close

1.Bölüm

EUZUBİLLAHİMİNEŞŞEYTANİRRACİM BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM

Elhamdulillahi rabbil âlemin esselatu vesselamu aleyke ya seyyidel evveline vel ahirin ve ila cemiil enbiyayi vel murselin ve ila cemiil evliyai vel hamdulillahi rabbil âlemin.

Daha önce yaptığımız bütün sohbetlerimizde hep beraber rabbimizi, kendimizi, hayatı parça parça anlamaya çalışmıştık. O zaman sohbetleri okuduysak veya dinlediysek hem rabbimiz hem de kendimiz hakkında biraz bilgimiz vardır, demektir. Şimdi ise hep birlikte “Ben Kimim” sohbetlerine başlayacağız ve şu ana kadar parça parça anladıklarımızı; yani rabbimizi, kendimizi ve Allah’ın bu hayattaki muradının ne olduğunu artık bir bütün olarak anlamaya çalışacağız inşallah.

İsterseniz, öncelikle neden “Ben Kimim” sohbetlerine başlama gereği duyduğumuzu ve kim olduğumuzu bilmemizin neden bu kadar önemli olduğunu biraz izah edeyim. Daha sonra zaten sohbet ilerledikçe rabbimizin bizi bize nasıl tanıttığını ve “ben kimim” sorusuna bizim için nasıl cevap verdiğini âyetlerle, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in ve peygamberlerin hayatlarından örneklerle anlamaya çalışacağız inşallah.

Allah’a göre insanın kim olduğu bütün insanlığın cevaplandırması gereken bir sorudur, dolayısıyla insan için bu hayattaki en önemli şey; kim olduğunu bilmesidir. Herkes buluğa erip aklı baliğ olunca “ben kimim, nereden geldim, dünyaya neden geldim, burada ne yapmam, nasıl yapmam lazım” sorularını sorar ve bunları anlamaya çalışır; fakat Allah’tan başka hiç kimse bu sorulara doğru cevap veremez. Her ne kadar insan onlara kendisi cevap bulmaya veya birileri kendisine cevap vermeye çalışsa da aldığı hiçbir cevap ona kendisini tanıtamaz. Sadece kim olduğuna dair ona yarım yamalak, parça parça, eksik ya da yanlış bilgi verir ki bu bilgileri birleştirdiğinde bile hiçbir sonuca varamaz.

İnsana kim olduğunun cevabını verebilecek olan bir tek Allah’tır; çünkü onu yaratan Allah’tır, dolayısıyla insan “ben kimim, nereden geldim, dünyaya neden geldim, burada ne yapmam, nasıl yapmam lazım” sorularının cevabını Allah’tan almayana kadar asla gerçek cevabı bulmuş olmaz. Bu durumda kendimizi tanımayı istiyorsak kendimizi mutlaka rabbimizin tanıttığı gibi tanımamız gerekir ki hem “ben kimim” sorusuna hem de varlıkla ilgili diğer sorularımıza doğru cevap vermiş olabilelim.

Peki, rabbimiz bizi nasıl tanıtmıştır, başka bir ifadeyle rabbimize “ya rabbi! Ben kimim” diye sorsak Allah’tan alacağımız cevap nedir?

“Sen irade edip dilediğim, kendi rûhumdan nefhedip yarattığım,12 melekleri secde ettirip13 yeryüzünde halife kıldığım âbdimsin.14 Yerde, gökte, ikisi arasında her ne varsa hepsini emrine amade kıldığım,15 bana âbd olasın, âşık olasın, beni sevesin, aşkı, âşıklığı yaşayasın diye yarattığımsın.16 Sen, benden başka hiçbir varlığı olmayan, zatımla, sıfatlarımla, güzelliğimle tecelli ettiğim kulumsun, âbdimsin.”17 İşte, “ben kimim” sorusunu Allah’ın vahyine sorduğumuzda Allah’tan alacağımız cevap budur.

Tabi, “ben kimim” sorusunun cevabını sadece bilgi olarak bilmemiz yetmez. Sohbetleri okurken ya da dinlerken aynı zamanda rabbimizin istediği gibi bir insan olmaya çalışmamız lazım. Bu vesileyle bilmek, bulmak, olmak üzerimizde gerçekleşir, biz de böylelikle kendimizi bulanlardan oluruz inşallah.

Dediğim gibi; Allah’a göre insanın kim olduğu bütün insanlığın cevaplandırması gereken bir sorudur. Bu nedenle “Ben Kimim” sohbetlerini sadece şu anda bizi dinleyen kardeşlerimiz için yapmıyoruz. Hem dünyanın başka yerlerinde yaşayan insanlar hem de bizden sonra gelecek bütün insanlar için yapmaya çalışıyoruz. Öyle ki onlar da Allah’a göre kim olduklarını, hakikatlerini bilsin, anlasınlar; çünkü insanın kim olduğunu bilmesi kıyamete kadar herkes için olmazsa olmaz olandır.

“Ben kimim” sorusuna cevap verirken aynı zamanda “ben kim değilim” sorusuna da cevap vermeliyiz. Bunun için de kendimize “ben” derken zahiri olarak gördüğümüz beden olmadığımızı; yani çamur olmadığımızı, zahiri tarafımızın sadece evimiz olduğunu ve bizim de o evin içindeki Allah’ın nefhettiği rûh olduğumuzu anlamamız gerekir.

Peki, zahiri tarafımıza “ben” demekten nasıl kurtulabiliriz?

“Lâ ilahe” demeden “illallah” diyemeyiz. Önce “ilah yoktur” diyeceğiz ki ardından “ilah bir tek Allah’tır” diyebilelim. Nasıl ki “lâ ilahe” demeden “illallah” diyemiyorsak bizim de önce ne olmadığımızı bilmemiz, anlamamız ve kendimizi öyle kabul etmemiz lazım ki onun ardından kim olduğumuzu anlayabilelim.

Öncelikle biz çamurdan bir varlık değiliz. Bununla ilgili olarak Allah âyet-i kerimede buyurur. “Andolsun ki sizi biz yarattık, sonra size suret verdik, sonra da meleklere, ‘Âdem’e (her biri bir Âdem olan insana) secde edin’ buyurduk.”18 Allah bizi yaratmış, tasvir etmiş, suretlendirmiş, şekillendirip hazır hâle getirmiş sonra da meleklere “onu düzenleyip (ona bir şekil verdikten sonra) ona rûhumdan nefhettiğim (üflediğim) zaman hemen onun için secdeye kapanın”19 buyurmuştur. İşte, Allah’ın âyet-i kerimede buyurduğu gibi biz çamurdan varlık değil; Allah’ın o çamura nefhettiği rûhuz.

Madem Allah bizi tanıtırken böyle buyurdu. O zaman bizim de kendimizi tanıyabilmemiz için önce çamur olmadığımızı; yani bu âleme ait olmadığımızı anlamamız şarttır. Bu çamur beden bizim dünyadayken halifeliğimizi yapmamız, kendimizi ve bize tecelli eden rabbimizi tanımamız, kendimizi Allah’ın tecellisinden, güzelliğinden ibaret bir varlık olarak görüp üzerimizdeki güzelliği kemale erdirmemiz içindir. Bu çamur kalıbında, bedende yaşarken rahmet ettikçe rahmetimiz, sevdikçe muhabbetimiz, ikram ettikçe de cömertliğimiz artar. Kısacası Allah’ın isimleriyle muamele ettikçe Allah’ın isimleri üzerimizde bu şekilde tecelli edip kemale erer.

Şimdi de Allah’ın bizi nasıl yarattığını kısaca anlamaya çalışalım inşallah.

Allah, bizi zahiri olarak yaratırken safha safha yaratmıştır. Mesela; Allah, insanın yaratılmasını anlatırken önce insanın bir damla su olduğunu, sonra o bir damla suyun bir kan pıhtısına, kan pıhtısının ete, etin de kemiğe dönüştüğünü, daha sonra kemiğe et giydirdiğini, en son ise ona insan sureti verdiğini anlatır;20 yani Allah, insana bir anda “ol” dememiş, “ol” derken insanı safha safha yaratmıştır.

Zahiri olarak safha safha yaratıldığımız gibi dünyaya gelirken de safha safha aşamalardan geçtik.

Nasıl?

Hem bir hakikatimiz vardır hem de üzerimizde geldiğimiz âlemlerden giydiğimiz nûrdan elbiseler vardır. Allah bizi dünyaya gönderirken üzerimize önce ceberût âleminden, sonra melekût âleminden en son da ise şu an içinde bulunduğumuz cismani âlemden elbiseler giydirmiştir. Cismani âlemde giydiğimiz elbise zahiri olan beden elbisemizdir ki bu beden, Allah’ın bize giydirdiği son elbisedir. Dolayısıyla geldiğimiz yere doğru yolculuk yaparken önce beden elbisesini aşarız. Beden elbisesini aşınca ise melekût âlemindeki giydiğimiz elbiseye bürünür; yani melekût âlemine varırız. Bir sonraki âlem ceberût âlemidir. Ceberût âlemine gelince Allah’ın isimlerinin güzelliği üzerimizde tecelli eder ve El Esmâu’l Husnâ’dan ibaret bir varlık oluruz. Bir sonra ki âlem zaten ne anlatılabilir ne de akılla anlaşılabilir.

İnsanın kim olduğunu bilmesi neden bu kadar önemlidir?

İnsan ancak “ben kimim” sorusuna cevap verirse kendine gelebilir. Yoksa bu dünyada kaybolur. Kendini kaybedenlerin de hiçbir şeyi olmaz; çünkü kendini kaybedenler beraberinde rablerini, ebedi hayatlarını, insanlıklarını ve Hz. İnsan olmayı kaybederler. Bu durumda biri kim olduğunu bilmezse her ne öğrenirse öğrensin öğrendiği kendisine gerçek manada bir fayda veremez; çünkü daha kendini; yani bilmesi gereken en önemli konuyu bilmiyordur, dolayısıyla her ne anlarsa anlasın aslında hiçbir şey anlamamış demektir. Öğrendiği şeylerin kendisine vereceği faydalar ise fanidir, geçicidir. Hiçbiri ebedi hayatta kendisine fayda vermez.

Eğer fani bir fayda istemiyor, kendimizi ve hakikatimizi bilmek, tanımak istiyorsak o zaman bizim için olmazsa olmaz olan tek şey; kim olduğumuzu rabbimizden öğrenmek, anlamaktır.

Neden?

Kendimizi bilmemiz, tanımamız, anlamamız büyük bir meseledir de ondan. Şayet kendimizi bilseydik kötü duruma düşmez, faninin peşine takılmaz, kimseye asla zulmedemezdik. Zaten insanlar olarak kim olduğumuzu unutup kendi kendimize zulmettiğimiz için etrafımıza zulüm saçar, sorun olur, sıkıntı oluruz.

Eğer kendimizi rabbimizle beraber tanısaydık, rabbimizin bizi kendi güzelliğinden, El Esmâu’l Husnâ’sından kendi fıtratı üzere yarattığını21 ve her şeyi bizim emrimize verdiğini22 bilseydik, tatsaydık, buna iman edip şahid olsaydık hiç kendimizi küçük düşürür müydük! Kimseye zulmeder miydik! Kendimizi geçici, fani bir hayat için kurban eder miydik! Kıymetimizi fani olan şeylerden aldığımızı zanneder miydik!

Az önce rabbimizin, insanı nasıl tanıttığını öğrendik. Eğer kendimizi rabbimizin tanıttığı gibi bilmezsek kim olduğumuzu anlamış olmayız. Aksine hakiki varlığımıza değil sadece zahiri olarak görünen tarafımıza, beden elbisemize bakmış ve kendimizi bedenden ibaret zannetmiş oluruz ki bu defa kıymetimizi zahiri tarafımızdan aldığımızı zannederiz. Oysaki insan kıymetini, değerini elbisesinden; yani bedeninden, zahiri tarafından almaz.

Peki, insan değerini nereden alır?

Allah âyet-i kerimede “(resulüm!) de ki: Eğer duanız (istediklerinizi mülkün mâliki ve melikinden istemeniz) olmasa, rabbim size ne diye değer versin”23 buyurmuştur. İnsan, değerini yalnızca rabbine olan duasından, davetinden alır.

İnsanın bütün gücü duasıdır ve insan hayatını yaşarken sadece duada bulunur. Her ne kadar işi kendisinin yaptığını zannetse de aslında bütün yaptığı sadece duada bulunmaktır; çünkü duasının sonucunu takdir eden, yaratan, dolayısıyla o işi Allah’tır. Bu yüzden Allah “(bütün) işlerin âkıbeti Allah’a varır”24 buyurmuştur.

Bütün bilgilerin, ilimlerin sonu Allah’a varır. Allah’a varmayan ne bir bilgi ne de bir iş olur ki zaten Allah dilemedikçe, takdir etmedikçe hiçbir şey olmaz. Şayet Allah dilimizle, gönlümüzle, fiilimizle yaptığımız duayı kabul ederse istediğimiz olur, kabul etmezse o istediğimiz olmaz; çünkü her konuda son hükmü verecek olan sadece Allah’tır. Bunu böyle bilip bu şekilde iman etmemiz lazım. Aksi hâlde imanımız Allah’ın bizden istediği iman olmaz.

Evet, insan ancak “ben kimim” sorusuna cevap verirse kendine gelir, yoksa bu âlemde kaybolur, dedik. İnsanın kendini tanımaya başlaması için öncelikle kendine karşı bakışı doğru olmalıdır.

Şimdi de insanın kendine karşı bakışının nasıl olması gerektiğini izah edeyim.

Kur’ân’a bir bütün olarak baktığımızda Allah, kullarına “senden bir tane daha yoktur” buyurur. O yüzden insan ilk olarak kendine “senden bir tane daha yoktur” demelidir. Bu bütün insanlar için aynen geçerlidir. İnsanlar zahiri olarak birbirine benzeyebilir. Melekler de birbirlerine benzerler. Bunun yanı sıra her şey birbirine benzeyebilir; ama hiçbir zaman bire bir aynı olmazlar; çünkü ondan başka bir tane daha yoktur.

Mesela; Allah “Allah’ın resulleri arasında fark gözetmeyin”25 buyurmuştur; ama başka bir âyette “resullerden bazısını bazısına üstün kıldık”26 demiş ve resullerini birbirinden ayırmıştır; çünkü risalet anlamında farkları olmasa da kul olarak her biri özeldir.

Nasıl ki peygamberler birbirinden farklıysa insanlar da birbirinden farklıdır ve hepsi Allah katında özeldir. Bu yüzden insan kendisinden bir tane daha olmadığını, Allah’ın, kendisini özel olarak yarattığını bilmelidir. Madem öyle biz de kendimize bakıp gönlümüze dönelim ve “benden bir tane daha yoktur. Bu âlemde bir ben varım, bir de rabbim var” diyelim. Yalnız bu kısmı iyi anlayalım; çünkü doğru anlamayınca kendimizi yanlış tanımış oluruz, o zaman da “herkes böyle yapıyor, falanca şöyle yapıyor, ben de öyle yapayım” deriz ki bu da sürü mantığı olur.

Oysaki her insanın bir vazifesi, Allah’ın her insan üzerinde özel bir muradı vardır. Fıtratallâhilletî fataran nâse aleyhâ:27 “O ki Allah’ın fıtratı (El Esmâu’l Husnâ’sı)dır ve (Allah) insanları bu (fıtrat)a göre yaratmıştır.” Allah’ın fıtratı El Esmâu’l Husnâ’sıdır ve Allah her bir kulunu kendi fıtratı, El Esmâu’l Husnâ’sı üzere kendi güzelliğinden özel olarak yaratmış, terkip etmiştir. Bu nedenle hiçbir insan bir değildir.

Nasıl?

Allah, bir kulunu yaratmadan önce onu diler, takdir eder, hükmünü verir ve sonra ona “ol” buyurur; yani her bir kulu özel olarak yaratır. Misal; Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “hepiniz Âdem’densiniz, Âdem de topraktandır”28 buyurmuştur. Öyleyse insanların her biri Âdem’dir; ama özel bir Âdem’dir. Eğer insan bu kalabalığın içinde kaybolursa kendini unutur, dolayısıyla kendini bilemez. Kendini bilip kaybolmamak için Allah katında ne kadar özel olduğunu ve kendisinden başka bir tane daha olmadığını bilmelidir.

Hangi insan olursa olsun o kul özel olarak yaratılmıştır ve bir vazifesi vardır. Allah âyet-i kerimelerde “o, göklerde ve yerde ne varsa hepsini kendi katından (bir lütuf olmak üzere) sizin hizmetinize vermiştir.”29 “O; atları, katırları ve eşekleri binmeniz ve (dünya hayatında) bir ziynet olsun diye (yarattı). (Allah, şu anda) Bilemeyeceğiniz daha nice (nakil vasıtası olacak) şeyleri yaratır. Gökten size bir su indiren (yine) odur. Ondan hem siz içersiniz hem de hayvanlarınızı otlattığınız bitkiler. (Allah, bu) Su sayesinde sizin için ekinler, zeytinler, hurmalar, üzümler ve her çeşit meyvelerden bitirir. O; geceyi, gündüzü, Güneş’i ve Ay’ı sizin hizmetinize vermiştir”30 buyurur. Yani “her şey senin emrindedir, sen de benim emrimde ol” buyuruyor Allah.

Evet, insan kendi hakikatini ve Allah’ın kendisine verdiği kıymeti bilmeyince, kendini kendi aklıyla ya da başkalarının verdiği akılla tanımaya, anlamaya çalışınca, sadece toprağa, kabuğuna, beden elbisesine, bakıp kendini bedenden ibaret zannedince, gönlüne doğru yolculuk yapmayınca, kısacası aklını Allah’ın emrettiği gibi kullanıp tefekkür etmeyince kendini unutur ve hem kendine hem de başkalarına zulmeder.

Zaten baktığımızda sonuç meydandadır. Tabir-i caizse her kafadan bir ses çıkar, herkes kendini tanıdığını zanneder ve kendini başkalarından üstün görür. İşte, insan kendini Allah ile bilmeyince böyle olur; birbirine karşı kibirlenir. Şu bir günlük dünya hayatında rahat etmek için kendini bir şeylere sahip zanneder, bunun uğrunda hayatını harcar ve onlara sahip olmaya çalışır; ama sonuç olarak insan geldiği yere geri döneceğinin şahididir.

Her şey geldiği yere geri döner. Topraktan olan toprağa döner, Allah’tan gelen de Allah’ın huzuruna gider. Zaten manevi yolculuk demek; insanın geldiği yere dünyadayken manevi olarak geri dönmesi demektir.

İnsan geldiği yere geri döndüğü için yolun sonu aynı zamanda yolun başıdır. Mesela; Allah, Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in miraçta yaşadıklarını anlatırken “sonra (ikisi arasındaki uzaklık) kâbe kavseyn (bir yayın iki ucu kadar) hatta daha yakın oldu”31 buyurur. Yayı biliyorsunuz, elips şeklinde yuvarlak bir yapıdadır.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bir yayın iki ucu kadar yaklaşınca aynı zamanda geldiği yere geri dönmüş oldu. Hatta bir yayın iki ucundan çok daha yakın oldu. Bu yakınlığı hiç kimse anlayamaz; ama Resulullah (s.a.v.) Efendimiz bu yakınlık için bir yol takip etmişti. Biz de şu an o yolda aşağı kısımdayız ve yolculuğa başlayıp yukarıya doğru çıkmamız gerekir. Dünyaya gelirken zaten yukarıdan aşağıya inmiştik. Bu defa hayatı yaşarken aşağıdan yukarı çıkarız.

Geldiğimiz yere geri dönme yolculuğu kendini bilecek olanların yolculuğudur; çünkü bilmeden bulunmaz, bulmadan olunmaz. İnsan kendini bilmeden, anlamadan bu yolculuğu yapamaz.

Herkes kendine göre bir şeyler öğrenir, anlamaya çalışır, nihayetinde de anladığı kadarıyla bilir. Mesele; hayatı yaşarken insanın kendini Allah’ın beyan ettiği gibi anlamaya ve kim olduğunu tefekkür etmeye çalışmasıdır.

Kim olduğumuzu sadece bilmemiz yetmez; çünkü bilince ilmimiz bilgi olarak kalır. Kendimizi bildiysek bu defa kendimizi bulmamız sonra mutlaka kendi kendimiz olmamız; yani Allah’ın bize bizi tanıttığı gibi bir âbd, bir kul olmamız lazım. İşte, manevi yolculuğun hepsi Allah’ın istediği gibi bir kul olabilmemiz içindir. Bu yolculukta yürüyebilmemiz için de “ben kimim” sorusuna Allah’ın verdiği cevabı vermemiz şarttır.

Dediğim gibi; insanın asıl varlığı kendisinin manevi tarafıdır. Bedeni ise onun sadece elbisesidir. Herkes kendini kontrol edip gönlüne baksın ve kendine “ben bu âlemde ne öğrendim” diye sorsun. Sorduğunda mutlaka bunun cevabını alır.

Mesela; ben kendime “bu âlemde ne öğrendin” diye sordum ve baktım ki hiçbir şey öğrenmemişim. Öyle ki dışarıdan aldığım tek bir kelime bile olmamıştır. Sadece rabbimizin öğrettiklerini öğrenmişim, onun öğrettiğinden başka bir kelime dahi öğrenmemişim. Hani insan birinden bir kelime öğrenir ya o bile olmamıştır; ama bu her birimiz için geçerlidir; çünkü hepimiz bildiklerimizi dışarıdan öğrendiğimizi zannetsek de hakikatte hepimiz öğrendiğimizi Allah’tan öğreniriz.

Nasıl?

Bize bilmediklerimizi öğreten yalnızca Allah’tır ve sadece Allah’ın âyetleri imanımızı arttırır. Bu yüzden her neyi öğrenmişsek bilelim ki o öğrendiklerimiz mutlaka bir âyetin beyanıdır, tefsiridir. Gönlümüzde de bir tek âyetin tefsiri olan bilgi yer eder, geriye kalanları ise Allah siler. Neden? -Allah’ın âyetinden başka bilgiler bizi kirletir da ondan. O yüzden her neyi işitirsek işitelim, her neyi öğrenirsek öğrenelim Allah onu bizim gönlümüze yazmazsa öğrendiğimiz bilgi gönlümüzden silinir; ama buna karşılık Allah’ın “doğru” demediği bir bilgiyi nefsimize yazdırırsak onu silmemiz çok zor olur ya da şeytan bir vesveseyle onu gönlümüze yazdırırsa onu silmemiz yine çok zor olur.

Nefsimize, gönlümüze yanlış şeyler yazdırmamak için bize düşen; rabbimizin huzurunda durup “ben senin bana öğrettiğinden başka bir şey bilmiyor, senin anlattığından başka bir şey de anlamıyorum ya rabbi” demektir. Yalnız, bunu tek başımıza başaramayız. Bunun için Allah’ın âyetlerini gönlümüze yazacak ve bize Allah’ın öğrettiklerini öğretecek biriyle olmamız gerekir.

Peki, o kimdir?

Elbette ki Resulullah (s.a.v.) Efendimiz ve peygamberlerdir. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den sonra ise kıyamete kadar gelecek olan peygamber vârisi Mürşid-i kâmillerdir. Bir Mürşid-i kâmile tabi olduğumuzda Mürşid-i kâmil, Allah’ın âyetlerini, vahyini bizim gönlümüze yazınca şeytanın yazdırdığı bilgiler nefsimizden de gönlümüzden de silinir, bunun sonucunda nefsimiz tezkiye olur ve perdelerimizden kurtuluruz. Başka türlü kendi başımıza gönlümüzdeki bu bilgileri silmemiz ya da rabbimizle aramızdaki perdelerden kurtulmamız mümkün değildir.

Evet, nefsimize yanlış şeyler yazdırmamak için hayatı yaşarken karşılaştığımız her şeyi Allah’ın anlattığı şekilde dosdoğru anlamamız lazım. Yoksa yalan yanlış şeyleri gönlümüze yazmış ve onları bir yük olarak taşımış oluruz ki bu da bize sadece ağırlık verir, dolayısıyla Allah’ın “kitap yüklü merkep”32 buyurduğu insanlardan oluruz.

Kendimizi tanımaya ve kim olduğumuzu anlamaya çalışıyorduk. İnsan, kendini bilmek, anlamak için bir de ilk andaki yaratılışını anlamalıdır. Bütün varlığın yaratılış sebebi; Allah’ın kendi güzelliğini sevmesidir; yani Allah hem kendi güzelliğine şahid olmak hem de varlığı kendi güzelliğine şahid kılmak için güzelliğini tecelli ettirerek bütün varlığı yaratmayı dilemiştir. Bunun da en başında insan gelir.

Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.

Varlığın en başında Hakikat-i Muhammediye; övülen, rabbimizin hakikati tecelli etmiştir. Bütün insanların rûhu, hakikati, maneviyatı da ondan tecelli edip yaratılmıştır. Sonra geri kalan her şey onun emrine amade kılınmıştır. Bu yüzden Allah âyet-i kerimede insan için “her şeyi ona muhassar kıldık”33 buyurmuştur. Allah kendi güzelliğini sevdiği için güzelliğinden tecelli edip insanı yaratınca insan da Allah’ın güzelliğinden ve aşktan ibaret bir varlık olmuş olur; yani insanın yaratılışı aşktan, Allah’ın sevgisinden ve güzelliğinin tecellisinden ibarettir.

Mesela; bir şeyi seviyorsak o bizim için kıymetli olur. Onu sevmeyince ya da sevmekten vazgeçince ise bizim için kıymetini, değerini kaybeder. Aynı şekilde insan da kıymetini sevmekten, sevilmekten alır. Rabbini sevince, rabbi de onu sevince insan kıymetli olur. Yoksa rabbini sevmese hiçbir kıymeti, değeri olmaz. Rabbini seven bir kul zaten rabbi için sever ve rabbinin sevdiğini sever, dolayısıyla onun için kıymetli olan şeyler yalnızca Allah’ın sevdiği, razı olduğu şeyler olur. Böyle biri faninin peşinden koşmaz, fani şeyleri kendisi için kıymetli görmez.

Peki, rabbini sevenlerin varlığa karşı bakışı nasıldır?

Allah hiçbir şeyi batıl olarak yaratmamış,34 her şeyi hak ile yaratmıştır.35 Her şeyde tecelli eden tek şey Allah’ın isimlerinin güzelliğidir. Diğer bir tabirle varlığın her birinde tecelli eden Allah’ın güzelliği; bütün varlığın rûhudur, canıdır ve hepsi bu rûhla rabbini hamd ile tesbih eder. İşte, rabbini sevenler; rabbini tesbih eden, hamd eden her şeyi sever. Varlığa bakarken de her şeyin, rabbini hamd ile tesbih ettiğini bilirler.

Evet, Allah, varlığa güzelliğiyle tecelli etmiştir. İnsana ise zatıyla, sıfatıyla, doksan dokuz ismiyle tecelli etmiştir. İster görelim ister görmeyelim insanın aynasında her anda Allah’ın güzelliği görünür. İnsana bakarken manevi olarak bakıp Allah’ın güzelliğini görmeyenler kendi kendini kör etmiş, perdelemiştir. Bu yüzden yalnızca baş gözleriyle bakıp insanın sadece zahiri tarafını, bedenini, bedene ait arzularını, isteklerini, dünyaya ait olanı, mevkiyi, makamı görürler.

İnsanlar birine baktığında her birinin o insanda gördüğü şey farklı olur. Baktığı kişi aynı olsa da herkesin gördüğü farklıdır; çünkü insan birini ne kadar tanırsa ona karşı bakışı o kadar değişir, farklılaşır. Kısacası insanın birine bakışı nasılsa hükmü de ona göre olur.

Örnek vermek gerekirse; hepiniz burada bize bakıyorsunuz; ama hiçbirinizin bizde gördüğü aynı değildir; çünkü herkesin bize bakışı farklıdır, bakarken de kendi bakışıyla bakar. Misal; biriniz bizi beş senedir tanırken, diğeriniz on senedir tanır, öbürünüz yirmi senedir tanır. Hâl böyleyken hepinizin bakışı nasıl bir olsun, elbette ki farklı farklı ve kendine özel olacak. Aynı şekilde bizi anlatacak olsanız her biriniz kendinize göre anlatırsınız. Hiç tanımayan biri ise hakkımızda hiçbir şey anlatamaz. Sadece kendine göre şu anda gördüklerini söyler ve beş ya da on dakikalık bir tanımayla bizi anlatmaya, izah etmeye çalışır; ama ister yirmi yıldır bizi tanıyan olsun isterse de on dakika önce gören olsun hiçbiri gerçek manada bizi anlatamaz; çünkü insanı gerçek manada anlatabilecek olan yalnızca Allah’tır.

İnsanı en iyi onu yoktan yaratan, irade edip, tecelli ederek yaratan, evvelini, ahirini, zahirini, batınını bilen, El Alîm olan Allah anlatır; çünkü kulunu en iyi o bilir. Ondan başka kimse insanı gerçek manada bilemez. Hatta insanın kendisi bile kendini Allah’ın bildiği şekilde bilemez. Belki deryadan bir damla misali kendini anlamış olabilir; ama yine gerçek manada anlayamaz. Kendini anlayabilmesi için mutlaka zatıyla, sıfatıyla tecelli eden rabbine şahid olması gerekir. Böyle olunca bile yine kendini ancak Allah’ın bildirdiği kadarıyla bilebilir.

İsterseniz, şimdi de insanın kim olduğunu ve kendini Allah’ın isimleriyle nasıl anlaması gerektiğini kısaca izah edeyim.

Öncelikle insan kendini nasıl anlamalıdır?

İnsan “ben kimim” dediğinde kendini -bizim de zikir olarak dersimizde bulunan- “evvel odur, âhir odur, zâhir odur, bâtın odur, alîm odur” âyetinde Allah’ın buyurduğu gibi, Allah’ın isimleriyle beraber anlamaya çalışmalıdır.

Huvel evvelu vel âhiru vez zâhiru vel bâtınu ve huve bi kulli şey’in alîm:36 “O, evveldir, âhirdir (başlangıcı ve sonu olmayandır), zâhirdir, bâtındır (zatıyla ve sıfatlarıyla sürekli zuhur edip tecelli eden; fakat zuhurunun şiddetinden dolayı gizli olandır). Ve o, her şeyi (en ince ayrıntısına kadar bilen) alîmdir.” Âyet böyle geldiği için bu isimlerin hepsini beraber anlamak gerekir.

Evvelimiz Allah’tır. Hepimiz ondan geldik. Âhirimiz Allah’tır. Sonunda huzuruna gideceğimiz, kendisine varacağımız yine Allah’tır. Zâhir olan Allah’tır. Tecelli edip zahiri olarak bizi yaratan odur. Zahirimiz Allah’ın isimlerinin tecellisinden ibarettir. Bâtın olan Allah’tır. Görmediğimiz tarafımızda hayra, güzelliğe dair tecelli eden her şey ona aittir. Alîm olan odur. Bizi bilen sadece Allah’tır. Onun bize bildirdiği kadarıyla bütün bildiklerimiz ona aittir. Biz onun bizi bildirmesiyle kendimizi biliriz; yani Allah bizi bize ne kadar bildirmişse kendimizi o kadar biliriz; çünkü alîm olan Allah’tır. Biz bilmek için ne kadar çaba, gayret sarf edip duamızı yaparsak, Allah da ne kadar bilmemizi dilerse bize o kadar öğretir, biz de sonuç itibariyle o kadarını bilebiliriz.

Evvelimiz, âhirimiz, zâhirimiz, bâtınımız, alîmimiz oysa o zaman biz neredeyiz! Eğer kendimizi dünyaya gelip bir şeyleri kazanmaya çalışan, zahiri bir hayat yaşayan, arzuları, istekleri, korkuları, endişeleri, sevdikleri ve sevdiklerini kaybetme korkusu olan bir varlık olarak anladıysak görünen tarafa aldanmış, zahiri tarafımızı asıl varlığımız zannetmiş, Allah’tan olan manevi tarafımızı ise zahiri olana feda etmiş, kurban etmişiz demektir. Aynı şekilde elbiseye takılmış, Allah’tan olan manevi tarafımızı tercih edememiş, dolayısıyla kendimize gelememişiz, demektir.

Unutmamamız lazım ki her ne sebepten olursa olsun bir insana bakarken onun zahiri tarafına; yani malına, mevkisine göre kıymet, değer veriyorsak onun elbisesine kıymet vermiş oluruz. Oysaki insana verilen her şey insan onlarla manevi yolculuğunu yapsın, Allah’a yeryüzünde halife olsun, Allah’ın güzelliği üzerinde kemale ersin diye bir imtihan olarak verilmiştir; çünkü insanın dünyaya gönderilme sebebi Allah’a yeryüzünde halife olmasıdır. Hâl böyleyken insan dünyaya, çamura takılırsa Allah’ın kendisine verdiği kıymeti anlamamış olur.

Bir insan düşünün ki onun sadece elbisesine kıymet, değer veriliyor. Elbisesi; yani malı, mevkisi yoksa kıymet, değer verilmiyor! Şimdi bu bakış rabbani, ilahi bir bakış olabilir mi? -Elbette ki olmaz. Bu bakış körün bakışı bile değildir.

Aklını kullanan herkes bilir ve anlar ki kendisini yaratanın mutlaka kendisi üzerinde bir muradı vardır. O zaman herkes Allah’ın kendisi üzerindeki muradını mutlaka öğrenmeye, anlamaya çalışmalıdır. Yoksa kendini hiçbir zaman tanımış, kim olduğunu öğrenmiş olmaz, dolayısıyla insana bakarken de onun zahirine, elbisesine bakar.

İnsan, Allah’ın kendisi üzerindeki muradını kimden öğrenebilir?

Tabi ki rabbinden öğrenebilir. Bunun için yapması gereken ilk şey “ben kimim” sorusuna Allah’ın öğrettiği cevabı vermektir. Bu cevabı öğrenebilmek için de rabbine “ya rabbim! Ben kimim” diye sorması ve âyetlere bakması gerekir. Kul, “ya rabbim! Ben kimim” diye sorarsa Allah’tan bunun cevabını mutlaka alır. Zaten alacağı cevabı biraz önce söyledim. Alacağı cevap “sen benim irade edip dilediğim, kendi rûhumdan nefhedip yarattığım, melekleri secde ettirip yeryüzünde halife kıldığım âbdımsın. Yerde, gökte, ikisi arasında her ne varsa hepsini emrine amade kıldığımsın. Bana âbd olasın, âşık olasın, beni sevesin, aşkı, âşıklığı yaşayasın diye yarattığımsın. Sen, benden başka hiçbir varlığı olmayan, zatımla, sıfatımla, güzelliğimle tecelli ettiğim kulumsun, âbdımsın” cevabıdır. Kul bu cevabı aldıktan sonra durup kendine gelmeli ve “madem öyle ben ne yapıyorum, hayatımı nasıl yaşıyor, ne uğrunda harcıyorum” diye kendine sormalıdır.

“Ben kimim” sorusuna Allah’ın nasıl cevap verdiğini anladık. Peki, Allah’ın insan üzerindeki muradı nedir?

Allah âyet-i kerimede “rabbaniler (yalnız Allah’a ihlâsla âbd olan kullar) olun”37 buyurur. İlâhi, rabbani bir varlık olun. İşte, bu hayattaki her şey ve bütün imtihanlar yalnızca ilahi, rabbani bir varlık, muhsin bir varlık, Allah ile güzel olan bir varlık olabilmemiz içindir; çünkü insan, rabbaniyun oldukça, Allah ile güzel oldukça Allah’a yaklaşabilir. Aksi hâlde rabbaniyun olmadan, Allah ile güzelleşmeden, onun El Esmâu’l Husnâ’sının, isimlerinin güzelliği tecelli etmeden Allah’a yaklaşmak söz konusu değildir.

Evet, Allah’ın insan üzerindeki muradı; insanın rabbaniyun bir âbd, kul olmasıdır. Rabbaniyun bir kul olabilmek için de insanın zahiri taraftan vazgeçip manevi tarafta durması, zahiri tarafı sadece rabbinin güzelliğini kazanmak, ona yakın olmak, dost olmak ve kendi hakikatine ermek için bir binek olarak kullanması gerekir. Eğer insan manevi tarafta durup kendi hakikatine ermek için çalışmaz, Allah’ın kendisine manevi olarak kazansın diye verdiği fani nimetlere takılır ve bütün hayatı zahiri taraftan ibaret zannederse hiçbir zaman hakikatine yaklaşamaz, böyle olunca da kendine zulmetmiş olur.

“Muhakkak ki Allah, insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler”38 buyurdu Allah. İnsan kendini karanlıkta bırakınca kendine en büyük zulmü yapmış olur. Allah, kula “sen benim yeryüzündeki halifemsin, sen Hz. İnsansın. Her şeyi senin emrine vermiş, senin için yaratmışım. Sen aşktan, muhabbetten ibaret bir varlıksın. Sevilmeye, meleklerin secde etmesine layıksın” desin, o da bütün bunlara rağmen zahiri tarafına takılsın ve “hayır, ben çamurdanım, çamuru, fani olanı, rüyayı, hayali, vehmi, zannı istiyorum. Baki olanı, kendi kendimi tercih etmiyorum” desin ve gidip hakikatine karşı kendini karanlıkta, zulümatta bıraksın; yani kendine zulmetsin, zalim olsun! Bu, insana yakışır mı!

İnsan sadece görünenden ibaret değildir. İnsan çift yönlü bir varlıktır. Hem zahiri tarafı hem de manevi tarafı vardır. Zahiri tarafımızı bilmek, anlamak istiyorsak onu da yine rabbimize sormalıyız. “Ya rabbi! Benim zahiri tarafımda neler var, ben hangi hâldeyim” diye sorduğumuzda Allah bu sorumuza mutlaka cevap verir.

Peki, ne buyurur?

“Allah, (size âyetlerini böyle beyan ederek yükünüzü) sizden hafifletmek ister; çünkü insan zayıf yaratılmıştır.”39

“Muhakkak insan, rabbine karşı gerçekten pek nankördür.”40

“İnsan hayra dua eder gibi (kendi yararına olduğunu zannederek yalvara yakara) şerre dua eder ve (duasının hemen kabul olmasını ister; çünkü) insan çok acelecidir.”41 İnsan zayıftır, cahildir, hakikati görmemek için direnir, rabbine karşı kibirlenir, mağrur olur ve şerri acele ister. Bunlar insanın zahiri tarafıdır.

Bir de insanın manevi tarafı vardır. Manevi taraf için Allah âyet-i kerimede kerremnâ benî âdem:42 “Biz, Âdemoğullarını mükerrem (ikrama nail) kıldık” buyurmuştur. Allah, insanı mükerrem kılmış, ikrama nail kılmış, şerefli kılmıştır. Her şeyin ötesinde ona rûhundan nefhetmiş ve insanda Allah’ın güzelliği tecelli etmiştir. Artık bundan öteye zaten hiçbir söz söylenemez.

Evet, Allah insana zahiri ve manevi taraflarını tek tek açıklayıp “haydi tercih et. Nankörlük yapan, zayıf ve aceleci olan, çamur olan tarafını mı yoksa rabbinden tecelli eden güzelliği, meleklerin secde ettiği, bana yakın, dost olan tarafını mı tercih ediyorsun. Haydi tercihini yap” buyurmuştur.

“Ben kimim” sorusuna cevap verirken manevi tarafı görüp tercihimizi rabbimizin tecellisinden, güzelliğinden yana yaparsak rabbimizin güzelliğini, tecellisini kazanmış, rabbimizle beraber olmuş oluruz. Eğer tercihimizi manevi tarafımızdan yana yapmazsak bu defa zahiri olan, çamurdan olan, nankör olan, kendisine zulmeden, zalim olan, rabbinin güzelliğine, kendi hakikatine karşı mağrur olan, rabbinin tecelli ettiği güzelliklere “bu vasıflar bana aittir” deyip sahip çıkan ve onlarla kibirlenen tarafı kabul etmiş oluruz ki bu da şeytanla, iblisle beraber olmaktır, dolayısıyla kaybetmektir.

Her neyi öğrenirsek öğrenelim onu mutlaka rabbimizden öğrenmeliyiz. Aynı şekilde hem rabbimizi hem de kim olduğumuzu yine rabbimizden öğrenmeliyiz. Sadece kendimizi değil “hayat nedir, bu hayatı nasıl yaşamam gerekir, yaşadığım olayların hikmeti, onları yaşamamda rabbimin muradı nedir” sorularının cevabını da rabbimizden öğrenmeliyiz; çünkü rabbimizden öğrenince hayatı doğru öğrenmiş oluruz, bunun sonucunda karşımıza çıkan imtihanlarda doğru yaparız.

Hayatı, kim olduğumuzu rabbimizden öğrenmek için yapmamız gereken şey; yine Allah’ın bize indirdiği Kur’ân’ı okumaktır. Kur’ân’ı okuduğumuzda Allah bize anlatır. “(Resulüm!) Biz sana (Kur’ân’ı okuyup) okutacağız ve sen onu unutmayacaksın”43 buyurdu Allah. Aynısı hepimiz için geçerlidir. Bu nedenle sohbetimizin başında “insana bilmediklerini öğreten yalnızca Allah’tır ve sadece Allah’ın âyetleri imanımızı arttırır. Her neyi öğrendiysek bilelim ki o öğrendiklerimiz mutlaka bir âyetin beyanıdır, tefsiridir. Gönlümüzde o âyetin tefsiri olan bilgi yer eder, geriye kalanları Allah siler” dedim.

Allah’ın verdiği bilgi dışındaki bütün bilgiler bizi sadece kirletir. Kirlerimizden kurtulmak istiyorsak gönlümüzde yer etmiş, Allah’ın vahyi dışındaki bütün bilgileri unutacağız, unutmamız gerekir. Onları öğrenirken bilgimiz oldu zannediyoruz; ama doğrusu öyle değildir. Her biri bizi kirletmekten başka bir şey yapmamıştır.

Allah’ın verdiği hakiki bilgi; vahiydir ve onu da herkese vermiştir. Herkesin gönlünde Kur’ân mevcuttur, âyetler mevcuttur. Allah “ben sizin rabbiniz değil miyim”44 buyurduğu zaman “ben senin rabbinim. Ben seni terbiye ettim” deyip her şeyi insana öğretmiştir. Allah, insana öğretmese insan nasıl terbiye olacak! Bu nedenle herkes fıtrat itibariyle Allah’ın vahyini bilir.

Evet, Allah “ben senin rabbinim, seni terbiye ettim” buyuruyor. Buna karşılık vermemiz gereken cevap nedir?

“Evet ya rabbi! Biz şahidiz ki sen bizim rabbimizsin. Bizi kendine, rabliğine şahid kıldın. Bizi sen terbiye ettin, her şeyi bize sen öğrettin; ama bize öğrettiklerinin üstü örtülmüş ya rabbi! Biz de senin emrin üzere gerekeni yapacak, vahyini okuyacak ve öğrettiklerinin üstündeki örtüleri açacağız ya rabbi” cevabıdır. Yalnız, onları açmak için anahtar gerekir. Bu anahtar da Kur’ân-ı Kerîm’dir, Allah’ın vahyidir. Biz de o yüzden devamlı Kur’ân ile anlatıyor, onunla Allah’ın öğrettiklerinin üstünü açmaya çalışıyoruz.

Belki her bir âyet için bir kapı vardır. Her bir kapı için de bir anahtar gereklidir. Bu kadar durmadan konuşmamızın sebebi bu kapıların açılmasını istememizden dolayıdır. Bütün kapılar açılsın ki âyetler gönlümüze insin, tecelli etsin, Allah onları gönlümüze vahyetsin.

Neden ısrarla sohbetleri dinlerken “gönlümüzü açıp dinleyelim” diyoruz?

Eğer dinlediklerimizin karşılığı bizde bulunmazsa dışarıdan gelen hiçbir bilgiyi alamaz, anlayamayız. O bilgi bize fayda vermediği gibi aynı zamanda bizi diriltmez. İşte, gönlümüzü açarak dinleyelim ki Allah’ın vahyi gönlümüzdeki âyetlerle karşılaşsın ve âyetler gönlümüzde açılsın.

Eğer Allah âyet-i kerimede “ey iman (ettiğini iddia) edenler! (Allah ve resulü) Size hayat verecek şeylere (âyetlerimize iman etmeye) sizi davet ettiği zaman (hemen) Allah’a ve resul(ünün davetin)e icabet edin (ve dirilin)”45 buyurduysa o zaman dirilmemiz gerekir.

Nasıl diriliriz?

Bizim gönlümüzde mevcut olan âyetler Allah’ın âyetleriyle karşı karşıya geldiğinde diriliriz. Bunun sonucunda da canlı Kur’ân oluruz. Eğer Allah’ın âyetlerini dinlemez, gönlümüzde mevcut olan âyetlerle Allah’ın vahyini karşı karşıya getirmezsek; yani rabbimizi dinlemez, âyetleri anlamaya çalışıp okuduğumuz âyetlere cevap vermezsek bu defa da şeytan bize öğretir. Nereye öğretir, gönlümüze mi? -Hâşâ. Şeytanın vereceği vesvese gönüle yaklaşamaz, gönülden öteye gidemez; çünkü gönülde Allah’ın nûru tecelli etmiştir. Orada aşktan, muhabbetten sarhoş olan, semah eden, rabbinin hitabını işitip cemalini müşahade eden, “ben sizin rabbiniz değil miyim” hitabına cevap veren, o cevapla beraber rabbinden başka tarafa dönemeyen ve yalnızca rabbini isteyen biri vardır. O sadece rabbiyle beraberdir. Hâl böyleyken şeytanın vesvesesi ona yaklaşabilir mi!

Peki, şeytan vesveseyi nereye verir?

Vesveseyi nefse verir. İnsan kendi hakikatinden, rabbinden yüz çevirince nefsiyle baş başa kalır, bunun sonucunda şeytanın nefse verdiği vesveseyi kabul eder. Hatta artık öyle bir hâl alır ki Allah’ın âyetlerini anlayamaz, dinleyemez olur. Âyetler ona sanki sıradan kelimelermiş gibi gelir. Onu yaratan rabbi onunla konuşur; ama içerideki kımıldamaz bile.

Dediğim gibi; gönlümüzde Kur’ân âyetleri mevcuttur; ama bizim zannettiğimiz gibi yazıyla değildir. Allah bu âyetleri kudret kalemiyle gönlümüze yazmıştır ve bu âyetler hepimizin gönlünde diridir; ama tabir-i caizse durmuş vaziyettedir. Gönlümüzde yazılı olan âyetler Allah’ın indirdiği âyetlerle karşı karşıya gelince dirilir.

Allah’ın âyetlerini dinlemeden, zikretmeden, her bir âyete cevap vermeden, iman etmeden gönlümüzdeki âyetler dirilmez; diğer bir tabirle biz o âyetlerle dirilemeyiz. Gönlümüzdeki âyetler Allah’ın indirdiği âyetlerle karşı karşıya gelip dirilince artık bir adım atmamız lazım. Bir adım bizden gelirse on adım da Allah’tan gelir; çünkü “sen bir yap, ben on veririm”46 buyurdu Allah. Biz âyetleri bir sefer dinleyelim, “kabul ediyorum” diyelim, iman edelim, Allah bize en az on ikram eder ve bize aşk verir, muhabbet verir, kendisine yakınlık verir, edep verir, ahlak verir, biz de onunla güzelleşiriz. Tabi, bire on en azıdır. Yoksa Allah’ın yapacağı ikramın haddi, hesabı yoktur.

Allah’ın böyle yapmasında mutlaka bir muradı vardır. Bazılarının söylediği gibi “Allah hepimizi cennete gönderseydi olmaz mıydı?” Ya da “hiç imtihan olmasaydı, sıkıntılar olmasaydı, şeytan olmasaydı olmaz mıydı” diye düşünmek doğru değildir. Böyle söyleyenler hayattan, imtihandan, kulluktan hiçbir şey anlamamıştır. Biz Allah’ın vahyini, âyetlerini okuyup anlamaya, onunla amel etmeye çalışınca Allah bize muradını, hikmetini, âyetlerle neden dirilmemiz gerektiğinin sebebini öğretir. Öğretince de “meğerse her şey ne bir eksik ne bir fazlaymış. Her şey yerli yerinde ve olması gerektiği gibiymiş. Bundan bir zerre bile farklı olsaymış, daha güzel olamazmış” deriz. Hakikat da böyledir.

Evet, “ben kimim” sorusuna cevap vermeye ve kendimizi rabbimizin bizi bize tanıttığı şekilde tanımaya, anlamaya çalışıyorduk.

Akşam yatmadan önce mutlaka kendimize “ben kimim” diye soralım ve bu sorumuza cevap verelim. Ben, kim olduğumuzu kısa ve öz olarak anlayabileceğimiz şekilde âyetleri beyan ederek anlatmaya çalışıyorum. Zaten şimdiye kadar söylediklerimin hepsi bir âyetin beyanıydı; ama kardeşlerimiz bu âyetler üzerinde bol bol tefekkür etmeli ve “ben kimim” sorusunun cevabını gönüllerinde açmalıdır. Kardeşlerimiz Allah’ın izniyle Kur’ân-ı Kerîm’in Âyetlere Göre Genişletilmiş Meali’ni tefekkür ederek okurlarsa rabbimiz “ben kimim” sorusuna nasıl cevap vereceklerini âyet âyet onlara öğretir.

Dediğim gibi; Allah öğretmezse hiçbir şey bilemeyiz. Gönlümüzde bir bilgi varsa o mutlaka âyetlerin beyanıdır; çünkü gönül sahte olanı, zannı, vesveseyi kabul etmez. Bunları kabul eden nefistir. Dünyaya ait bilgiler Allah’ın âyet-i kerimede “iki deniz de bir olmaz. Bu tatlıdır, susuzluğu giderir ve içimi kolaydır. Şu da tuzludur, acıdır (ve boğazı yakar). Bununla beraber (siz) hepsinden taze et (balık) yersiniz”47 buyurduğu gibi sadece insanın hayatını idame ettirmesi için gereklidir. Gönlün ise dünyayla ilgili bilgilerle alakası yoktur.

Zahiri tarafa ait olan bilgiyle sadece zahiri olarak kazanırız; ama beden binek olduğu için bedenin manevi olarak da kullanılması gerekir.

Nasıl?

Onunla namaz kılınca, ibadet edince, hayır işleyince, cehd edip cihad edince, hayırda yarışınca bedenimizi kullanmış ve ondan manevi olarak istifade etmiş oluruz. Bu nedenle zahiri tarafımız da bizim için gereklidir. Mesele; hayatımızı yaşarken bedenimizi doğru kullanmamızdır.

Zahiri tarafa ait olan bilgiler zahiri tarafımız için bize kazandırırken manevi tarafa ait olan bilgiler de tamamen gönle girer. Gönül; rûh ile beden arasında bir berzahtır. Gönlü ikiye böldüğümüzde yarısı rûha ait olan manevi tarafa, diğer yarısı ise dünyaya bakan zahiri tarafa aittir. İşte, bu iki tarafın arasında berzah vardır ki o da gönüldür.

İnsan bu berzahı aşıp manevi tarafına varınca kendini tanımış, anlamış olur. Yoksa manevi tarafa doğru yolculuk yapmadan kim olduğunu göremez, “ben kimim” sorusuna cevap veremez. Cevap verebilmesi için mutlaka oraya doğru yolculuk yapması gerekir.

İnsanın manevi tarafı Hakikat-i Muhammediye’dir; yani övülen, övgüye layık olan, Allah’ın nefhettiği rûhtur. İnsanın bu berzahı tek başına geçip hakikatine, manevi tarafına, ulaşması mümkün değildir.

Madem öyle hakikatine nasıl kavuşabilir?

Ona bu yolculuğu yaptıracak bir ayna gerekir. Ne demişti Aziz Mahmud Hüdâyî (r.a.) “ayinedir bu âlem, her şey Hakk ile kaim, mir’at-ı Muhammed’den Hakk görünür daim.”

Mirat ayna demektir. Hakkın tecellisi Hz. İnsana olduğu için ayna Hz. İnsandır. Ayna olarak da en önde Resulullah (s.a.v.) Efendimiz vardır. Aynı şekilde her bir peygamber kendi kavmi için onlara kim olduklarını tanıtan aynadır.

Peygamberlerden ve Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’den sonra gelen bütün peygamber vârisi Mürşid-i kâmiller de insanlar için onlara kim olduklarını gösteren, tanıtan aynadır. Biri kendini tanımak, kim olduğunu bilmek istiyorsa mutlaka bir Mürşid-i kâmile tabi olmalı ve onunla beraber gönül berzahını aşıp manevi tarafına, hakikatine doğru yolculuk yapmalıdır. İnsan ancak bir Mürşid-i kâmille beraber olunca gönül berzahında zahiri tarafından manevi tarafa doğru yolculuk yapabilir. Yoksa berzahın zahiri tarafında kalır ve hakikatine doğru bir adım bile atamaz.

İnsan, zahiri olarak aynaya bakınca kim olduğunu gördüğü gibi manevi olarak da aynaya, Mürşid-i kâmile bakınca kim olduğunu görür, anlar ve “meğerse hakikatte böyleymişim; ama kirlenmişim, yanlış bakmışım ve kendimi perdelemişim” der.

Tabi, insan manevi aynaya bakarken her şeyi göremez. Sadece ondan tecelli eden nûru, güzelliği görebilir; yani yine kendi hakikatini göremez, yalnızca kendindeki güzelliğe ayna üzerinde şahid olur.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “mü’min mü’minin aynasıdır”48 buyurmuştur. Birbirimize bakarken gördüğümüz güzellikler aslında her birimizde mevcuttur; çünkü başkasında gördüğümüz güzellik zaten Allah’ın isimlerinin güzelliğinin tecellisidir. İşte, aynı güzellik bizde de olduğu için birbirimize baktığımızda ayna olabiliyor, Allah’ın isimlerinin güzelliğine birbirimiz üzerinde şahid olabiliyoruz.

Nasıl ki mü’minler olarak birbirimize ayna oluyor ve birbirimizin güzelliğine şahid oluyorsak hayatı yaşarken Allah’ın isimlerine de ayna olmamız gerekir; çünkü Allah’ın isimlerinden biri de El Mu’min’dir. Allah, kuluna bakınca kulu üzerinde kendi güzelliğini görmeyi diler. Kul da kendine bakınca rabbinin güzelliğini görür.

Daha iyi anlaşılması için izah edeyim.

Kul, rabbine rabbinin vahyiyle nazar ettiğinde; yani Allah’ın kendisini tanıttığı gibi rabbini tanıdığında göreceği tek şey rabbinin güzelliği olur. Kendisindeki bütün güzellikler Allah’ın isimlerinin güzelliğinden tecelli ettiği için kendine her baktığında rabbinin güzelliğini görür. Allah da ona bakarken onun üzerinde kendi güzelliğini seyreder. Böyle olunca kul, Allah’ın isimlerine ayna olmuş olur. Ayna olmak böyledir.

Bu ayna zahiri aynalara benzemez. Bu ayna, gönül aynasıdır; dolayısıyla mesele gönle bakabilmek, bakıp Allah’ın güzelliğine oradan şahid olabilmektir.

İnsan, Allah’ın güzelliğinden ibaret bir varlıktır. Geriye kalan zahiri tarafı ise elbisesidir ve imtihan sahnesi için ona gerekli olan malzemeyi barındırır. Eli, ayağı, başı, gözü, ağzı, kulağı, hepsi rabbine olan kulluğunu yapabilmesi, rabbinin güzelliğini üzerinde gösterebilmesi ve imtihanları kazanabilmesi için kendisine verilmiş aletler, malzemelerdir. O hâlde insanın bu malzemeleri kullanıp zahiri tarafından kendi gönül âlemine ve Allah’ın kendisine nefhettiği rûha, hakikatine dönmesi gerekir.

Dönerse ne olur? -Dönerse, Allah’ın kendisine nefhettiği rûhun nûru gönlüne tecelli etmeye başlar. Tecelli ettiği için de kul aşkı, âşıklığı, güzelliği yaşamaya başlar. Zahiri tarafında bulunan karanlık yavaş yavaş aydınlanır ve hakikat tecelli eder.

Unutmamamız lazım ki hakikat bir tek Allah’ın güzelliğidir, yakınlığıdır, dostluğudur, cemalidir. İnsan hakikat kendisinde tecelli etmeye başlayınca kim olduğunu, ne olduğunu anlamaya başlar. O zaman da durur, sadece seyreder.

Hayat baştan sona yoldur, yolculuktur. Her gün biraz daha geldiğimiz yere yaklaşır, dünyadan da uzaklaşırız. Yaşadığımız her günde neyi kazanmışsak üzerimizde o görünür. Kazandığımız şey ya rabbimize dönmek ya da rabbimizden yüz çevirmektir, ya her günümüzde rabbimize yaklaşırız ya da rabbimizden, kendimizden uzaklaşırız. Yaşadığımız her gün bizim için böyledir.

Aslında hiç kimse ne Allah’a yakın ne de Allah’tan uzak olabilir. Yakınlık ve uzaklık tamamen insanın gönlündeki bakışıdır, imanıdır, anlayışıdır; çünkü Allah zaten kuluna şahdamarından daha yakındır.49 Allah, insana şahdamarından bile daha yakınsa bu durumda insan, Allah’tan uzaklaşabilir mi! “Doğu da Allah’ındır batı da. Nereye dönerseniz (dönün) Allah’ın vechi (zatından tecelli eden El Esmâu’l Husnâ’sı) oradadır”50 buyurdu Allah. Madem öyle insan nereye giderse gitsin Allah’ın mülkünden çıkabilir mi? -Hâşâ, böyle bir şey mümkün değildir. Hiç kimse Allah’tan uzaklaşamaz. Uzaklık tamamen kulun gönlündeki bakışıyla ilgilidir.

Allah, insana yakındır. İnsan kendini rabbinden uzak tutarak kendi kendini karartır, rabbinden yüz çevirir ve gözünü kapatıp “görmüyorum, anlamıyorum, bilmiyorum” der. Yoksa görmek isteyenlere Allah gösterir. İşitmek isteyenlere Allah işittirir. Bilmek isteyenlere Allah bildirir. Rabbine varmak isteyenleri Allah mutlaka huzura layık hâle getirip huzuruna alır; yani kim neyi isterse Allah ona öyle muamelede bulunur.

İnsanın bütün gücü duasıdır ve duası neyse kazanabileceği de odur. Kim hangi hâldeyse kendisi onu tercih etmiş, kendisi kazanmıştır. Bu yüzden Kıyamet günü Allah “kitabını oku! Bugün hesap sorucu olarak sen kendine yetersin”51 buyurduğunda, kaybedenler “biz gerçekten (kendine zulmeden) zalim kimselermişiz.”52 Biz kendimizi karanlıkta bıraktık, kendimize zulmettik. Görmek, işitmek, anlamak istemedik, rabbimizi dinlemedik, onu ciddiye almadık, davetine icabet etmedik, derler. Yani hiç kimse Kıyamet günü Allah’ın kendisine layık gördüğünü kabul etmezlik edemez; çünkü her ne kazanmışsa onu kendisinin tercih ettiğini bilir.

Allah, duamıza göre muamelede bulunarak bize “sen istedin, ben de verdim. Sen neyi istediysen sana onu verdim. Sen benden dünyayı istedin, ben de sana senin için takdir ettiğimi verdim, ikram ettim. Sen övülmeyi istedin, ben de seni insanlara övdürdüm. Sen sadece dünyayı istedin, ben de dünya hakkında senin için her ne takdir ettiysem hepsini sana verdim. Neyi kıymetli, değerli bildiysen duan oydu, istediğin oydu, çaban, gayretin onun içindi. Onlar için hayatını harcadığında benden onları istemiş oluyordun, ben de sana istediklerini verdim. Ebedi hayatın için olan manevi nimetlerden sen kendini mahrum ettin. Onlara karşı kör ve sağır davrandın, onları yok saydın, ciddiye almadın, kıymet, değer vermedin. Hâl böyleyken senin için kıymetsiz, değersiz olanı sana neden vereyim” demiş olur.

Bu duruma düşmemek için ne istediğimize, neyi tercih ettiğimize, neyin peşinden koştuğumuza bakmalıyız. İlk olarak isteyeceğimiz, peşinden koşacağımız, uğruna çaba, gayret sarf edeceğimiz şey kendimiziz; yani kim olduğumuzu bilmek ve kendi hakikatimiz olmaktır. Rabbimizin güzelliği, tecellisi olmak, rabbimize yakın olmak, dost olmak, rabbimizle beraber olmak ve rabbimizin cemalini müşahede etmektir. Allah’ın bize “âbdim, âşığım, kulum” demesidir. Bize “ben senden razı oldum, muradım senin üzerinde gerçekleşti ve bana yeryüzünde halife oldun, güzelliğimi üzerinde gösterdin. Sana bakınca kendi güzelliğime şahid oldum” demesidir.

Hayattaki bütün gayemiz, amacımız buysa her şey tamamdır, bir sorun, sıkıntı yok, demektir; ama gayemiz rabbimizin rızasını, dostluğunu kazanmaktan başka bir şeyse o zaman durup düşünelim ve aklımızı ne kadar kullandığımıza bakalım. Allah devamlı “düşünmez misiniz, akletmez misiniz, Allah’ın âyetlerini tefakkuh etmez misiniz (üzerinde derinlemesine düşünmez misiniz, arkasındaki manaya bakmaz mısınız)”53 buyuruyor. Biz de rabbimizi, kendimizi, hayatı tanımak için âyetlere bakacağız. Öyle ki gayemiz rabbimizin rızası olsun.

Allah’ın vahyine, kitabına bakıp âyetleri tefekkür ederek okuduğumuz gibi bir de insanı okumalıyız; çünkü insan da Allah’ın kitabıdır, hem de özel kitabıdır.

Aynı şekilde Kıyamet günü Allah’ın “al kitabını oku” buyurduğu gün gelmeden önce kendi kitabımızı okumalıyız.

Nasıl?

Şu anda kitap kendi gönlümüz, maneviyatımız, hâlimiz ve nefsimizdir. Kendimize dönüp bakacağız; beğenmediğimiz yerleri tövbeyle, istiğfarla silecek ve yerine Allah’ın âyetlerini, vahyini yazacağız. Kitabımızın bir yerinde Allah’a itiraz varsa onu silip yerine Allah’a teslimiyeti, vesvese varsa yerine Allah’ın tesbihini, subhân oluşunu, zulüm varsa yerine rabbimizin rahmetini yazacağız. Bunları yapacağız ki gönlümüzdeki hakikat; yani Allah’ın kitabı tecelli etsin.

Tabi, bunun için öncelikle kendi gönlümüze dönmemiz ve gönül kitabımızı okumaya çalışıp nefsimize, gönlümüze neler yazdığımıza bakmamız lazım. Gördüğümüz yanlışları, eksikleri Allah’ın vahyiyle değiştirince Kur’ân’ın nûrunun gönlümüze tecelli ettiğini görürüz. Kur’ân’ın nûru gönlümüze tecelli ettiği zaman da manevi tarafımızda bulunan gönlümüzdeki Kur’ân tecelli edecek, böylelikle onunla dirilecek ve rabbimizin davetine icabet etmiş olacağız inşallah.

Allah, kuluna öğretmek için vahyetmiştir ve bu vahyin hepsi mucizedir. Mesela; Allah, kulları mucizeliğini görsün, hikmetini anlasın diye “ey iman (ettiğini iddia) edenler! (Allah ve resulü) Size hayat verecek şeylere (âyetlerimize iman etmeye) sizi davet ettiği zaman (hemen) Allah’a ve resul(ünün davetin)e icabet edin (ve dirilin)”54 buyurur.

Allah bu âyette “Allah ve resulü sizi davet ettiğinde davetlerine icabet edin” demek yerine sadece “Allah sizi davet ettiğinde Allah’ın davetine icabet edin” deseydi yeterli olur muydu? -Elbette ki olurdu. Ya da sadece “Allah’ın resulü sizi davet ettiğinde davetine icabet edin” buyursaydı yine yeterli olurdu. Neticede her ikisinde de dirilten Allah’ın vahyidir, Kur’ân’dır.

Madem öyle Allah’ın “Allah ve resulü sizi davet ettiğinde” buyurup resulünü de kendisiyle beraber zikretmesinin hikmeti nedir?

Çünkü Allah “Allah ve resulü” diyerek başka bütün kapıları kapatır ve kullarına doğrudan kapıyı gösterip ne yapacaklarını öğretir. Bu yüzden “Allah ve resulü sizi davet ettiğinde” demek “haberiniz olsun ki Allah’ın resulü sizi Allah’ın vahyiyle davet edecek. Sakın kafanıza göre ‘ben de bu işi yaparım. Kendi kendime çalışır, gerekeni yapar, dirilirim, demeyesiniz” manasına gelir. İşte, insan da yalnızca Allah’ın resulü davet ettiğinde onun davetine icabet ederse dirilebilir. Böyle olunca Allah ona “kulum, sen benim davetime icabet ettin” buyurur.

Bir kul, Allah’ın davetine icabet ederse Allah’ın ona nasıl bir muamelede, nasıl bir ikramda bulunacağını anlamaya çalışmak gerekir!

Biz bu âlemde gurbetteyiz. Bize çok yabancı olan çamur bir yerdeyiz. Biraz rabbimize, kendi gönül âlemimize dönünce, kim olduğumuzu anlamaya çalışınca, rabbimizin tecelli edip bizi yaratmasına bakınca çamurdan kurtuluruz. Evet, çamur olan bedenimiz yine mevcut bir şekilde durur, yine onunla beraber olur, onu tadarız; ama artık o beden olmadığımızı bilmiş, anlamış oluruz, dolayısıyla hayatımızı yaşarken ona ait olana taviz vermeyiz. Fani şeyleri gönlümüze koymaz, aksine rabbimize gitmek için onları kurban ederiz. Zaten kurban; bedene, çamura, fani olanlara ait olmadığımızı anlamamız için gereklidir.

Allah neden ısrarla “infak edin, zekât verin, sadaka verin, yardım edin, yedirin, içirin, giydirin” buyuruyor? Allah dileseydi bunların hiçbirine ihtiyacımız olmazdı; ama baktığımızda kullarına devamlı bunları yapmalarını emreder.55

Neden?

Çünkü insan yavaş yavaş büyür de ondan. İnsan, Allah’ın isimleriyle güzel yaptıkça; yani rahmet ettikçe, ikram ettikçe, yardım ettikçe, muhabbet duydukça büyür. İnsanın büyüyüp kemale ermesi, kâmil insan olması gerekiyor ya işte kurban da zekât da infak da hepsi insan fani olana ait olmadığını bilsin ve manevi olarak büyüyüp kemale ersin diyedir.

Mesela; hayvanlar insanlar gibi yavaş yavaş büyümezler. Doğdukları gibi bir saat içinde neredeyse annelerinin hâline erer, hemen yemek yemeye, koşmaya başlarlar. Düşmanlarını da düşmanlarına karşı koymaları gerektiğini de, sürüyle beraber dolaşmayı da, tehlike karşısında ne yapmaları gerektiğini de bir saat içinde öğrenir, bilir ve hayatta kalmak için hazır hâle gelirler. Manevi olarak ise zaten kendi maneviyatlarına göre birden büyürler; ama insan öyle değildir. Doğduğu anda hiçbir şey bilmez, hatta anne, babası olmasa ölür. Ne anasını, ne babasını, ne yemek yemeyi, ne içmeyi bilir. Kısacası diğer varlıklar gibi hemen büyümez, yavaş yavaş büyür.

İnsan zahiri olarak yavaş yavaş büyüdüğü gibi manevi olarak da yavaş yavaş büyümelidir; çünkü Allah’ın tecellisi bir anda insan üzerinde açılmaz. Bu tecelliyi insanın hayatı yaşarken rahmet ederek, ikram ederek, affederek yavaş yavaş açması gerekir. Bu yüzden insan hemen bir anda “ben büyüyeyim” dememeli, yavaş yavaş büyümeyi kabul etmelidir.

Bütün imtihanlar insan büyüsün, kemale ersin, kâmil insan olsun ve Allah’ın güzelliği üzerinde tecelli etsin diye vardır. Bu durumda insan ne kadar imtihan yaşar ve bu imtihanlara Allah’ın isimleriyle ne kadar karşılık verirse o kadar kâmil olur. En büyük musibetler, imtihanlar, sıkıntılar en büyük olmaya layık oldukları için peygamberlere gelmiştir. “(Hiç) Yaratan (yarattığını) bilmez mi”56 buyurdu Allah. Allah ezeli ilmine göre kimin ne olduğunu, imtihanlara nasıl karşılık vereceğini, ne kadar kâmil olacağını bilir, dolayısıyla kim nasıl kazanacaksa ona öyle muamelede bulunur.

Evet, kim olduğumuzu Allah’a göre öğrenmek ve kendimizi Allah’ın bizi tanıttığı gibi tanımak için hep beraber “Ben Kimim” sohbetlerine bir giriş yaptık. İnşallah sohbet ilerledikçe kim olduğumuzu Allah’ın vahyine göre iyice anlar ve hakikatimize doğru yolculuk yaparız.

İnsanın kim olduğunu bütünüyle anlatmak zaten mümkün değildir. Böyle bir düşünce deryayı tasa sığdırmak gibi olur ki bu da doğru olmaz. Bu sebeple “Ben Kimim” sohbetlerini Allah’ın vahyine göre kim olduğumuzu özetle bilelim diye yapmaya çalışacağız.

Söyledim; anlattıklarım sadece bizi şu anda dinleyen kardeşlerimize değil, kıyamete kadar gelecek olan herkesedir. “Ben kendimi rabbimin beni bana tanıttığı gibi tanımak istiyorum” diyenler inşallah “Ben Kimim” sohbetlerini dinledikçe, okudukça Allah’ın kendilerini nasıl tanıttığını anlayacaklar.

İnşallah “Ben Kimim” sohbetleri onlara hakikatlerinin marifeti, Allah’a olan marifetullahları olur. Hayata dair marifetleri; yani hayatı anlamaları, tanımaları ve Allah’a yeryüzünde halife olmaları için ne yapmaları gerektiğini anlamak olur. Hayatları boyunca onlar için nûr olur, doğru bir bakış açısı olur. Rableriyle, ferasetle, basiretle, Allah’ın nûruyla, vahyiyle bakma imkânı olur.

Allah bizi davetine icabet edenlerden eylesin inşallah. Allah bizi kendini bilmek, tanımak, bulmak, Allah’ın kendisine nefhettiği hakikat olmak için çaba, gayret sarf etmeye çalışanlardan eylesin. Allah bizi sırat-el mustakimdekilerle beraber yürüyüp rabbine varanlardan, kendi hakikatine, sırrına erenlerden eylesin. Allah bizi dünyada, ahirette, huzurunda mahcup eylemesin. Allah bizi kendini kaybedenlerden, fani şeylerin içinde fanilerle beraber kaybolanlardan eylemesin. Allah bizi hakikati bulanlardan, insanlara gösterenlerden, bulunduğu yere hakkı, hakikati saçan ve davet edenlerden eylesin inşallah.

Allah hepinizden razı olsun.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Secde /9 ↩
  2. A’râf /11 ↩
  3. Bakara /30 ↩
  4. Câsiye /13 ↩
  5. Zâriyât /56 ↩
  6. Rûm /30 ↩
  7. A’râf /11 ↩
  8. Hicr /29 ↩
  9. Mu’minûn /13-14 ↩
  10. Rûm /30 ↩
  11. Hacc /65 ↩
  12. Furkân /77 ↩
  13. Lokman /22 ↩
  14. Nisâ /152, Bakara /285 ↩
  15. Bakara /253 ↩
  16. Rûm /30 ↩
  17. Veda Hutbesi Bkz. Buhârî, Hac, 132 (1739-1742), Müslim, Hac, 147 (1218) ↩
  18. Câsiye /13 ↩
  19. Nahl /8, 10-12 ↩
  20. Necm /9 ↩
  21. Cuma /5 ↩
  22. Câsiye /13 ↩
  23. Sâd /27 ↩
  24. Câsiye /22 ↩
  25. Hadîd /3 ↩
  26. Âli İmrân /79 ↩
  27. Yûnus /44 ↩
  28. Nisâ /28 ↩
  29. Âdiyât /6 ↩
  30. İsrâ / 11 ↩
  31. İsrâ /70 ↩
  32. A’lâ /6 ↩
  33. A’râf /172 ↩
  34. Enfâl /24 ↩
  35. En’âm /160 ↩
  36. Fâtır /12 ↩
  37. Davud, Edeb, 49 ↩
  38. Kaf /16 ↩
  39. Bakara /115 ↩
  40. İsrâ /14 ↩
  41. Enbiyâ /97 ↩
  42. Bakara /44 Tevbe /81 ↩
  43. Enfâl /24 ↩
  44. Bakara /261, İbrâhîm /31, Fâtır /29, Bakara /43, Bakara /215, A’râf /156 ↩
  45. Mulk /14 ↩