EL ÂLİYY
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.
Hep beraber Allah’ın El Esma’ul Husna’sını nüzul sırasına göre anlamaya ve rabbimizi onun kendisini tanıttığı gibi tanımaya çalışıyoruz. Bununla beraber Allah’ın zatıyla, sıfatıyla tecelli edip yarattığı halifesini, eşref-i mahlûkat olan insanı; yani kendimizi tanımaya, öğrenmeye çalışıyoruz.
Devamlı söylüyoruz; “Allah’ı tanımadan Allah’a iman olmaz. Allah’ı, isimleriyle bilmeden de Allah’ı tanımış olmayız.” Rabbimizi isimleriyle, onun kendisini tanıttığı ve Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in tanıdığı gibi tanımadığımız takdirde kendi kendimize hayali bir zan üretir, bunun sonucunda ise “herhalde Allah böyledir” deriz. Bu ürettiğimiz zan da Allah olmaz, kendi kendimize ürettiğimiz putumuz olur. Oysaki Allah bizden kendisini ayetlerinden tanımamızı ve resulünün iman ettiği gibi iman etmemizi istiyor. Bu da El Esma’ul Husna’yı bilmekle mümkündür.
Bundan dolayı biz de rabbini isimlerinden bilmeyen, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in tanıttığı gibi tanımayan, Allah’a isimleriyle iman etmeyen hiç kimse kalmasın diye El Esmau’l Husna sohbetlerimize başladık.
Allah nasip etti hep beraber Esma sohbetlerimizin 5. Cildini de tamamladık. Böylelikle şimdiye kadar Allah’ın 68 ismini öğrenmiş; yani rabbimizi 68 isminden tanımış, rabbimize iman etmiş olduk. Bu sohbetimizle birlikte ise El Esmau’l Husna sohbetlerimizin 6. Cildine geçmiş bulunuyoruz inşallah.
Bir önceki cildimizin son sohbetinde hep beraber Allah’ın El Kefil ismini anlamaya çalışmıştık, bugünkü sohbetimizde ise Allah’ın El Âliyy ismini anlamaya çalışacağız inşallah.
Âliyy; yüce, yüceler yücesi, yaratılmış bir varlığın anlayamayacağı kadar yüce demektir. Allah yücedir, sadece zatında değil aynı zamanda her bir isminde yücedir, yüceler yücesidir. Örnek vermek gerekirse; Allah rahmandır ve rahman oluşunda yücedir. Aynı şekilde kerimdir ve kerim oluşunda yücedir. Semi’dir, basirdir, bu yüzden işitmesinde ve görmesinde yücedir.
Allah’ın sıfatları, isimleri kulların sıfatlarına benzemez. Kulun, Allah’tan aldığı vasıflar, sıfatlar ancak sonsuz bir deryadan bir damla misalidir. Kul bunu böyle bilmeli, böyle anlamalıdır.
Resulullah (s.a.v.) Efendimiz Esmau’l Husna’yla ilgili hadis-i şerifinde; İnne lillahi tis’un ve tis’ine ismen: “Muhakkak ki Allah’ın doksan dokuz ismi vardır.” Ve men ehsâhâ: “Kim onları tahsil ederse.” Fekad dahele cenneh: “O, cennete girmiştir”1 buyurur. Dikkat edilirse Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “Allah’ın isimlerini tahsil edenler cennete girecek” demiyor bunun yerine “cennete girmiştir” buyuruyor. Bu cennet marifet cenneti; Allah’ı bilme ve tanıma cennetidir. Allah’ın isimlerini tahsil edenlerin gönlü cennet olmuştur. Bu yüzden Allah’ın isimlerini tahsil ettiği gibi cennete girmiş olurlar.
Allah’ın isimlerini tahsil etmek her bir mü’minin üzerine farzdır; yani imanının gereğidir. Bu hadisle ilgili bir yanlış anlaşılma vardır. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz sanki bu hadiste “kim Allah’ın isimlerini sayarsa, ezberlerse veya onu okursa cennete girer” buyurmuş gibi bir anlam çıkarılmıştır. Oysaki bu doğru değildir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz kim bu isimleri sayarsa dememiş tahsil ederse buyurmuştur.
Saymak veya okumak ayrı tahsil etmek ayrıdır. Tahsil etmek; Allah’ın isimlerini anlayarak okumak, sonra okuduğuna iman etmek daha sonra ise iman ettiği isimleri üzerinde gösterip o isimlerle Allah’a halife, ayna olmak; yani Hz. İnsan olmaktır. Biri Allah’ın isimlerini amel olarak üzerinde gösteriyor ve hayatı Allah’ın isimleriyle yaşayıp etrafına El Esmau’l Husna’nın gerektirdiği gibi muamele ediyorsa Allah’ın isimlerini tahsil etmiş olur. Böyle olunca da gönlü cennet olmuştur, daha doğrusu kendisi cennet olmuştur.
Mesela; bazen öyle insanlarla karşılaşırız ki gerçekten cennet gibidir, ona bakarken cenneti görmüş gibi oluruz. Bunun sebebi Allah’ın güzelliğinin onun üzerinde tecelli etmesidir. Bazen de birine baktığımızda cehennemi görmüş gibi oluruz. Bu da onun gönlünün cehennem oluşundan dolayıdır.
Her ne olursa olsun bilmemiz lazım ki gönül sadece Allah ile, Allah’ın isimleriyle, güzelliğiyle cennet olabilir. Kul her neyi isterse istesin istediği o şey mutlaka Allah’a aittir. Bunun için kul istediğini Allah’tan istemelidir. Kul her neyden sığınırsa sığınsın, her neyden korkarsa korksun, endişe ederse etsin, Allah’a sığınırsa ondan emin olur ve ondan kurtulur.
İnsan kendine mutlaka bir hedef belirlemelidir. Hedefsiz insan, insan değildir, insan olmaz. Birinin hedefi; ebedi hayatı, Allah’ın rızası, Hz. İnsan olmak değilse o insan hedefini şaşırmış, Allah’ın kendisi üzerindeki muradını anlayamamış demektir. Bu durumda Allah’ın muradına göre yaşayamaz, dolayısıyla hedefine de varamaz; ama biri hedefini doğru belirler “benim bu hayattaki hedefim Allah’ın rızasını, ebedi hayatımı kazanıp Hz. İnsan olmaktır” derse o zaman ne yaparsa yapsın mutlaka hedefine doğru yol alır. Tabi, hedefinin gerçekleşmesi için Allah’ı El Esmau’l Husna’sıyla bilip tanımasının ve o isimlere bürünmesi gerektiğinin bilincinde olması gerekir ki hedefini doğru bir şekilde belirlemiş olsun.
Âliyy olan, yüce olan Allah’tır. Bu yüzden kulun da Allah ile âliyy olmaya çalışması gerekir. Allah’ın isimleri kulun üzerinde ne kadar tecelli ederse o da Allah ile beraber o kadar âliyy olmuş; yani nefisten, şeytandan, varlıktan kurtulup Allah ile yücelmiş olur.
En yüksek makam; alayi iliyindir. Alayi iliyine erebilmek ancak Allah ile yücelmekle; yani Allah’ın isimleri ile âliyy olmakla mümkündür. Biri alayi iliyine çıkmazsa esfeli safiline iner. Bu en aşağıdaki mertebedir, en aşağıdaki yerdir. O halde insan, Allah’ın güzel isimlerini kaybettikçe aşağıya, aşağıların aşağısına iner.
Allah’a doğru bir şekilde iman etmek için Allah’ı isimlerinden tanımak, bilmek şarttır; çünkü kul, Allah’ın isimlerini bilmez, anlamazsa hiç farkında olmadan Allah’ın isimlerinde Allah’a şirk koşar. Bunu müşriklerden biliyoruz.
Müşrikler de Allah’ı kabul ediyordu; ama Allah’ı isimleriyle tanımadıkları için Allah’a ortak koşmuşlar, böylelikle müşrik olmuşlardı. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede müşrikleri anlatırken; “onlara gökleri kim yaratmış diye sorsan ‘Allah’ diyecekler, yerleri kim yaratmış diye sorsan yine ‘Allah’ diyecekler, seni kim yaratmış diye sorsan yine ‘Allah’ diyecekler. Söyle onlara: Peki, nasıl böyle döndürülüyorsunuz”2 buyurmuştur. Allah soruyor; “gökleri ve yeri yaratan Allah’sa o zaman her şeyin sahibi, maliki ve meliki de odur. Bu yüzden mülkü üzerinde söz hakkına sahip olan Allah’tır. Hal böyleyken nasıl ‘ben kendi malım üzerinde söz hakkına sahibim, hayat benimdir, istediğim gibi yaşarım’ diyebiliyorsunuz!”
Evet, ayetten de anlaşıldığı gibi müşrikler göğü de, yeri de kendilerini de Allah’ın yarattığını biliyorlardı. Madem öyle Allah onlar için neden müşrik dedi?
Çünkü yerleri ve gökleri yaratan Allah’ın malik ve melik olduğuna iman etmediler. Böylelikle söz hakkına sahip tek melikin her şeyin sahibi olan Allah olduğunu kabul etmeyip “hayatı istediğimiz gibi yaşarız, söz hakkı bize aittir. Buranın maliki de meliki de biziz” dediler bu yüzden kendilerini mülkün sahibi olarak görüp Allah’ın isimlerine şirk koştular, böylelikle müşrik oldular.
Evet, müşrikler de Allah’ı kabul ediyordu; ama bununla beraber Allah’a isimlerinde şirk koşuyorlardı; yani Allah’ı rahman olarak, rahim olarak, kerim olarak, hakim olarak, melik olarak kabul etmiyorlardı; çünkü müşriklerde El Esmau’l Husna’ya iman yoktu. Eğer El Esmau’l Husna‘ya iman olsaydı zaten müşrik olmazlardı.
Allah ayet-i kerimede; “biz bütün nebileri, resulleri tek bir şey için gönderdik; Allah’tan başka ilah yoktur (Allah’a hiç bir şeyi şirk koşmayın) ve sadece Allah’a âbd olun (desinler) diye gönderdik”3 buyurur. Allah bütün peygamberlerini (nebilerini), resullerini ulaşabildikleri herkes Allah’tan başka ilah olmadığına iman etsin ve yalnız Allah’a âbd olsun diye göndermiştir. Bütün mesele budur. O halde hedefimizde Allah’a hiçbir şeyi şirk koşmadan sadece Allah’a âbd olmak yoksa şeytan her ne kadar hedefimizi süsleyip püsleyip bize güzel göstermiş olsa da bilelim ki hedefimiz yanlış bir hedeftir ve Allah’ın önümüze koyduğu hedef değildir.
Hedefini doğru belirleme noktasında öncelikle herkes kendisinden sorumludur. Bu yüzden kulun kendine bakıp “ben, Allah’a şirk koşuyor muyum koşmuyor muyum” demesi gerekir. Kulun, Allah’a şirk koşup koşmadığını anlaması için de öncelikle “ben, Allah’ın El Esmau’l Husna’sını biliyor muyum bilmiyor muyum, Allah’a bu isimlerde şirk koşuyor muyum koşmuyor muyum” demesi, bunu anlaması için de mutlaka Allah’ın isimlerini bilmesi gerekir. Tabi ki Allah’ın isimlerini sadece ezbere bilmesi yetmez. Aynı zamanda Allah’ın her bir isminin kul üzerinde nasıl tecelli edeceğini, bununla beraber Allah’ın isimlerine nasıl iman edilmesi gerektiğini bilmesi gerekir. Örnek vermek gerekirse; Allah âliyydir, bu durumda kul Allah ile nasıl âliyy olunacağını bilmelidir.
Yoksa sadece Allah’ın isimlerini ezberlemekle hiç kimse cennete gitmez, gidemez. Peygamberler ve sahabeler Allah yolunda hayatlarını ortaya koyup işkence gördüler, yetmedi bir de hicret ettiler, daha sonra ellerinden gelen her şeyi yapıp canlarını ve mallarını verdiler. İş sadece Allah’ın isimlerini okumak kadar kolay olsaydı bunca zahmete gerek kalmazdı. Onlar da Allah’ın doksan dokuz ismini ezberleyip her gün bin sefer okurlardı bu kadar zahmet çekmezlerdi; ama dediğim gibi iş böyle basit değildir.
Allah’ın muradını anlamaya çalışmak, bu doğrultuda tefekkür edip Allah’ın muradını anlamak gerekir. Bunun için önce kulun doğru bir şekilde imanla bakışa sahip olması lazımdır. Kul hem kendine hem de var olan her şeye iman ile bakmalıdır ki doğru görebilsin.
İnsan bakmadığı bir şeyi göremez. Bakmak, sadece bir görüntüyü fark etmek demek değildir. Kul bakıp fark ettiği görüntüyü anlamaya çalıştığı takdirde onu görmüş olur. Yoksa gözümüze ilişen her şeyi görmüş olmayız.
Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.
Yolda yürürken yoğun bir kalabalıkla karşılaştığımızda gördüğümüz görüntü bizim için hiçbir mana ifade etmez, sadece kuru bir kalabalık görmüş oluruz; ama o kalabalığın içinde bir tanıdığımızı gördüğümüzde bu defa ona odaklanırız; yani tanıdığımız kişiyi onlarca insan içinde dikkatimizi ona yönelttiğimiz için fark ederiz. İşte, görmek insanın baktığı şeye bu şekilde odaklanması ve onu etrafındaki şeyler içerisinde seçmesi, anlamlandırması demektir.
Kula düşen de bütün varlığa bakıp her birini tek tek görmek, görüp okumak ve okuyup anlamaktır. Kul varlığı görüp okursa Allah’ın isimlerinin tecellisini görür, böylelikle varlıkta Allah’ın ismini okur, varlığı Allah’ın ismiyle okur. Dolayısıyla gördüğü de Allah’ın ismi, El Esmau’l Husna’sının tecellisi olur.
Kul insana, varlığa böyle baktığı takdirde kâinattaki her şeyde sadece Allah’ın tecellisini görür. Tasavvufta bu hal için kesrette vahdet, vahdette kesret denilir. Vahdette kesret, birin tecellisinde çoğu görmektir. Kesrette vahdet ise çokluğun içinde biri görmek manasındadır. İnsan kesrette vahdeti, vahdette ise kesreti görmeyene kadar layıkıyla, kemaliyle lâ ilâhe illallah: “Allah’tan başka ilah yoktur (ilah sadece Allah’tır)” demiş olmaz. Bu yüzden birinin kâmil manada “lâ ilâhe illallah” diyebilmesi için vahdette kesreti, kesrette vahdeti müşahede etmesi ve varlığa bakarken Allah’ın tecellisini görmesi gerekir.
Elbette ki bu müşahade sadece zahiri olarak görmekten ibaret değildir; ama başlangıç itibariyle kulun böyle bakması lazım ki Allah ona perdenin ötesini açsın ve hakikati ona müşahede ettirsin. Kul ancak buna şahit olduğunda eşhedu enlâ ilâhe illallah: “Ben şahidim ki Allah’tan başka ilah yoktur” diyebilir.
Evet, kulun varlıktaki her şeyde Allah’ın tecellisine şahit olabilmesi için önce kendine bakması, bir de kendisindeki bütün güzelliklerin Allah’a ait olduğunu görmesi gerekir. Kendisindeki bütün güzellilerin âliyy olan, yüceler yücesi olan Allah’a ait olduğunu kabul etmesi lazım ki kendisinde rabbinin güzelliğini, El Esmau’l Husna’sını müşahede edebilsin.
Kendine bakınca “görmem, işitmem, bilmem, irade etmem, sevmem merhametim, kerimliğim, affedişim bunların hepsi Allah’a aittir. Allah bu özellikleri bana kendinden ikram etmiş, yoksa benim böyle bir vasfım, özelliğim yoktur. Bunları çalışarak kazanmamış, herhangi bir şekilde icat etmemiş, yaratmamışım” diyen ve buna iman edip tadan birini farz edelim. Böyle biri kendisindeki her şeyin Allah’tan olduğunu, her şeyi Allah’ın El Esmau’l Husna’sıyla tecelli edip ona ikram ettiğini bilmiş, bunu tatmıştır. Bu yüzden kendisindeki özelliklere; yani Allah’ın ona tecelli ettiği isimlerine baktığında onları kendine ait görmez ve “bunlar bana rabbimin ihsanıdır, ikramıdır” der. Bu kul vasıfları itibariyle Allah’tan bağımsız olmadığını, kendisindeki bütün özelliklerin Allah’a ait olduğunu bilmiş, tatmıştır. Aynı şekilde zati olarak da kendisinin bir varlığının olmadığını anlayıp idrak etse ve bir an için gözünü kapatsa kendisini görmediği için aslında kendisinin de olmadığını, onda tecelli edenin Allah olduğunu, Allah’ın El Esmau’l Husna’sı olduğunu görür, buna şahit olur. İşte, böyle bir kul Allah’ın güzelliğini kendinde müşahede etmiş; yani şahit olmuştur.
Bu şehadete eren biri herhangi bir şekilde benlik iddiasında bulunamaz; çünkü kendisindeki her şeyi Allah’a ait görür, bilir, bunu da sonuna kadar tadar. Zira sadece görmek yetmez, bir de bunu tatmak gerekir.
Tatmak iman etmek demektir. Kul bu şekilde iman ettiyse bütün varlığıyla, isimleriyle, sıfatlarıyla, her zerresiyle kendisiyle kendisinde Allah’a âşık olur. İşte iman budur!
Kulun “lâ ilâhe illallah" diyebilmesi için Allah’ın güzelliğini bir tek kendisinde müşahede etmesi yetmez aynı zamanda bütün kâinatta, bütün varlıkta Allah’ın isimlerinin, güzelliğinin tecelli ettiğine iman etmesi ve buna şahit olması gerekir. Böyle olursa kul bütün varlığa karşı edepli olur ve onlara hakkını teslim eder. Aynı şekilde hiçbir şeye, hiç kimseye, hiçbir varlığa küçümseyici bir gözle bakmaz, bakamaz; çünkü gördüğü her şeyin rabbine isyan etmediğini, aksine rabbini sevdiğini, hamd ile tespih ettiğini ve kendi içinde rabbinin aşkından dolayı semah halinde kendinden geçmiş bir vaziyette aşk ile döndüğünü bilir, bunu görür.
Zaten atomlar böyledir. En küçüğünden en büyüğüne kadar bütün varlık rabbinin aşkından semah halinde döner vaziyettedir. Dönmeyen hiçbir şey yoktur, buna kâinat da dâhildir. Aslında hepsinin bir manevi sarhoşluğu vardır. Allah’ın insandan, kulundan da istediği budur; ama varlıktan farklı olarak Allah insandan kendi iradesiyle bu muhabbete gark olup dönmesini ister.
Allah, Abdulkadir Geylani Hazretleri’ne bir hitabında “ruhlar rabbimizi gördük diye bedenlerinde raks ederler”4 buyurur. Demek ki ruh, semah halindeymiş! Allah “ben sizin rabbiniz değil miyim” hitabında bulunurken bütün ruhlar; kâlû belâ şehidnâ:5 “Evet, buna şahidiz (şahidiz ki sen bizim rabbimizsin) dediler.” Bu yüzden hepsi rabbimizi gördük diye semah ederler. Ruhun bu semahını tatmıyor, hissetmiyorsak o halde kendi hakikatimizle aramızda bir perde vardır; yani kendimizi perdelemişiz demektir.
“Allah” dediğimizde, namaza durduğumuzda, huzura durduğumuzda, secde ettiğimizde o perde hafifçe aralansa bile ruhumuzun semahını, aşkını, muhabbetini tadarız.
Aslında bu perdeyi bütünüyle kaldırmamız gerekir. Zaten onu kaldırmadığımız için gerçek manada kendimizi, hakikatimizi tadamıyor, Allah ile olamıyor, “lâ ilâhe illallah” diyemiyoruz.
Kâinattaki en zor şey Allah’a âbd olmaktır. Dünyayı kazanmak zor bir şey değildir. Yıllarca okuyup en yüksek mertebeye gelmek gerçekten zor bir şey değildir. Bu, herkesin yapabileceği bir şeydir; ama Allah’a âbd olmak gerçekten çok zordur. Bunun için gerçekten kahraman olmak gerekir. Nefisle, şeytanla, dünyayla, hayatla öyle bir mücadele, öyle bir cihad, öyle bir savaş yapmak gerekir ki insan galip gelsin ve kazanabilsin. Allah, kulu kazansın diye onu türlü türlü imtihanlara tabi tutar. Bununla beraber bir de kuluyla beraberdir, kulunun yanındadır; yani kulu kazansın diye ona yardım eder.
Eğer kesrette vahdeti, vahdette de kesreti müşahede eden bir imana sahip olursak o zaman Allah’ın âliyy olduğunu, insanın ve iradeli bütün varlıkların Allah’ın âbdi, kulu olduğunu, aynı şekilde diğer mahlûkatların da Allah’ın yaratmış olduğu âbdi, kulu; yani aşığı olduğunu görür, anlarız. Bu yüzden Hz. Ali (r.a.) Efendimiz; “hiçbir şey yoktur ki ondan önce, onunla beraber ve ondan sonra rabbimi görmemiş olayım” buyurmuştur. Bu, kesrette vahdettir; yani Hz. Ali (r.a.) Efendimiz hem çokluğu, hem de çoklukta bir olan Allah’ın tecellisini müşahede etmiştir.
Evet, hep beraber Allah’ın El Âliyy ismini anlamaya çalışıyorduk. İsterseniz şimdi de Âliyy isminin geçtiği ayetleri anlamaya çalışalım. Öyle ki rabbimizi onun kendini tanıttığı gibi tanıyabilelim inşallah.
EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM
Lehu mâ fîs semâvâti ve mâ fîl ard: “Göklerde, yerde her ne varsa hepsi onundur.” Ve huvel âliyyul azîm:6 “O, âliyy ve azimdir.” O ne göktekilerine ne de yerdekilerine benzemez. O, yüceler yücesidir, azimdir.
Allah’ın El Azim ismini daha önce anlamaya çalışmıştık. Allah azamet sahibi, kibriya sahibidir, yerler ve gökler onun katında, onun huzurunda bir zerre bile değildir. O, azimdir yerlerden ve göklerden de âliyydir.
Zâlike bi ennallâhe huvel hakk: “Bu böyledir; çünkü Allah hakkın ta kendisidir.” Hak olan Allah’tır. Hak olan Allah demek; aslında gördüğünüz her şey Allah’a aittir, hepsi Allah’ın tecellisinden ibarettir. Hakiki varlık, hak olan bir tek Allah’tır, demektir.
Ve enne mâ yed’ûne min dûnih: “Onların ondan (Allah’tan) başka dua ettikleri (davet ettikleri) ise.” Huvel bâtıl: “O batıldır (boştur).” Yani Allah’tan başka peşinde koştukların, davet ettiklerin ve yardım istediklerin kim olursa olsun boştur. Çünkü hak olan Allah’tır ve her şey onun emri ile hareket eder, gönüller de onun kudret elindedir. Herhangi bir şeyi Allah’ı unutarak birilerinden istemen batıldır. Bu yüzden Allah’ı unutarak sanki istediğin kişinin Allah’tan bağımsız bir gücü varmış gibi düşünüp istediğini Allah’tan değil de başkasından istemen şirktir. Böyle yaparsan Allah’a şirk koşmuş olursun. Ve ennallâhe huvel âliyyul kebîr:7 “Muhakkak ki Allah odur ki. O, âliyy ve kebirdir.” Allah yüceler yücesidir, tek büyüktür. Bu her zaman için her konuda kesinlikle böyledir.
Zâlikum bi ennehû izâ duiyallâhu vahdeh: “Sizler tek olan Allah’a çağrıldığınız (davet edildiğiniz) zaman.” Yani tek olan, vahit olan Allah’a iman edin diye davet edildiğiniz zaman. Kefertum: “İnkâr ettiniz.” Tek olan Allah’a imana davet edildiğinizde inkâr ettiniz. Ve in yuşrak bihî: “Ne zaman ki ona şirk koşulunca.” Ama Allah’a şirk ile beraber iman etmeye davet edildiğinizde. Tu’minû: “İman ettiniz.” Fel hukmu lillâhil âliyyil kebîr:8 “Hüküm, âliyy ve kebir olan Allah’ındır.”
Yani “Allah vahittir, tektir, zatında ve sıfatlarında birdir siz de Allah’a El Esmau’l Husna’sıyla iman edin” diye imana davet edildiğinizde vahit olan Allah’ı kabul etmediniz, böylelikle kâfir oldunuz. Allah’a şirk koşarak imana davet edildiğinizde ise iman ettiniz.
Allah’a şirk koşarak iman etmek demek; “ben, Allah’a iman ediyorum; ama benim de kendime göre bir gücüm var, ben her istediğimi yaparım. Herkes böyle yapıyor, o halde böyle yapmak daha doğrudur” demektir. Biri Allah’ın hükmü dururken kendi veya başkalarının hükmünü kabul ediyor ve öne sürüyorsa Allah’a şirk koşarak iman etmiş olur.
Allah hükmün yalnızca kendisine ait olduğunu buyurmuştur. Bu yüzden Allah bir hüküm vermişken “ben de bir hüküm verebilirim, hatta benim için kendi hükmüm Allah’ın hükmünden daha hayırlıdır” dersen Allah’a şirk koşmuş, dolayısıyla Allah’ın âliyy olduğunu, kebir olduğunu, tek büyük olduğunu kabul etmemiş, aksine “ben büyüğüm, ben âliyyim, benim hükmüm Allah’ın hükmünden daha âliyydir” demiş olursun. Böylelikle müşrik olur, kendini, aklını, ilmini, nefsini Allah’a şirk koşmuş olursun.
Ve lâ tenfeuş şefâatu indehû: “Onun huzurunda şefaat kabul edilmez.” İllâ li men ezine lehu: “Ancak (sadece) onun (Allah’ın) izin verdikleri müstesna.” Demek ki Allah şefaate izin veriyormuş! Allah kime şefaat için izin vermişse sadece o şefaat edebilir.
Allah kıyamet yerindekilere hitap edince insanlar öyle bir hal alır ki Allah’ın ne dediğini bile anlamaz. Kimse Allah’ı anlamaya, dinlemeye güç yettiremez; çünkü onlar dünyada da Allah’ı dinlememişlerdi. Allah bu ayette Kıyamet günündeki bu sahneyi anlatır. Hattâ izâ fuzzia an kulûbihim: “Onların kalplerinde o korku giderilince.” Allah’ın hitabından sonra onlar toparlanıp kendilerine gelince. Kâlû mâzâ kâle rabbukum: “Derler ki: Rabbiniz ne söyledi?” Bu soruyu mü’minlere, dünyadayken Allah’ı dinleyenlere sorarlar.
Dikkat edilirse “rabbimiz” demek yerine “rabbiniz ne söyledi” diye soruyorlar. Bunun sebebi dünyadayken “rabbim, sahibim Allah’tır. Beni terbiye etmesi ve terbiyesini kabul etmem gereken Allah’tır” dememeleridir. Aynı şekilde ailelerini, çocuklarını Allah’ın terbiyesi ile terbiye etmemişler; çünkü Allah’ı rab olarak kabul etmemişlerdir. Bu yüzden mü’minlere “rabbiniz ne söyledi” diye sorarlar. Evet, ayet devam eder. Diyecekler ki rabbimiz Kâlûl hakk: “Hakkı söyledi.” Ve huvel âliyyul kebîr:9 “Ve o âliyydir, kebirdir.” O, yüceler yücesidir, tek büyük olandır.
Allah âliyydir, bununla beraber Allah’ın vahyi de âliyydir. Allah’ın vahyi kulların sözüne, kelamına göre yüceler yücesidir, âliyy olandır. Allah hakkı söyleyendir, dolayısıyla kelamı da âliyydir. Bu yüzden “ben, Allah’ı âliyy olarak kabul ediyorum, Allah’ın âliyy olduğuna iman ettim” diyenlerin aynı şekilde Allah’ın sözünü, vahyini, kelamını da âliyy olarak kabul etmeleri gerekir. Yoksa hiçbir şekilde Allah’ı âliyy olarak kabul etmiş olmazlar.
Ve mâ kâne li beşerin: “Hiçbir beşer için (şu) mümkün değildir.” En yukellimehullâh: “Allah’ın onunla konuşması (hiçbir şekilde mümkün değildir).” Allah sadece üç şekilde kullarıyla konuşur. Allah’ın bunlar dışında kullarıyla konuşması mümkün değildir; çünkü Allah âliyydir. Bu yüzden hiç bir beşer, Allah’ın kelamını dinlemeye güç yetiremez.
Peki, Allah kullarıyla nasıl konuşur?
İllâ vahyen: “Ona vahyeder.” Ev min verâi hicâb: “Ya da bir perde arkasından (ona hitap eder).” Ev yursile resûlen fe yûhıye bi iznih: “Ya da onlara bir resul gönderip izniyle vahyeder.” Mâ yeşâ’: “Dilediğine (bu vahyi yapar).” İnnehu âliyyun hakîm:10 “Muhakkak ki o âliyydir (yüceler yücesidir) ve hakimdir (hikmet sahibidir).”
Bu ayetten anladığımız kadarıyla Allah’ın üç türlü vahiy şekli vardır. Bunlardan biri; Allah’ın, kullarına vahyedip hitap etmesidir. İkincisi; bir perde arkasından konuşup kullarına hitap etmesidir. Üçüncüsü de; resullerini kuluna gönderip vahyedeceğini o resul aracılığıyla vahyetmesidir. Mesela; Hz. Cebrail (a.s.), Allah’ın resulüdür. Dolayısıyla Allah’ın vahyini taşıyıp Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e vahyeder. Aynı şekilde Resulullah (s.a.v.) Efendimiz de Allah’ın resulüdür, Allah’ın kendisine vahyettiğini kullarına tebliğ edip Allah’ın vahyini onlara aktarır. Bu, Allah’ın resulu vasıtasıyla kuluna vahyetmesidir.
İllâ vahyen ayetinde Allah’ın haber verdiği vahiy ise Allah’ın kullarına açıktan yaptığı vahiydir. Allah özel olarak her bir kulunun gönlüne vahyeder ve onu kendine, El Esmau’l Husnası’na iman etmeye davet eder. Gönüle vahyedilen her şey mutlak hayırdır. Allah hayrı konuşmaya, düşünmeye, yapmaya davet eder. Şeytan da dostlarına vahyeder ve kötülüğe, şerre davet eder.11
Bir de Allah’ın, kullarıyla perde arkasından konuşması vardır. Allah ayet-i kerimede; “Allah, peygamberleri derece itibariyle birbirinden üstün kılmış, kimisiyle konuşmuştur”12 buyurur. Başka bir ayet-i kerimede “Allah, Musa ile konuştu”13 buyurur. Allah’ın, Hz. Musa (a.s.)’a yaptığı hitap perde arkasından bir hitaptır. Şayet bu hitap perde arkasından olmasaydı Hz. Musa (a.s.) Allah’a “ya rabbi! Bana kendini göster”14 demezdi. Demek ki Hz. Musa (a.s.) Allah’tan hitap alıyor; ama Allah’ın cemalini müşahade etmiyordu. Bu yüzden Allah’ın Hz. Musa (a.s.)’a yaptığı bu vahiy müşahede ile beraber bir vahiy değildir. Evet, Allah onunla konuşmuştur; ama perde arkasından konuşmuştur.
Hz. Musa (a.s.)’ın kavmi “biz de Allah’ın vahyine şahit olmak istiyoruz” dediklerinde Hz. Musa (a.s.) Tur-i Sina’ya kavmin ileri gelenlerinden 70 kişi götürmüştü. Hepsi de orda Allah’ın vahyine şahit oldu. Allah bununla ilgili olarak ayet-i kerimede “sonra onlar; ya Musa! Biz, Allah’ı açıkça görmedikçe sana inanmayız (yani vahyedeni de görmek istiyoruz) dediler. Bunun üzerine onlara yıldırım (şimşek) çarptı ve hepsi öldü. Sonra şükrederler diye Allah onları rahmetinden bir daha diriltti”15 buyurur.
Vahiy, gizli ve süratli manasındadır. Aslında bütün kullar sürekli olarak Allah’ın vahyi ile muhataptır. Allah her kulunun gönlüne devamlı vahyeder; ama vahiy gönle öyle gizli, öyle süratli bir şekilde gelir ki kul bunun farkında bile olmaz. Bu yüzden de “gönlüme böyle geldi” ya da “ben böyle düşündüm” der. Oysaki bunu kendisi düşünmemiştir, ona bu vahyi yapan Allah’tır.
Bu şekilde bütün kulların gönlüne gelen vahiy alt derecedeki vahiydir; yani emmare nefsine yapılan vahiydir. Levvame nefsindeki bir gönle gelen vahiy ise biraz değişiktir. Aslında değişen vahiy değildir, vahiy aynı vahiydir, değişen sadece insanın gönlündeki, nefsindeki mertebesidir.
İnsan nefsin emmare mertebesinden bir mertebe ileri çıkınca gelen vahiy daha bir açık olur, daha bir netleşir. Bu yüzden levvame nefsindeki bir kul gönlüne gelen vahyi, emmare nefsindeki bir kuldan daha net alır. Üçüncü mertebe olan mülhime mertebesindekiler ise vahyi levvame mertebesinde olanlardan çok daha net görür. Bu mertebede olanlar gönüllerine gelenin Allah’tan bir ilham, bir vahiy olarak geldiğini ve Allah’ın gönüllerine öyle vahyettiğini bilir. Mutmaine, diğer bir adıyla itminan mertebesinde olanlarda gelen vahiy müşahede ile beraberdir. Raziye, merziye ve kâmile mertebesindeki vahiy ise çok daha farklı, çok daha açıktır. Hatta öyle ki zahiri görüntülerden daha açıktır ve dünya hayatındaki konuşmalardan daha gerçektir. Öyle ki dünyadaki konuşmalar bu mertebelerde gelen vahye kıyasla rüya gibidir.
Evet, Allah kaç çeşit hitabı olduğunu buyurduktan sonra âliyy ve hakim olduğunu beyan etti. Bu; Allah yüceler yücesidir ve hikmet sahibidir. Allah’ın kullarını bu şekilde muhatap alıp onlara üç türlü vahyetmesinde mutlaka bir hikmeti, bir muradı vardır, manasına gelir.
Allâhu lâ ilâhe illâ huv: “Allah odur ki ondan başka ilah yoktur.” Allah’a herhangi bir isminde şirk koşuyorsan bil ki o şirk koştuğun Allah değildir. Allâhu lâ ilâhe illâ hu’nun manası budur. Bu yüzden Allah’a şirk koşmuşsan ona iman etmedin demektir. El hayyul kayyum: “O, hayydır (diridir, diriltendir) ve kayyumdur (varlığı varlıkta tutandır ve daima kıyamda olandır).”
Bu ayette Allah, kullarının kendisini tanıyabilmesi için onlara anlayacağı şekilde kendini tanıtır. Lâ te’huzuhu sinetun ve lâ nevm: “Ona ne bir gaflet ne de bir uyku gelir.” Allah uyumaz, gaflette olmaz, unutmaz; çünkü hayy ve kayyumdur. O halde hayy ve kayyum olmayan; yani kendisine gaflet gelen ve uyuyan biri ilah değildir, onda ilahlık vasfı olamaz. Bu yüzden ilah sadece Allah’tır. O ki kendisinde hiçbir şekilde gaflet ve uyku olmayandır.
Lehu mâ fîs semâvâti ve mâ fil ard: “Göklerde ve yerde her ne varsa hepsi onundur (ona aittir).” Her şeyi yaratmış olmasa ve her şey ona ait olmasa ilah olmaz. O halde birine ilahlık vasfı veriyorsan onun gökleri ve yeri yaratmış olması, göklerin ve yerin ona ait olması gerekir. Menzellezî yeşfeu indehû illâ bi iznih: “Onun katında onun izni olmadan kim şefaat edebilir!” Onun izni olmadan bir başkasına kim yardım edebilir! Bu durumda bilmemiz lazım ki her kimden bize yardım gelirse gelsin onun bize yardım etmesine mutlaka Allah izin vermiş, müsaade etmiş, böyle uygun görmüş, takdir etmiştir ve bunda mutlaka Allah’ın bir muradı vardır. Yoksa kimse kimseye herhangi bir şekilde şefaatte bulunamaz; yani şifa olamaz, derdine derman olamaz, yardım edemez.
Ya’lemu mâ beyne eydîhim ve mâ halfehum:16 “(Allah) Önünüzdekini de, arkanızdakini de bilir.” Allah sizin yaptıklarınızı, bununla beraber yapmanız gerekip de yapmadıklarınızı, aynı şekilde yapacaklarınızı bilir ve size muameleyi ona göre yapar; ama muamele ederken hak ettiğiniz gibi değil mutlaka kazanın diye rahmetiyle size muamele eder.
Demek ki yardım etmek, şefaat etmek; yani şifa olmak her kimden gelirse gelsin Allah’ın izniyle geliyormuş, dolayısıyla yardımı başkaları değil Allah yapıyormuş! “Benim iznim olmadan kim size yardım edebilir” demek “beni unutma! Senin rabbin benim. Sakın zahire takılıp da ‘bana falan kişi yardım etti’ deme. Hayatın boyunca sana gelen bütün yardımları ben yaptım” demektir. Allah, başkaları üzerinden kullarına yardım eder. Yardıma vesile olanları görüp sanki bütün yardımı onlar bize yapmış gibi bakmamamız lazım. Allah’ın yardımına vesile olanlar bunu kendisi için yapmıştır, dolayısıyla mutlaka kazanırlar. Bize düşen; yardımı rabbimizden bilmek ve asıl yardımcımızın Allah olduğunu unutmamaktır.
Ve lâ yuhîtûne bi şey’in min ilmihî: “(O dilemeden) Hiç kimse onun ilminden bir şey ihata edemez.” Allah dilemeden kimse bir şey bilemez, öğrenemez, ilminin hakikatine eremez. İllâ bi mâ şâ’: “Ancak dilediği kadarıyla (öğrenir, anlayabilir).” En büyük ilim Allah’ı bilmektir; yani El Esmau’l Husna’nın, vahyin ilmidir. O halde bilmek istiyorsan bunları Allah’tan istemen gerekir. Bu yüzden Allah ayet-i kerimede Resulullah (s.a.v.) Efendimiz için “de ki: Rabbim! İlmimi artır”17 buyurmuştur. O halde biz de ilmimizin artmasını istiyorsak bunu rabbimizden istemeliyiz. Yoksa “ben akıllıyım, kendim okur, öğrenirim” demek doğru değildir. Allah ilmimizi artırsa bile yine de sadece Allah’ın dilediği kadarıyla öğrenebilir, anlayabiliriz.
Vesia kursiyyuhus semâvâti vel ard: “Onun kürsüsü (onun hükümranlığı) gökleri ve yeri kuşatmıştır (içine almıştır).” Ve lâ yeûduhu hıfzuhumâ: “Bunları korumak (muhafaza etmek, varlıkta tutmak, sevk ve idare temek) ona ağır gelmez.” Bu, Allah için zor değildir. Yani o küçücük aklına Allah’ın gökleri ve yeri nasıl tutup idare ettiği ve hükmettiğine dair sorular gelirse bunun Allah için zor olacağını sakın düşünme bil ki bunlar Allah’a ağır gelen şeyler değildir. Ve huvel âliyyul azîm:18 “Çünkü o âliyy ve azimdir.” Âliyy manevi olarak yüce azim ise zahiri olarak yüce demektir. Yani Allah yüceler yücesidir ve bütün varlık onun katında bir zerre bile değildir.
Allah okuyacağımız ayette kadınlar ile erkekler arasındaki farkı beyan eder. Evet, Allah bir kısmını diğerinden üstün yaratmıştır. Bu bağlamda erkekler de kadınlardan güç itibariyle üstündür; ama bu üstünlük erkeğin a’liyy olmasını gerektirmez. Bu yüzden Allah kadınlar için erkeklere hitap edip “onlar yanlış yapmıyorsa onları incitmek için bahane aramayın; çünkü Allah âliyy ve kebirdir” buyurmuştur.19 Yani senin gücün kadına yetebilir; ama unutma ki Allah’ın gücü de sana yeter! O halde sakın yanlış yapma. Sana verdiğim bu gücü yanlış yerde kullanma!
Allah, bu ayette Kur’an-ı Kerim için buyurur. Ve innehu fî ummil kitâbi ledeynâ: “O bizim katımızdaki ana kitaptadır.” Le alîyyun hakîm:20 “(Allah) Elbette âliyy ve hakimdir.”
Allah Âliyy ismini anlatırken bu defa kitabını sağından alanlar için Fî cennetin âliyetin:21 “(Onlar) Âliyy bir cennettedirler” buyurur. Görüldüğü gibi Allah cennet için de “yüce” demiştir.
Okuyacağımız bu ayet Allah’ın Hz. İbrahim (a.s.) için “biz, İbrahim’e Yakub’u ve İshak’ı bahşettik (hibe ettik)” diye buyurduğu ayetin devamıdır. Ve vehebnâ lehum min rahmetinâ: “Biz onlara rahmetimizden hibe ettik.” Ve cealnâ lehum lisâne sıdkın âliyyâ:22 “Bir de onlara sadakat (doğruluk) lisanı verdik hem de âliyy olarak.” Demek ki Allah’a karşı sadık olup doğruyu, hakkı söylemek insanı âliyy yapıyor, yüceltiyormuş.
Âliyy olan kelam Allah’ın kelamıdır. Bu durumda Allah’ın kelamını kulun kelamının üzerine koyup Allah’ın vahyini söyler ve gereğini yaparsak biz de âliyy oluruz.
Allah’a davet eden lisan âliyydir; çünkü Allah ile, Allah’ın kelamı ile âliyy olmuştur. Bir lisan ki Allah’a, Allah ile davet etmiyorsa o halde neyle davet ederse etsin âliyy değildir, aksine sefildir, aşağılıktır. Allah’a Allah ile davet etmeyen birinin lisanı da, söylediği şeyler de, kendisi de aşağılıktır; ama bir lisan vahiy ile Allah’a davet ediyorsa o lisan da, o lisanı kullanan insan da Allah ile, Allah’ın kelamıyla, vahyiyle âliyy olur, yücelir. Bu yüzden Allah, peygamberleri için “onlara hem âliyy hem de sadık bir lisan verdik” buyurdu.
Allah ayet-i kerimede; “sizin en mükerrem olanınız (ikrama en nail olanınız) en takvalı olanınızdır”23 buyurur. Dikkat edilirse Allah “sizin en âliyy olanınız” demedi bunun yerine “en mükerrem olanınız” buyurdu.
Peki, bunun hikmeti nedir?
Kul, Allah’ın El Esmau’l Husna’sı ile mükerrem olur ve Allah’ın güzelliğine nail olur. Kul, Allah’ın isimlerine ne kadar nail olur, mükerrem olursa o kadar âliyy olur. Bu durumda Âliyy olan kulun kendisi değil Allah’ın güzelliğidir; ama kul bu doğrultuda tercihini kendisi yapar. Bu yüzden zahiri olarak bakılınca herkes aynı gibidir, insan gibi görünür; ama manevi olarak böyle değildir. Allah’ın güzelliğiyle mükerrem olmuş biri manevi olarak alayi iliyinde Allah’a yücelmiştir. Allah’ın El Esmau’l Husna’sını, güzelliğini kabul etmeyen biri de en aşağı inmiş, şeytandan daha aşağıda olmuştur. Zaten yarın Kıyamet günü perdeler açıldığında herkes kimin ne olduğunu görüp anlayacak.
Evet, hep beraber Allah’ın Âliyy ismini anlamaya, rabbimizi onun kendini tanıttığı gibi tanımaya çalıştık. Allah’ın Âliyy isminin üzerimizde nasıl tecelli edeceğini, bu isimle rabbimize nasıl halife olacağımızı öğrendik. İnşallah bu vesileyle kardeşlerimiz Allah’ın nasıl âliyy olduğunu ayetler üzerinde tefekkür eder, anlamaya çalışır ve Allah’ın kendileri için dilediği kadarıyla rablerini bilir, tanırlar.
Allah bizi Âliyy ismine iman edenlerden eylesin. Allah bizi Âliyy ismiyle yüceltsin inşallah! Allah bizi güzelliğiyle güzelleştirsin, mükerrem kılsın, takva sahibi kılsın inşallah!
Allah hepinizden razı olsun.
