close

EL HABİR

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyayi vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Hep beraber rabbimizi tanımaya çalışıyor ve Allah’ın El Esmau’l Husna’sını Allah nasıl vahyetmişse öyle anlamaya çalışıyorduk. Nüzul sırasına göre Allah’ın El Habir ismine gelmiş bulunuyoruz.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyuruyordu; “Allah’ın 99 ismi vardır, kim bunları tahsil ederse cennete girer.”1

Tahsil etmek demek o isimle isimlenmek demektir. Allah’ın ismine iman etmek demektir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; İnna Lillahi tis’un ve tis’une ism: “Allah’ın 99 ismi vardır.” Ve men ahsâhâ: “kim onları tahsil ederse” Fekad dahele cenneh: “O cennete girer” buyurdu. Kim onlardan tahsil ederse...

Allah’ın bütün isimleriyle isimlenmek demek; kâmil insan, Hz. İnsan olmak demektir; ama kim Allah’ın tek bir ismiyle de isimlense o isim diğer isimleri de beraberinde taşıdığı için o isimler de onda tecelli eder. Dolayısıyla o kişi de cennete girer.

Allah’ın Esmau’l Husna’sı demek Allah’ın güzelliği demektir. Allah’ın güzelliğini anlamaya, tanımaya çalışıyoruz. Allah’ın isimlerini öğrenirken aslında insanı tanıyoruz, kendimizi tanımaya, anlamaya çalışıyoruz; yani Allah’ın o güzel isimleriyle nasıl isimlenmemiz gerekir, onunla hayatı nasıl yaşamamız gerekir, kendimize, mahlûkata ve insana nasıl muamele etmemiz gerekir onu öğreniyoruz.

Kul; Allah’ı ne kadar tanır ona yaklaşırsa, onun isimleriyle isimlenirse o kadar kâmil insan, Hz. İnsan olur ve Allah’a yakın, resulüne yakın, cennete yakın olur. O isimlerden ne kadar mahrum kalırsa kendi insanlığından, Allah’tan, Allah’ın isimlerinden, Allah’ın güzelliğinden de o kadar mahrum kalır. Dolayısıyla cennetten mahrum kalır.

En büyük ilim, en büyük bilgi; en büyüğe ait olan ilimdir, en büyüğe ait olan bilgidir. En büyük Allah ise bu durumda Esmau’l Husna da en büyük ilim, en büyük bilgidir. Allah’ı, Allah’tan başka hiç kimse tanıtamaz, anlatamaz, öğretemez. Onun için Allah kendini nasıl tanıtmışsa hep beraber öyle tanımaya, anlamaya çalışıyoruz. Bir de Allah’ın o ismi üzerimizde nasıl tecelli edecek onu anlamaya çalışıyoruz.

Eğer Allah’ın isimlerini anlamazsak kendimizi tanımamız ve anlamamız mümkün olmaz. Onun için de Allah’ın ilk emri “oku”dur. İkra bismi rabbikellezi:2 “Oku! (Rabbinin ismine oku) Rabbinin ismiyle oku.” Rabbinin ismini oku, rabbini oku; yani rabbini tanı.

Peki, rabbimizi nasıl tanıyacağız?

Rabbikellezi halak: “O senin rabbindir, o yaratandır.” Yaratmış olduğu her mahlûkatta onun rabliğini oku! Halakal insane min alak:3 “O, insanı alakadan yaratmıştır.” Alakasından yaratmıştır; yakınlığından, muhabbetinden yaratmıştır. Sevdiğinden, sevgisinden yaratmıştır. İkra ve rabbukel ekrem:4 “Oku! Rabbin kerem sahibidir.” Rabbin ikram edendir. Neyi ikram ediyor? -İsmini ikram ediyor. İsmiyle insana tecelli edip insanı yaratmış, kendi güzelliğini insan denen varlığın aynasında göstermiştir. Kul, gönül itibariyle Allah’a ne kadar dönerse Allah’ın güzelliğini üzerinde o kadar gösterir ve tadar.

Esmau’l Husna’yı Kur’an’ın nüzul sırasına göre anlayacağız dedik.

Peki, neden?

Allah vahyini yaparken önce hangi ismini söylediyse sırasıyla o ismi anlamaya çalışıyoruz; çünkü Allah öyle vahyetmiştir. Kullarının kendisini sırasıyla hangi ismiyle tanımasını istemişse biz de o ismiyle Allah’ı tanımaya çalışacağız inşallah!

Allah habirdir. Kulun da habirliği, haberdar olması var mıdır?

Elbette ki vardır; ama Allah’ın habir oluşuyla kulun habir oluşu arasında fark vardır. Allah her şeyden haberdardır. Kul ise kendisine öğretildiği kadarıyla, öğrendiği kadarıyla haberdardır. Allah her şeyin özünü, hakikatini bilir; ama kul, sadece gördüğünü ya da gördüğü şeyi anlayabildiği kadarıyla bilir ve anlar.

Bir de Allah’ın âlim ismiyle habir ismi arasında fark vardır;

El Âlim; bir şey var olmadan da o bilgiye sahip olandır. Allah daha bir şey yaratmadan o yaratacağı şey hakkında âlimdir ve bilgisi olandır; ama habir bir şey yaratıldıktan sonra yani Allah’ın bir şey yarattıktan sonra onu bilmesi ve ondan haber vermesi anlamına gelir. Onun için âlimle habir ismi arasında fark vardır.

Şimdi hep beraber Allah’ın Habir isminin geçtiği ayetleri anlamaya başlayalım.

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Ve esirrû kavlekum evicherû bihî, innehu alîmun bi zâtis sudur:5 “İster sözünüzü gizleyin, ister onu açığa vurun Allah onu bilir. Çünkü o, göğüslerde (sinelerde) gizli olanı bilir.” Yani kul konuşsa ya da hiç konuşmasa bile Allah onun gönlünde ne vardır onu bilir. Konuştuğunda onu hangi niyetle söylemiş onu da bilir.

Elâ ya’lemu men halak: “Allah, yarattığını bilmez mi?” Allah soruyor. Allah yarattığını bilmez mi, yarattığının halini, özünü, neyi düşündüğünü, neyi tasavvur ettiğini bilmez mi? Ve huvel latîful habîr:6 “O, latif ve habirdir.”

Latif ismi Habir ismiyle beraber geldi. Latif demek; her şeye sızan ince bir nur demektir. İnce nur… Allah’ın ilmi, tecellisi her varlığa, her zerreye ince bir nur gibi sızmıştır. Onun için Allah varlığın özünden haberdardır ve her şeyi her şey ile bilir, dışarıdan değil; çünkü Allah onun içine tecelli etmiştir. Her şeye ilmiyle, nuruyla, zatıyla, sıfatıyla tecelli etmiştir. Bu yüzden “o latiftir ve onun özünden, varlığından, her şeyinden en ince ayrıntısına kadar haberdardır” buyurdu.

Vellezî evhaynâ ileyke minel kitâbi: “Biz sana vahyettiğimiz kitapta…” Huvel hakku: “O kitabı sana hak ile vahyediyoruz.” Musaddikan limâ beyne yedeyhî: “Kendinden önceki kitapları tasdik edici olarak (sana kitabı vahyediyoruz).” İnnallâhe bi ibâdihî le habîrun basîr:7 “Allah, kullarını görüyor ve kullarından haberdardır.” Habir ismi bu sefer (habîrun basîr) “Allah görerek haberdardır” şeklinde geldi. Nitekim kul bir şeyi duyar ondan haberdar olur; ama Allah o şeyi görerek ondan haberdardır.

Ve huvel kâhiru fevka ibâdihî: “Allah, kulları üzerinde kahirdir.” Hüküm sahibidir ve kullar onun kontrolündedir. Ve huvel hakîmul habîr:8 “O, hakîm ve habirdir.” O, hikmet sahibidir ve her şeyden (kullarından) haberdardır.

İnne rabbeke yebsutur rızka li men yeşâu ve yakdir: “Allah dilediği kimse için rızkı açar (genişletir), dilediği kimseye de rızkı daraltır.” İnnehu kâne bi ibâdihî habîran basîrâ:9 “Muhakkak ki o; kullarına karşı, (kulları üzerinde) habir ve basirdir.” Onlardan haberdardır ve onları görür.

Yani Allah rızkı daraltıyorsa bir bildiği vardır, bir hikmeti vardır. Rızkı daraltıyorsa ya da genişletiyorsa bunun da bir sebebi vardır. Öyle gelişigüzel değildir. Ya da kulların isteğine, durumuna göre değildir. Dünya bir imtihan yeridir. Allah rızkı daralttıysa imtihana tabi tutmuştur, rızkı genişlettiyse de imtihana tabi tutmuştur. Onun için Allah’ın her anda her şeyden haberdar olduğunu, her şeyi gördüğünü unutmayın diye Allah ayetini böyle vahyediyor.

Allah’ın Habir ismi nüzul sırasına göre ilk önce Âdiyat Suresi’nde geçmiştir. O sureyi kısaca okursak Allah, Habir ismini tanıtırken bu isme nasıl iman etmemiz gerektiğini bize öğretir.

Vel âdiyâti dabhen:10 “Nefes nefese koşturanlara.” Elbetteki âlimlerimiz bu ayetleri tefsir etmiştir; ama onların tefsir ettiği gibi tefsir etmeyeceğim. Vel âdiyâti dabhen. Âlimlerimiz bu ayeti tefsir ederken “harıl harıl koşturanlara, harıl harıl koşturan atlara” Fel mûriyâti kadhen:11 “Nallarıyla kıvılcım saçanlara” Fel muğîrâti subhen:12 “Sabahleyin baskın yapanlara” Fe eserne bihi nek’en:13 “Tozu dumana katanlara” dediler. Hiç alakası yoktur, bu ayetlerde ne at var ne de kıvılcım vardır.

Vel âdiyâti dabhen: “Nefes nefese (soluk soluğa) koşturanlara” Fel mûriyâti kadhen: “Işık saçanlara (nuru saçanlara)” Fel muğîrâti subhen: “(Gönüllerde) sabahı getirenlere.” Karanlık gönülleri sabaha erdirip aydınlatanlara. Fe eserne bihi nek’en: “(Gönüllerde) bir eser bırakanlara (and olsun ki, yemin olsun ki)” dedi.

Peki, kimdir bunlar?

Bunlar sahabedir, Allah sahabeyi anlatıyor. Allah vahyini indiriyor sahabe de o vahyi alıp Allah’ın kullarına taşıyor, Allah’ın ayetlerini anlatıyor. Allah onlara yemin ediyor. Fe vesetne bihî cem’an:14 “(Gönlü toplayıp, derleyip, cem edip) bir araya getirip onu vasat kılanlara.” Orta yolu açanlara, sırat-ı mustakimi açanlara yemin olsun ki!

İnnel insâne li rabbihî le kenûd:15 “Muhakkak ki insan, rabbine karşı pek nankördür.” Muhakkak ki insan rabbine karşı kenuddur. Kenud; verimsiz toprak demektir. İnsan, rabbinin vahyine karşı verimsizdir. O nefes nefese koşturup gönüllerde Allah’ın ayetlerini taşıyıp o gönülleri aydınlatanlara karşı kenuddur. Onların gönlünü toplayıp o gönülde bir yol açanlara karşı verimsizdir. Onlara cevap vermiyor yani.

Ve innehû alâ zalike le şehîd:16 “Kendisi de kendi haline şahittir.” Kendisi de kendini biliyor. Ve innehu li hubbil hayri le şedîd:17 “Ve o, hayra karşı çok şiddetli bir muhabbet duyar (hayrı çok şiddetle sever).” Hayr; hem dünya nimeti hem de ahiret nimeti demektir. Yani her iki dünyada da nimeti şiddetli bir muhabbetle ister; lakin Allah’a karşı kenuddur, nankördür, verimsizdir. Ahireti istiyor, bütün şiddetiyle istiyor; fakat hiçbir şey yapmadan istiyor. Emek vermeden, bedel ödemeden ahireti istiyor demektir.

E fe lâ ye’lemu izâ bu’sire mâ fîl kubur:18 “O insan, bilmiyor mu ki o kabirdekiler çıkarıldığı zaman.” Ve hussile mâ fîs sudur:19 “O göğüslerinde gizledikleri açığa çıkarıldığı zaman (derlenip toplanıp ortaya koyulduğu zaman).” İnne rabbehum bihim yevme izin le habîr:20 Habir ismi vahiy sürecinde ilk defa burada geldi. “Şüphesiz ki o gün rableri bütün bunlardan haberdardır.” Kişinin yaşarken de bunu bilmesi gerekmiyor muydu, rabbinin kendisini gördüğünü, bildiğini, her halinden, içinde gizlediklerinden, yaptıklarından ya da yapması gerekip de yapmadıklarından haberdar olduğunu bilmesi gerekmez miydi?

Ve huvellezi halakas semâvâti vel erde bil hak: “Allah gökleri ve yeri hak ile yaratmıştır.” Hak ile bir amaca uygun olarak; yani bir amaçla, bir gayeyle yaratmıştır. Ve yevme yekûlu kun feyekûn: “(Allah yerin, göğün, varlığın) var olmasını dilediğinde ona ‘ol’ dedi, o da oldu.” Kavluhul hak: “Onun sözü haktır.” O neyi emrederse, neyi söylerse o olur. Ve lehul mülk: “Mülk onundur.” Yevme yenfehu fîs sûri: “Sura üflendiğinde, o günde” Allah bütün dünyaya, göklere, yere ‘hesap konumunu al’ diye emrettiğinde, hükmettiğinde ‘ol’ der o da hemen hesap konumunu alır. Mizan (terazi) kurulur, melekler gelip saf saf dizilir. İnsanlar kıyamet yerine alınır ve hesap başlar. Âlimul ğaybi ve şehâdeh: “Allah gaybın da şehadetin de âlimidir.” Görüleni de bilir görülmeyeni de bilir. Ve huvel hakîmul habîr:21 “O, hâkimdir ve her şeyden haberdar olandır.”

İki türlü gayb vardır; birincisi insanın görmedikleri ve bilmediklerinden kaynaklanan gayptır. Bu gayp kişi o şeyi görünce ve bilince ortadan kalkar, buna mukayyed gayb denilir. Diğeri ise mutlak gayptır, hiç kimsenin bilmediği ve bilemeyeceği gayptır. Bu gayb; görülmeyen, akledilmeyen, idrak edilmeyen gayptır. Ne demektir bu? -Mesela; ahiret, kıyamet yeri, cennet, cehennem, insanın yaratılışı, mahlûkatın yaratılışı ve ilk yaratılış öyledir. Allah’ın insana nefhettiği ruh öyledir, mutlak gayb… O mutlak gayptan habir olan, her şeyden haberdar olan Allah ne kadar haber vermişse kulun bilgisi de o kadardır. Habir olan Allah’tan başka hiç kimse mutlak gayptan haber veremez.

La tudrikuhul ebsâr: “Gözler onu ihata edemez (idrak edemez).” Ve huvel yudrikul ebsâr: “O ise gözleri (ve gözlerin bakışını) bilir.” Ve huvel lâtîful habîr:22 “O latiftir, habirdir.”

İnnallahe habirul bima yesneun:23 “Muhakkak ki Allah yaptıklarınızdan, (sanatınızdan, işlediklerinizden) haberdardır.”

Ya eyyuhennas: “Ey insanlar!” Allah, hitabı yaparken bazen bütün insanlara hitap eder, bazen Ya eyyuhel mu’minun: “Ey mü’minler” der ya da Ya eyyuhellezine amenû: “Ey iman ettiğini iddia edenler (söyleyenler).” Bazen de Kul ya eyyuhel kâfirun: “Ey kâfirler (ey münafıklar)” diye hitap eder.

Burada ey insanlar diye hitap vardır; yani bütün insanlara birden hitap vardır. Eğer biri Allah’a iman etmemişse neden ayeti dinlesin? -Çünkü Allah hitabı bütün insanlara yaptığında onları düşünmeye, akletmeye davet eder.

Ya eyyuhennâs: “Ey insanlar!” İnnâ halaknâkum min zekerin ve unsâ: “Muhakkak ki biz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık.” Ve cealnâkum şuben: “Sizi (kabilelere, ırklara) şubelere ayırdık.” Ve kabâile li teârefû: “Arif olmanız için (arif olasınız diye).” Arif olmak demek tanışmak demektir, tanımak demektir. Bilmek ayrı, arif olmak ayrı şeydir. Birbirinizle tanışasınız diye, birbirinizi Allah’ın bir kitabı gibi, ayeti gibi okuyasınız diye. İnne ekremekum indallâhi etkâkum: “Sizin en ekrem olanınız (en kerim olanınız, en ikrama nail olmuş olanınız) en takvalı olanınızdır.” Allah’a karşı sorumluluğunu en çok kabul edip o sorumluluğu yerine getireninizdir. Allah’tan, Allah’ın gazabından sakınanınızdır. Takva bütün bu manaları birden içerir. İnnallâhe alîmun habîr:24 “Muhakkak ki Allah âlimdir (her şeyi bilendir) ve her şeyden haberdar olandır.”

Eğer rabbimizi dinlersek ırkı, kabilesi, rengi, dili ne olursa olsun birbirimize Allah’ın ayeti gözüyle bakarız. Ayetin sonunda Allah “âlim ve habirdir” buyurdu; yani senin bakışını biliyor. Kendinden başkasına nasıl baktığını biliyor. Üstünlük senin renginde değildir, dilinde değildir, ırkında değildir. Bütün insanlar bir anadan, bir babadan dünyaya gelmiş ve bütün insanları Allah yaratmıştır. Üstünlük bunlarla değildir. “Üstünlük takvayladır, üstünlük Allah’a karşı sorumluluğunu bilmekledir, Allah’a yakın olmakladır” buyuruyor.

Allah, takvayı insana fıtrat itibarıyla vermiştir. İnsana düşen; o takvayı geliştirip kemale erdirmektir. Allah insana zatıyla, sıfatıyla tecelli etmiş, bütün isimler onda mevcuttur. Eğer insan, Allah’ın kendisine tecelli ettiği isimleri geliştirir, büyütür, kemale erdirirse kâmil manada takva sahibi olur, Allah ile olur. Hem Allah’a karşı sorumluluğunu yerine getirmiş hem de Allah ona zatıyla, sıfatıyla tecelli etmiş olur. O kâmil insan, Hz. İnsan olur. Allah katındaki üstünlük de sadece takvayladır. Bu da insanın kendi çabasıyla, gayretiyle kazandığı bir şeydir.

Bir şeyi ki sen kendi elinle kazanmamışsan onunla övünmen, onunla iftihar etmen doğru değildir. İnsanlar arasında takvadan başka hiçbir fark yoktur.

Yâ eyyuhâllezîne âmenûttekullâhe vel tenzur nefsun mâ kad demet liğadin, vettekûllahe, innallâhe habîrun bi mâ ta’melûn:25 Allah, bu sefer iman ettiğini iddia edenlere hitap etti. Buyurdu ki; “Allah’a karşı takva sahibi olun, (sorumluluğunuzu yerine getirin). Herkes, (her biriniz) önceden yarın için ne hazırladığına, (kıyamet günü için, ebedi hayatı için neyi gönderdiğine) bir baksın (Nasıl amel işlemiş, ne yapmış ona bir baksın)! Allah’a karşı takva sahibi olun. Allah habirdir (yaptıklarınızdan haberdar olandır)” buyurdu. Kendi kendimizi kandırıp “belki ben cennetliğim” demeyelim. Allah; “herkes ne yaptığına, ahirete ne gönderdiğine baksın” diyor.

Em hasibtum en tutrekû ve lemmâ ya'lemillâhullezîne câhedû minkum ve lem yettehızû min dûnillâhi ve lâ resûlihî ve lâl mu'minîne velîceten, vallâhu habîrun bi mâ ta'melûn:26 “Allah’ın sizi size öyle bırakacağını mı zannettiniz? (Sizi kendi halinize bırakacağını mı zannettiniz, siz kendi kendinize, kendi adınıza kendiniz için karar verdiğinizde onu kabul edeceğimizi mi zannettiniz? Allah, ‘öyle değil’ dedi.) İçinizden Allah yolunda (Allah için) cihad edenleri ayırmadan (Allah için hayatını ortaya koyup sarf edenleri ayırmadan, belli etmeden; bu şekilde imtihana tabi tutmadan sizi kendi halinize bırakacağımızı mı zannettiniz?) Allah’tan, resulünden ve mü’minlerden başka herhangi bir tarafa gidip oraya sokulup (mü’minlerle beraber olmadan, Allah’ın resulüyle beraber olmadan) kurtuluşa ereceğinizi mi zannettiniz (öyle mi sandınız)? Allah yaptıklarınızdan haberdardır” buyurdu.

Eğer Allah yolunda cehdetmiyor, çaba gayret sarf etmiyorsak, mü’minlerle beraber olmuyorsak, kendi kendimize başka yere savruluyor, bir de kendimizi doğru yolda zannediyorsak Allah bu halimize “hayır böyle olmaz” buyurdu. “Sizin halinizi size haber vereceğiz, ne yaptığınızı size göstereceğiz” buyurdu.

İnnallâhe indehu ilmus sâeti: “Kıyamet saatinin ilmi Allah katındadır.” Ve yunezzilul ğays: “Yağmuru o yağdırır.” Ve ya’lemu mâ fîl erhâm: “Rahimlerde olanı o bilir.” Ve mâ tedrî nefsun mâzâ teksibu ğadâ: “Yarın için hiç kimse neyi kazandığını bilmez, bilemez.” Yarın Allah’ın huzurunda hiç kimse nasıl bir muamele göreceğini bilemez. Ve mâ tedrî nefsun bi eyyi ardın temût: “Ve (hiç kimse) hiçbir nefis nerde, hangi yerde öleceğini bilmez.” İnnallâhe alîmun habîr:27 “Şüphesiz Allah âlim ve habirdir.” Bütün bunları bir tek bilen âlim ve habir olan Allah’tır, buyurdu.

Li keylâ te’sev alâ mâ fâtekum ve lâ tefrehû bi mâ âtâkum, vallâhu lâ yuhibbu kulle muhtâlin fehûr:28 “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve Allah’ın size verdiği nimetlerle şımarmayasınız diye (böyle yaptık.) Çünkü Allah, kendini beğenip övünen hiçbir kimseyi sevmez.” Allah dilediğine rızkı daraltır, dilediğine rızkı genişletir, dilediğine hesapsız rızık verir. “Size gelen musibetlere üzülmeyesiniz, size gelen nimetlerden dolayı da şımarmayasınız (diye Allah böyle yaptı)” buyuruyor ayeti kerimede. Önümüze, başımıza her ne geliyorsa mutlaka Allah onu yazmıştır öyle gönderiyor; yani hiçbir şey yoktur ki o başımıza gelmezden evvel Allah onu bir kitapta yazmış olmasın.

Allah’ın bunu haber vermesindeki hikmet nedir?

“Size gelen musibetlerden dolayı üzülmeyesiniz, size gelen nimetlerden dolayı da şımarmayasınız” buyurdu. Kaybettiklerinize üzülmeyesiniz, size verdiği, ihsan ettiği nimetlerden dolayı da şımarmayasınız. Ferahlık duyup şımarıklık yapmayasınız diye; çünkü Allah bunu bir imtihan gereği olarak yazmıştır. Onun için bunlar önünüze geliyor. “Allah kendini beğenenleri sevmez, övünenleri sevmez, onunla gururlanıp öyle şımarıklık yapanları sevmez, nimetten dolayı diğer insanlara karşı büyüklük taslayanları sevmez” buyurdu.

Yâ eyyuhâllezîne âmenû kûnû kavvâmîne lillâhi şuhedâe bil kıstı: “Ey iman edenler! (Eğer biri Allah’a iman ettiğini iddia ediyorsa Allah onun uyması gerektiği kuralları anlatıyor. Ey iman ettiğini iddia edenler!) Allah için adaletli olun, şahitliği Allah için yapın, Allah için dengede olun, dengeli olun.”

Ve lâ yecrimennekum şeneânu kavmin alâ ellâ ta’dilû I’dilû, huve akrabu lit takva: “Sakın bir kavme karşı kininiz (onlara duyduğunuz kininiz) sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adil olun, adaletli olun, takva sahibi olun. Takvalı olmak böyledir.” Bir kavimden sıkıntı görmüş olabilirsiniz, onlardan duyduğunuz sıkıntıdan dolayı siz adaletsiz olmayın, adil davranın. Hüküm verirken adil davranın. Onlar size yanlış yaptı diye kin duymayın, kininizden dolayı onlara zulmetmeyin. Onlar size zulmetmiş olsa bile, onlar size haksızlık yapmış olsa bile.

Vettekûllâhe, innallâhe habîrun bimâ ta’melûn:29 “(Önce) Allah’a karşı takva sahibi olun (önce Allah’a karşı sorumluluğunuzu bilin, gereğini yerine getirin). Muhakkak ki Allah yaptıklarınızdan haberdar olandır (bunu unutmayın).”

Ellezî halakas semâvâti vel arda ve mâ beynehumâ fî sitteti eyyâmin: “Gökleri, yeri ve ikisinin arasındakilerini altı safhada yaratan odur.” Summestevâ alel arş: “Sonra (arşa hükümran olan) arştan hükmeden odur.” Errahmânu fes’el bihî habîrâ:30 “O rahmandır (arştan rahmetiyle tecelli eden odur. Rahman ismiyle arşa tecelli eden bütün varlığı rahmetinin içine alan odur). Neyi soracaksan, neyi isteyeceksen ondan iste. (O her şeyden haberdar olandır) O habir olandır.”

“Fes’el” hem neyi soracaksan hem neyi isteyeceksen. Bu durumda eğer biri bir şey öğrenmek istiyorsa önce onu Allah’a sormalıdır, Allah’ın kitabına sormalıdır, peygamberine sormalıdır. Neyi isteyecekse de onu her şeyden haberdar olan Rahman’dan istemelidir.

Kitâbun uhkimet âyâtuhu summe fussılet min ledun hakîmin habîr:31 “Bu kitap (her şeyden haberdar olan, habir olan) Allah tarafından ayetleri sağlamlaştırılmış ve sonra da tafsil edilmiş (ayrıntısıyla anlatılmış) olan Allah’ın kitabıdır ve o her şeyden haberdar olan, hâkim olan Allah katındandır.”

SADAKALLAHUL AZİM

Allah’ın Habir ismi Kur’an’da 45 defa geçer, 27 sefer Allah ismiyle beraber gelir; yani Allahu habirun32 diye gelir. Bir de Habirun basir: “Allah görerek haberdar olandır.” Latiful habir:33 “Allah; ilmiyle, nurunun tecellisiyle haberdar olandır.” Hakîmun habir:34 “Haberdar olmasının bir hikmeti vardır.” Bu onun için değil kulları için gerekli olduğundan dolayıdır. Alimun habir:35 “Allah bilir ve haberdardır.” İnsan ise öğrendiği kadarıyla, Allah’ı tanıdığı kadarıyla âlim olur. Dolayısıyla herkes ilmi kadar büyüktür, şeklinde gelir.

Allah; Âdem’e secde edin emrini verdiğinde, öncesinde ne buyuruyordu; Allemel Âdem’el esmae kulleha:36 “Allah, Âdem’e bütün isimleri talim etti.” Esmau’l Husna’yı ona talim ettirdi, sonra meleklere; “Âdem’e secde edin, dedi.” O isimler kimin üzerinde ne kadar görülüyorsa secdeye de o, o kadar layık olmuş demektir. Meleklerin secdesine layık olmuş demektir. O zaman önce öğrenmek lazım. İnsan ilmi kadar Allah katında büyüktür, kıymetlidir, ikrama nail olmuştur. Allah’ın isimlerini onun için hep beraber öğrenmeye çalışıyoruz.

Kur’an’ın özü Fatiha’dır. Esma’nın özü de Fatiha’daki esmalardır, demiştik.

Fatiha’da hangi isimler geçiyor?

Biri Fatiha’yı biliyorsa Kur’an’ın özünü biliyordur, dedik. Fatiha’daki isimleri biliyorsa esmanın da özünü biliyor, özetle biliyor demektir. Kul; Allah’ın Rab ismi, Rahman ismi, Rahim ismi, Malik ismini eğer anladıysa o bütün isimleri de anlar ve rabbini anlamış olur.

Allah rabdir; terbiye edendir, terbiye yolunu gösterendir, peygamberleri, kitapları gönderendir. Kula rabliğini yapandır, onu koruyandır, onu terbiye edendir. Onun kemale ermesi için ona imkân tanıyandır; çünkü o rabdir. Çünkü o rahmandır, rahimdir, bütün bunları rahmetinden yapan rahmetiyle muamele edendir ve o maliktir, mülkün sahibi, yarattıklarının sahibidir. Eğer biri bunu anladıysa esmayı anlamıştır. Geriye kalan esma, isimler, Fatiha’daki isimleri tefsir eder, anlatır, izah eder.

“Birine iman nedir?” diye sorulduğunda kendine göre başlar imanı anlatmaya; “iman, Allah’a inanmaktır” der. “İslam nedir?” diye sorulduğunda İslam; “namaz kılmak, oruç tutmak, hacca gitmek, zekât vermektir” der. “İhsan nedir?” diye sorulduğunda da kendine göre ihsan; “ikram etmektir, ihsan etmektir” der, ya da artık ona nasıl bir mana yüklüyorsa onu söyler. İçeriği boşaltılmış bu kelimeler eğer doğru manayla doldurulmazsa imandan da İslam’dan da ihsandan da mahrum kalırız.

Doğru içerik neydi?

Allah nasıl mana vermişse doğru içerik odur. İman, Allah’ı her şeyden çok sevmektir, canından çok sevmektir. Allah’ı sevmek demek aslında kendini sevmek demektir. Bu kendinde tecelli eden Allah’ı sevmektir.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz buyuruyordu; “sizden biri Allah ve resulünü her şeyden çok sevmedikçe iman etmiş olmaz.”37

İman sevmekmiş, Allah ve resulünü her şeyden çok sevmekmiş. Resulünü niye seviyoruz? -Allah’a davet ettiği için, Allah’a taşıdığı, Allah’ın vahyini bize taşıdığı için. Dolayısıyla sevgimiz Allah için olduğundan Allah’a gidiyor.

Demek ki iman, inanmak değil! İman sevmekmiş, Allah’ı sevmekmiş. Seven sevdiğini ister. Eğer biri seviyorsa bu durumda onun duası sevdiği şeydir. Allah’ı seven, Allah’a iman eden, Allah’ı ister.

Allah’ı nasıl ister?

Allah’ın sıfatlarını ister, Esmau’l Husna’nın kendisinde tecelli etmesini ister; yani Allah’a ayna olmak için rahman olmak ister. Böyle olabilmek için kul, bütün mahlûkata merhamet etmeyi isteyecek. Allah için güzel yapanları sevecek rahim olarak onlara muamele edecek. Mülkün sahibi olarak Allah’ı kabul edecek. Kul, kendisindekinin bir emanet olduğunu kabul edip emanete nasıl muamele etmek gerekiyorsa öyle muamele edecek ki Hz. İnsan olsun.

Evet, iman sevmektir, dolayısıyla Allah’ı seven kendini sever. Bir kul, Allah’ın isimleri tecelli ettikçe kendi üzerindeki Allah’ın isimlerini sever. Dolayısıyla kendisini sevmesi Allah’a gider; yani kendini sevmek Allah’ı sevmekmiş, Allah’ı sevmek kendini sevmekmiş. Kendini sevmeyenler Allah’ı sevemez. “Ben kendimi sevmiyorum ama Allah’ı seviyorum” sözü de “ben insanları sevmiyorum ama Allah’ı seviyorum” sözü de bir yalandır. Gerçek seven sevdiğinin köpeğini de sever.

Hani Mecnun çöplükte uyuz bir köpeği alıp seviyormuş ya…

Ona söylemişler;

- Seveceksen doğru düzgün bir köpek sevseydin ya niye bu uyuz, bu pis köpeği seviyorsun?

Mecnun;

- Siz anlamazsınız! Bu, Leyla’nın köyünün köpeğidir, demişti.

Leyla’yı seviyor, onun köyünün köpeğini de seviyor. Biri “ben Allah’ı seviyorum” diyecek Allah’ın kullarını sevmeyecek. Niye insanın Allah katında bir köpek kadar değeri yok mudur?

Allah’ı seven insanı sever, bütün mahlûkatı sever. Mü’min budur zaten. Sadece “seviyorum” demek yetmez, sevgi ispat ister. Kişi eğer insana yakınlığını gösteriyorsa, yardım ediyorsa, derdiyle dertleniyorsa, sıkıntısını gidermeye çalışıyorsa, sevgisini ispatlıyorsa gerçekten onu seviyordur.

İslam’ın kelime manası zaten öyledir; “silm” üç harften türetilmiş bir kelimedir. Selamet, barış demektir. Müslüman, barış adamı demektir.

Kiminle barışta olması gerekir?

Önce kendisiyle barışık, barışta olması gerekir. Önce kendini kabul etmesi, kendini insan olarak, Hz. İnsan olarak kabul etmesi gerekir. Kendisinin meleklerin secdesine layık olduğunu kabul etmesi gerekir. Allah ile barışık olması gerekir. Allah’a itiraz etmemesi gerekir. Allah’ın kendisi için takdir ettiği hayata itiraz etmemesi Allah ile barışta olması gerekir ki Müslüman olsun, İslam olsun, selamette olsun…

Eğer biri kendisiyle barışık değilse, Allah ile barışık değilse, insanlarla barışık değilse, sürekli onlara saldırıyorsa, dedikodu yapıyorsa, iftira atıyorsa, hakaret ediyorsa, kibirleniyorsa o Müslüman değildir. O, İslam’a girmemiştir. O ne kendisiyle ne de Allah ile barışıktır. Dolayısıyla insanlarla da barışık değildir. Barışırsa ne olur? -Barışırsa mü’min ve Müslüman olur.

Bir de ihsan vardı. İman, İslam, ihsan birbirinden ayrılmaz bir bütündür. Bu üçünün toplamına da din denir, Allah’ın dini.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz; “ihsan, Allah’ı görüyormuşçasına ona âbd olmandır”38 buyurmuşlardır. “Her anda Allah’ın huzurunda olduğunu tatmandır, rabbini kendinde tatmandır” demişlerdi.

İhsan “hüsn” kelimesinden türetilmiş bir kelimedir. “Hüsn” güzellik demektir. Allah ile güzelleşip güzel olmak demektir. Allah’ın güzelliğini, Esmau’l Husna’yı üzerinde göstermektir; yani imanın, İslam’ın sonucu ihsandır. Sonuç itibariyle güzellik, Allah’ın güzelliğini üzerinde göstermek, Allah’a ayna olmaktır. İşin özüdür bu.

Bütün ibadetler imanı kemale erdirmek içindir. Kişiyi, insan-ı kâmil, Hz. İnsan yapıp Allah’ın esmasıyla muhatap ederek Allah’ın güzelliğini üzerinde göstermesi içindir. Onun için cenneti burada bulamayanlar ahirette cenneti bulamaz. İnsan, aklını sonuna kadar kullanmak zorundadır, kullanmalıdır. Allah birine bir nimeti ikram etmişse mutlaka onun hesabını sorar. Eğer o, o nimeti gerektiği gibi kullanmışsa aynı zamanda o nimete şükretmiş olur ve Allah o nimeti arttırır.

Ama o nimeti kullanmazsa, çöpe atarsa, onu yok sayarsa, şükretmezse Allah; “azabım çok şiddetlidir”39 dedi. Azap demek mahrumiyet demektir. O kişi nimetten mahrum kalır. Aklını kullanmayanlar akıl nimetinden, tefekkür nimetinden, anlama nimetinden mahrum kalır. Onun için aklı sonuna kadar kullanmak gerekir.

Bir insan eğer Allah ile güzelleşmişse, Allah’ın isimleriyle güzelleşmişse; yani rahman olmuşsa, rahim olmuşsa, kerim olmuşsa, vedud olmuşsa, afuvv olmuşsa, ğafur olmuşsa, ğaffar olmuşsa, tevvab olmuşsa, böylesine güzelleşmişse böyle bir gönül cennete dönmüştür. Böyle bir insanın yanında bulunmak insana huzur verir.

Ama bir gönül Allah’ın isimlerinden mahrumsa; o gönlün merhameti, affetmesi, kendisine ikram edilen nimette kerim olması yoktur ve o gönül cimridir. Böyle birinin yanında huzur bulunur mu? -Bulunmaz.

Birinin gönlü Allah ile Allah’ın isimleriyle cennet olmuş, ötekinin gönlü de Allah’ın isimlerinden mahrum kaldığı için cehennem olmuştur. Bunlardan hangisi cennete layıktır? -Gönlü cennet olan cennete layıktır. Bunu anlamayacak hiçbir şey yoktur. Elbette ki Allah’a imanıyla beraber bu hal onda varsa durum böyledir.

Allah’ı dinlememek, Allah yokmuş gibi yaşamak, konuşmak, düşünmek insanın kendi kendisine yapacağı en büyük haksızlık, en büyük hakaret, en büyük zulümdür.

Eğer biri Allah’ı yok sayarsa bu durumda kendini hayvandan; bir solucandan, bir köpekten farksız görmüştür. “Onlarla aynı seviyedeyim” demiştir. “Onlar da bizim gibi yaratılmış, biz de onlar gibiyiz” demiştir. Allah’ın kendisine bahşettiği şerefi inkâr etmiş, Allah’a halife olmayı, ayna olmayı inkâr etmiştir. Allah’ın güzelliğiyle güzelleşmeyi inkâr etmiştir.

Böyle birinin üzerinde de Allah’ın isimleri görünür mü?

Elbette ki görünür; çünkü Allah onu yaratırken bütün isimleriyle tecelli edip onu yaratmıştır; ama Allah’a iman edince bunun şuurunda olmuş olur.

Allah habirdir, haberdar olandır; ne yapmışsın, o yaptığını niçin yapmışsın ondan haberdar olandır. Mesela; sen bir iyilik yaparsan dışarıdan gören biri o iyiliği niçin yaptığını bilmez; çünkü o habir değildir. Habir olan Allah’tır. Allah, o yaptığın iyiliği de görür onu niçin yaptığını da bilir, bundan haberdardır. Geçerli olan, Allah’ın haberdar olduğudur.

Kul, eğer kendinden haberdar değilse, rabbinden haberdar değilse o güzellikleri sergilemiş olsa bile ona karşılık bir mükâfat kazanmış olmaz; yani o yaptığına karşılık Allah’ın güzelliğini kazanmış olmaz. Eğer bilerek yapmamışsa, niyeti düzgün değilse, onu Allah için yapmamışsa, Allah ile olmak için, rızasını kazanmak için, onunla nurlanmak için yapmamışsa o yaptığı güzellikten dolayı her neye niyet etmişse ancak onu kazanır.

Eğer biri; “ben iman ettim, Müslüman olmayı, muhsin olmayı kabul ettim” dediyse, mutlaka hayatı yaşarken bunun bir karşılığı vardır. Eğer birinin imanı onu harekete geçirmiyor, ona güzellik yaptırmıyor, onu kendi gönlünde Allah’la, mahlûkatla, insanlarla barışık hale getirmiyorsa onun imanı da iman değildir. Böyle bir iman ölü bir imandır.

Onun için Allah ayeti kerimede buyuruyordu; “iman etmeyenler veya imanlarından bir fayda görmeyenler cehenneme gider.”40

Böyleleri cehennemlerini kendileri hazırlamıştır. İman etmeyenler ya da imanlarından bir fayda görmeyenler; yani biri kuru kuruya “ben sadece seviyorum onun için iman sahibiyim” demekle iman etmiş olmuyor. Bu, ölü bir imandır. İman etmemiştir, kendini öyle zannediyordur. İman; mutlaka hayatta karşılığı olan, eylemi olan bir nimettir, bir haldir.

Hz. Âdem’den beri gelen bütün dinler İslam dinidir. Bazen duyuyoruz, âlimin biri söylüyor; “bizim dinimiz en son dindir, en büyük dindir, en kâmil dindir, en güzel dindir.” Haşa! Bunlar yanlış sözlerdir. Bütün dinler Allah’ın dinidir, bütün peygamberler Allah’ın peygamberidir, bütün kitaplar da Allah’ın kitabıdır; çünkü “aralarında fark gözetmeyin”41 dedi Allah.

Ama birileri o dinleri tahrif etmiştir. O tahrif olmuş dini din olarak kabul etmek zaten doğru değildir. Bizim demek istediğimiz; kimse kendi diniyle övünmesin. Allah, kimseye torpil yapmamıştır, bu ümmete de torpil yapmamıştır.

Hatta Allah ayeti kerimede kendisine yakın olanları anlatırken buyurdu ki; “çoğu diğer ümmetlerden, bir kısmı da bu ümmettendir.”42 Cennete gidenleri anlatırken de; “bir kısmı diğer ümmetlerden, bir kısmı da bu ümmettendir”43 dedi. Diğer ümmetlerin velileri, Allah’a yakın olanları daha fazlaymış. Allah, Kur’an’da söylüyor bunu. Onlar da bir peygamberle beraber hayatlarını yaşadılar, ona uymaya çalıştılar ve kazandılar.

İnsan için iki yol vardır;

Allah peygamberleri onun için anlatır, Firavun’u, Nemrut’u ve kâfirleri de onun için anlatır. Ya peygamber gibi olmaya çalışırsın ya da Allah’ın anlattığı o Firavunlar gibi, Nemrutlar gibi, kâfirler gibi olmaya çalışırsın. Her insan iki özelliği de birden taşır. Onda hem peygamber gibi olma özelliği vardır hem de ters tarafa giderse, peygambere karşı durursa Firavun gibi, Nemrut gibi olma özelliği de aynen vardır. Bu tercihi insanın kendisi yapar.

Peygamber gibi olmak mümkün müdür?

Tabi ki... Niye o peygamber insan değil midir! Allah onu hangi imtihana tabi tuttuysa o, imtihanı kazandığı için yüksek bir mertebeye ermiştir.

Aynı şekilde bir insanın Firavun gibi olması da mümkün müdür?

Aynen mümkündür. İnsan güç sahibi olmayabilir ama kendi gönlünde, kendi nefsinde Firavun gibi olabilir. Böyle biri ilahlık taslar, Allah’ı kabul etmez. Kendini, nefsini ilah edinmiştir. “Allah bilmiyor ben biliyorum” demiştir, nefsi bunu ona güzel göstermiştir. Allah’ın mülkünde kendini Allah’ın mülküne sahip görmüş; “bu, benimdir” demiştir. Bunların imtihan olduğunu unutmuş, emanet olduğunu unutmuş kendini sahip görmüştür. O, Allah’ın kendisine verdiği imkânla, mevkiyle, mülkle Firavun gibi olmuş, Nemrut gibi olmuştur. Kendini diğer insanlara karşı üstün görmüş, büyüklük taslamıştır, gücü kadar...

Karar vermemiz gereken yer; peygamber gibi mi yoksa tam tersine Firavun gibi, Nemrut gibi mi olmak istediğimizdir. Yol herkes için, her iki konuda da açıktır. Kişi isterse peygamber gibi olmaya çalışır cennete gider, Allah’a dost olur, Allah’a yakın, Peygambere yakın olur. Eğer tercihini ters tarafa yaparsa Firavun gibi olur, gideceği yer de cehennem olur. Bu, dünyada da böyledir ahirette de böyledir.

Yapmamız gereken şey; kendi gönlümüzü cennete mi yoksa cehenneme mi döndürdüğümüze bakmamızdır. Biz bu halimizle cennete mi yakınız yoksa cehenneme mi? Bunu anlamamak mümkün değildir.

Kıyamet günü Allah bizi huzuruna aldığında tek başımızayız. Ayeti kerimede Allah öyle buyurdu; “o gün ilk günkü gibi nasıl ki sizi yaratırken Allah ile tek başınaydınız o günkü gibi tekrar huzura gelirsiniz”44 dedi. Demek ki Allah bizi yaratırken birebir, teke tek yaratmış, özel olarak yaratmıştır. Kişinin bir kopyası daha yoktur. Allah bizi huzura alırken de yine tek başımızayız. Birebir onunla muhatabız.

Hiç kimse bizi bilmezken, tanımazken hatta ismimiz bile yokken o bizi biliyordu, o bizi seviyordu. Ana karnındayken de bu böyleydi. Ana karnında besleyen ve büyüten de oydu. Rahmetiyle muamele eden oydu, seven yine oydu. Daha ana, babanın haberi bile yokken o bizi biliyor ve seviyordu.

Onun için ahirete dönmek ana vatana dönmektir. Ana vatanımız, asıl yurdumuz ahirettir, cennettir. Bu yüzden her ne olursa olsun mutlaka ahireti dünyaya tercih etmemiz gerekir.

Allah ayeti kerimede buyurdu ki; “insanlardan öylesi var ki rabbim bana dünyada ver, der.” Ahireti ikinci plana atmış dünyayı tercih etmiş. Bu kişinin duası da dünyaya aittir. Devamında da buyurdu ki; “böyle yapanların ahirette nasibi yoktur, bunlar ahireti kaybetmiştir.”45

Mü’minler ne derler? Rabbenâ âtinâ fîd dünyâ haseneten ve fîl ahireti haseneten ve kinâ azâben nâr:46 “Rabbimiz bize dünyada güzellik ver, ahirette de güzellik ver. Bizi ateş azabından koru!” Bunlar mü’mindir. Dünyadaki güzelliği de istiyor ahirettekini de istiyor. Dünyadayken Allah ile güzelliği istiyor, Allah’ın güzel nimetlerini de istiyor; yalnız ahireti öncelemiş, tercihini ahiretten yana yapmış. Bir de “beni ateş azabından koru” der, hem dünyadaki ateşten hem de ahiretteki ateşten...

Dünyadaki ateş nedir?

Kibir ateşi, haset ateşi, küfür ateşi... “ Bunlardan beni koru” diyor. Eğer bunlardan dünyada korunursa ahiretteki ateşten de korunmuş olur. O bunu biliyor. Yoksa kuru kuruya bir dua yapmıyor. Burada yanlış yapacak; gönlüne, nefsine ateşi dolduracak sonra “beni oradaki ateşten koru” diyecek. Böyle değil.

Kulun; “beni buradaki ateşten de koru, oradaki ateşten de koru. Bu dünyada da bana güzellik ver, beni güzel yap. İsimlerinle, nurunla beni burada güzelleştir, orda da bana güzellik ver” demesi gerekir. Oradaki güzellik; cennetteki güzelliktir, ahiretteki güzelliktir.

Yani cennet de buradadır cehennem de buradadır. Cennet de bizim gönlümüzde cehennem de gönlümüzdedir. Dileyen cennet olsun dileyen cehennem olsun.

Allah öyle buyurdu ayeti kerimede; “iman da bellidir, küfür de bellidir. Dileyen iman etsin, dileyen küfretsin.”47 Yani hak da bellidir batıl da bellidir. Dileyen hakta dursun, dileyen batılda dursun. Dileyen rabbine karşı nankörlük yapsın, dileyen şükretsin.

Allah’ın bir ismi de Hayr’dır. Allah bütünüyle hayırdır, bütünüyle hayrı yaratır; ama insan kendi kendine zulmedince, birbirine zulmedince şer olur. Şer insandadır. Bize düşen hayr olmaktır, hayrı yaratandan yana olmaktır, hayırlı olmaktır. Etrafımıza, çevremize tabi ki önce kendimize hayr olmamız gerekir. Bilmemiz gerekir ki Allah habirdir ve haberdar edendir.

Neyle haberdar ediyor?

Peygamberiyle haberdar ediyor, ayetleriyle, kitaplarıyla haberdar ediyor. Bize düşen kendi kendimizden haberdar olmaktır. Allah’tan haberdar olmaktır, hayattan haberdar olmaktır. Habir olanın haber vermesiyle haberdar olmaktır.

Allah bizi bizden haberdar etsin inşallah! Kendisinden haberdar etsin, hayattan haberdar etsin inşallah! Allah bizi gafillerden eylemesin inşallah!

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Tirmizî, İbn-i Hibban, Hâkim ↩
  2. Alak /1 ↩
  3. Alak /2 ↩
  4. Alak /3 ↩
  5. Mülk /13 ↩
  6. Mülk /14 ↩
  7. Fâtır /31 ↩
  8. En’âm /18 ↩
  9. İsra /30 ↩
  10. Âdiyât /1 ↩
  11. Âdiyât /2 ↩
  12. Âdiyât /3 ↩
  13. Âdiyât /4 ↩
  14. Âdiyât /5 ↩
  15. Âdiyât /6 ↩
  16. Âdiyât /7 ↩
  17. Âdiyât /8 ↩
  18. Âdiyât /9 ↩
  19. Âdiyât /10 ↩
  20. Âdiyât /11 ↩
  21. En’âm /73 ↩
  22. En’âm /103 ↩
  23. Nur /30 ↩
  24. Hucurat /13 ↩
  25. Haşr /18 ↩
  26. Tevbe /16 ↩
  27. Lokman /34 ↩
  28. Hadîd /23 ↩
  29. Maide /8 ↩
  30. Furkan /59 ↩
  31. Hud /1 ↩
  32. Tevbe /16 ↩
  33. Mülk /14 ↩
  34. En’âm /18 ↩
  35. Hucurat /13 ↩
  36. Bakara /31 ↩
  37. Buhârî, İman, 8; Müslim, İman, 69,70 ↩
  38. Buhârî, İman, 1; Müslim, İman, 1 ↩
  39. İbrahim /7 ↩
  40. En’âm /158 ↩
  41. Âli İmrân /84 ↩
  42. Vakıa /13,14 ↩
  43. Vakıa /39,40 ↩
  44. En’âm /94 ↩
  45. Bakara /200 ↩
  46. Bakara /201 ↩
  47. Kehf /29 ↩