimiz için de taş atmamız gerekir; yani bir taşı alıp; “falan kardeşimin şeytanına atıyorum, onun kötü hallerine, şeytanın onu zorladığı hallerine atıyorum” dememiz gerekir. Öyle ki bu, dua mahiyetinde olsun.
Şeytan taşlarken nefsimizin kötü hallerini, şeytanın bize yaptırdığı kötü halleri atıyor ve onu taşlıyoruz, dedik. Artık geri almamak üzere şeytanı temsil eden o direğe taşı atıyorsak; “bana yaptıklarını geri al, al hepsi senin olsun, bu ancak sana yakışır” demiş oluruz. Bu yüzden şeytan taşlama; “bana yaptırdıklarını sana geri atıyorum, onlarla seni taşlıyorum” demektir.
Allah ayet-i kerimede; “İbrahim, İsmail’e dedi ki: Rüyamda seni kestiğimi, Allah’a kurban ettiğimi görüyorum. Sen (bu konuda) ne düşünüyorsun? İsmail dedi ki: Allah’ın sana emrettiğini yerine getir. İnşallah beni sabredenlerden bulursun”351 buyurur. Hz. İbrahim (a.s); “Allah seni kurban etmemi istiyor” deyince oğlu Hz. İsmail (a.s.) nasıl bir kuldur ki; “Allah emretmişse Allah’ın buyruğunu yerine getir ve beni kes, ben buna sabrederim, inşallah beni sabredenlerden bulursun” diyebiliyor. İşte Hz. İbrahim (a.s.)’ın yetiştirdiği bir evlat böyledir. Rabbini işte böylesine tanımış, anlamıştır. Hz. İsmail bir de bunu söylerken daha küçüktür, daha yeni yürümeye başlamıştır. Diyelim ki o kadar küçük değildir haydi, altı, yedi veya on yaşında olsun. Bu yaşta bile Allah’ı tanımış, bilmiş ve sevmiştir, ahireti öğrenmiş, ölüm diye bir şey olmadığını anlamıştır; çünkü iman edip “la ilahe illallah” demiştir.
Hz. İbrahim (a.s.) Hz. İsmail (a.s.)’ı kurban etmeye götürürken iblis, Hacer annemize; yani Hz. İsmail (a.s.)’ın annesine bir insan suretinde görünür ve ona;
-İbrahim, İsmail’i nereye götürüyor biliyor musun, diye sorar.
Hacer annemiz;
-Nereye götürüyor, diye karşılık verir.
İblis de;
-Onu kurban etmeye, kesmeye götürüyor, der.
Hacer annemiz der ki;
-Hiçbir baba evladını kesmez. Hele bir de İbrahim gibi biri hiç kesmez.
Bunun üzerine iblis;
-Ama İbrahim; “bu, Allah’ın emridir, bunu Allah bana emretmiş” diyor, diye cevap verir.
Buna karşılık Hacer annemiz;
-Eğer Allah emretmişse sana ne, bana ne! Allah emretmişse sana, bana laf düşer mi, der ve orda şeytanı taşlar.
Sonra iblis, Hz. İsmail (a.s.)’a gider ve ona;
-Baban seni nereye götürüyor biliyor musun, der.
Hz. İsmail (a.s.);
-Biliyorum, diye cevap verir.
İblis yine de;
-Seni kesmeye götürüyor, Allah’ın emriymiş, der.
O da aynı şekilde “Biliyorum. Allah emretmişse sana ne, bana ne” deyip iblisi taşlar. İblis de en son Hz. İbrahim (a.s.)’a gider. Bir de Hz. İbrahim (a.s.) iblisi taşlar.
Onun için hacda şeytanlar; büyük şeytan, orta şeytan ve küçük şeytan diye taşlanır. Aslında şeytanı taşlarken Hz. İbrahim, Hz. İsmail ve Hacer Annemize gelen şeytanı tek tek taşlarız.
Buradan neyi anlamamız gerekir?
İster ana, ister baba, ister evlat olalım, her halükârda şeytanı taşlamamız gerekir. Söz konusu olan bizim en sevdiğimiz olsa bile, söz konusu olan canımız olsa bile onu Allah yolunda feda ederken şeytanın verdiği vesveseye taviz vermememiz gerekir.
Şeytanı taşlarken aslında; “ben İbrahim’im, ben İsmail’im, ben Hacer’im” demiş oluruz. Bunu kime söyleriz? -Allah’a söyleriz. Bunları o küçük küçük taşları atarken söyleriz; yani zahiri olarak yapılan şey küçük gibidir ama manevi olarak yapılan şey kâinata sığmayacak kadar büyüktür. Kısaca şeytanı taşlarken; “kendimi de bütün sevdiklerimi de sana kurban ediyorum ya rabbi” demiş oluruz.
Ondan sonra kurban keseriz. Kurbanı kesmemizin sebebi nedir? -Biz kendimizi ve sevdiklerimizi Allah’a böyle kurban edince Allah bizim sevdiklerimizi bizden almaz. Tıpkı Hz. İbrahim (a.s.)’a gönderdiği gibi bize de bir kurban gönderir ve “bunu kurban et”352 der. Allah’ın bizden istediği ne evladımızdır, ne canımızdır. Bizden istediği bizim gönlümüzdür. Biz gönül itibariyle Allah’ın emrettiğini yerine getirince Allah bize bir koç gönderir ve “bunu kurban et” der.
Kurban demek; kurb, kurbiyet, yakınlık demektir. Kul, kurban ile Allah’a yaklaşır. Kişinin kurbanı ne kadar büyük olursa Allah’a yakınlığı da o kadar büyük olur. Kul olan, Allah’a malını ve canını kurban eder. Onun için her zaman; “vermeyenler alamaz” diyoruz.
Bu nedenle hac, almak değil vermektir. Hem de baştan sona vermektir. Kul, her neyi Allah’a yakın olmak için verirse o, onu Allah’a yaklaştırır. Verdiği ister malından, ister vaktinden olsun, verdiği her ne olursa olsun bunun karşılığını Allah’tan alır. Nefsini verenler, canını verenler Allah’ın bekasını alır. Varlığını Allah’a satanlar, Allah yolunda feda edenler, kurban edenler Allah’ın kendisine nefhettiği hakikati; yani ruhunu alır. Dolayısıyla Allah’ın dostluğunu, cemalini, cennetini alır ve alamadığı hiçbir şey kalmaz. Kul bunları neyin karşılığında kazanır? -Tabi ki nefsini verme karşılığında kazanır. Bu yüzden insanların hacda yaptığı son şey kurban kesmektir.
Kısaca hac; ölü olarak gidilen beytullahtan diri olarak dönmektir. Beşer olarak gidilen hacdan insan olarak dönmek, Hz. İnsan olmayı kazanmaktır. İşte mebrur olmuş bir hac böyledir.
Bu arada hacca gidemeyenler bunları kazanamayacak mı? Gönlü hacca gitmek için yanıp tutuşanın; ama parası olmayanın haccı olmaz mı? -Nasıl olmaz, hiç olmaz mı, böyle biri de hacca gönlünü gönderir. Biri parası olduğu için bedeniyle gider; ama hiçbir şey anlamadan geri gelir, öteki ise gönlünü gönderir, Allah da ona ikram eder.
Aynı şekilde bazen; “işte hacca gidenleri beytullah belli edermiş, hacca sadece davet edilenler gider” gibisinden konuşmalar olur. Bu çok yanlış bir fikir, yanlış bir düşüncedir. Allah hacca herkesi davet etmiştir, “oraya yol bulabilen herkes davetlidir” buyurmuştur. Bu yüzden gidemeyenler için; “ona nasip olmadı” demek yanlıştır, Allah’ın vahyine terstir. Allah seni davet ediyor, sen Allah’ın davetine icabet etmeye çalışıyor musun çalışmıyor musun, böyle bir imkânın olsa gider misin gitmez misin? Gitmezsen eğer davete icabet etmemiş olursun.
Bir de öyleleri var ki imkânı olmadığı için gidemez ama gitmek için de yanıp tutuşur. Böyle biri haccın kazandırdığı biraz önce saydığım halleri kazanmışsa hacı olmuştur; çünkü gönlü hacca gitmiştir. O zaten hacdaki nimetleri, kulluğu kazanmıştır.
Anlaşılsın diye bir şey daha ilave edeyim. Nasıl ki beytullah, Allah’ın eviyse yeryüzündeki bütün mescitler de Kâbe’nin bir şubesidir, dedik. Yalnız bir mescidin, bir dergâhın Kâbe’nin şubesi olabilmesi için bir şart vardır. O şart nedir? -Orada gönlü Kâbe’ye dönmüş birinin olması gerekir. Bunun adına mürşid-i kâmil denir. Birinin gönlü bir dergâhta, bir Mürşid-i kâmille beraber olursa; yani gönlü Kâbe olmuş, Allah’ın tecelli ettiği evi olmuş biriyle olursa o kişi hacda kazanılacak bu halleri Mürşid-i kâmille birlikte kazanır. Kazandıysa hac ona gelmiştir, hac onu ziyarete gelmiştir. Yeter ki kul bunu istesin.
Demek ki gidemeyenlere de Allah Kâbe’yi; yani gönlü Kâbe olmuş birilerini gönderiyormuş. Allah’ın o kişiye gönlü Kâbe olan birini göndermesinin sebebi; o kişi de kul olsun, dünyadan, nefsinden kurtulsun, onun da gönlü Kâbe olsun, hakikatin şuuruna o da varsın diyedir.
Bununla beraber Resulullah (s.a.v.) Efendimiz hac yaparken sahabe gelip; “kurbanı kesmeden önce tıraş olduk ya Resulullah” demiştir. Peygamberimiz de onlara; lâ harec: “Sorun yok (sıkıntı, günah, zorluk yok)” buyurmuştur. Biz de biri çıkıp tam tersini söylese bile; “zorluk yok, işi sıkıntıya koymayın. Mesele senin şunu önce, bunu önce yapmış olman değildir” diyoruz. Çünkü peygamber efendimiz öyle yapmıştır. Hatta sahabe diyor ki; “o gün kim kendisine ne dediyse Resulullah’ın söylediği tek kelime ‘lâ harec’ kelimesiydi.” Yani “zorluk yok, zorluk yapmayın, böyle de olur, önce şunu yapsan da olur, önce bunu yapsan da olur” demiştir. Çünkü bakılması ve anlaşılması gereken haccın manevi tarafıdır.
Mesela bakıyoruz; dünyanın dört bir tarafından gelen bütün Müslümanların elinde bir defter ya da bir kitapçık vardır. Biri tavaf yaparken orda yazılan duayı okur, sanki tavafı yaparken bu duayı okumak gerekiyormuş gibi öteki de okuyanın arkasından duayı tekrar eder. Öyle bir şey yoktur. Artık orda rabbinle baş başasın, rabbinin misafirisin. Yapman gereken şey; gönlünden geldiği gibi istiğfar etmek, tövbe etmek, rabbini tesbih etmek ve dua etmektir. Orada neyi biliyorsan bildiğin kadar yapman gerekir.
Mesela ben gördüğümü söyleyeyim. Birini gördüm, sadece; “lâ ilâhe illallah” diyordu. Başka bir kelime söylemiyordu. Bütün tavaf boyunca sadece; “lâ ilâhe illallah” dedi. Başka birini gördüm, sadece; “ya rabbi şükür, ya rabbi şükür” diyordu. Başka bir kelime kullanmıyor, başka bir dua yapmıyordu. Başka biri de sadece tövbe ediyordu. O anda onun da içinden gelen oydu. Mesele, gönül duasıdır. Sen orda rabbinin misafirisin, o anda halini Allah’a arz etmen gerekir. Tövbe ve istiğfar etmek mi istiyorsun, rabbini zikretmek ve tesbih etmek mi istiyorsun, neyi yapmak istiyorsan öyle yap, ille de dua ederken kitapçığa bakıp ne yazıyorsa onu okuyacağım deme.
Bir de kendini âlim zanneden bazı insanlar vardır, bu kendini âlim zannedenlerden bir tanesi bizim bindiğimiz arabaya denk gelmişti. Birine ısrarla; “tavafta bunu yapman lazım, önce bunu söylemen lazım, sonra şunu söylemen lazım” diyordu. Zavallı adam; “ben bunları bilmiyorum, benim nasıl söylemem lazım” diye soruyordu. O kendini âlim zanneden zat ona dedi ki; “o zaman bilen biriyle beraber olman lazım. O söyleyecek sen tekrar edeceksin, yoksa haccın kabul olmaz.”
Bid’at budur işte! En sonunda ben de kendime hâkim olamadım, elimi o bilmediğini söyleyen adamın omuzuna vurup; “nasıl biliyorsan öyle yap. Burası Allah’ın evidir, sen rabbinle muhatapsın, neyi biliyorsan öyle söyle, nasıl biliyorsan öyle dua et” dedim. O da bana; “hay Allah sizden razı olsun” dedi. Yani hacda olduğumuz için bir şey söylemek istemedim; çünkü hacda tartışmak yoktur. O nedenle sözümü söyledikten sonra sustum. Öteki ağzını kapattı, konuşamadı. Sadece; “bana göre bir şey yok, ben sizin için söylüyorum” dedi.
“Sen kimse için bir şey söyleme, bırak herkes haccını yapsın. Niye şimdi adamın gönlünü bozuyorsun? Adam şimdi bunları yapamayınca; ‘haccım olmadı’ diyecek, sen de zaten adama bunu söylüyorsun. Onun için bilmeden konuşma, böyle şeyler söyleme; yani kul ile Allah arasına girme” diye böylelerine söylemek lazım. Kulun, gönül itibariyle böyle bir takım resmi şeylerden de uzak durması gerekir. Rabbinin huzurundasın, ibadetini, zikrini, tesbihini, duanı, istiğfarını nasıl gerekiyorsa öyle yapman lazım; yani bunun için belli bir kural yoktur.
Allah nasip etti Allah’a, meleklerine, kitaplarına, resullerine ve ahirete imanı, bir de kadere nasıl iman edilmesi gerektiğini anlamaya çalıştık. Sonrasında hamdolsun Allah nasip etti İslam’ı da beraber anlamaya çalıştık. İslam’ın şartlarından olan kelime-i şahadeti, namazı, orucu, zekâtı ve haccı hep beraber anlamaya çalıştık. Elbette ki İslam’ın şartlarını bununla sınırlamak doğru değildir, bu şartlar ana maddeler olduğu için böyle zikredilmiştir. Yoksa Allah’ın her emri, her ayeti; İslam’ın şartıdır, imanın şartıdır.
Ana hatlarıyla İslam’ın ve imanın beş şartını anlamaya çalıştık.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “Fatiha, Kur’ân’ın özetidir, özüdür, anasıdır, beynidir, iliğidir”353 buyurur. Diğer ayetler Fatiha’yı tefsir eder. Allah’ın Kur’ân’daki El Esmau’l Husna’sı da Fatiha’daki esmayı tefsir eder. Geriye kalan emirler de bu emirlerin tefsir edilmiş, genişletilmiş halidir. Bunu böyle anlamak gerekir. Yoksa İslam’ın ve imanın şartı bunlardır, demek doğru değildir. Sonra açtıkça bu şartlar genişler ve Allah’ın bütün vahyini, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in bütün hayatını kapsar. Tek kelimeyle söylememiz gereken; lâ ilâhe illallah muhammeden resulullah’tır. Bütün bu anlattıklarımızı sadece bu tek kelimeyle özetleriz. Anlattıklarımız tek kelimeyle sadece budur.
Allah’a hamd olsun. Bütün âlemlerden Allah’a hamd olsun. Yarattığı bütün mahlûkatın hamdıyla ona hamd olsun. Elhamdulillahi rabbil âlemin.
Allah hepimize gerçek manada haccetmeyi nasip etsin inşallah! Gitmiş olanlara tekrar tekrar gitmeyi nasip etsin, gitmemiş olanlara da Allah en yakın zamanda gitmeyi nasip etsin inşallah! Allah bize, kardeşlerimizle beraber hac etmeyi nasip etsin inşallah!
Allah hepinizden razı olsun.
