close

KİBİR NEDİR, İNSAN KİBİRLİ OLDUĞUNU NASIL ANLAR?

Allah’ın Kebir ismi; gerçek manadaki büyük demektir. Kul ise gerçek manada aciz olan ve bütünüyle Allah’a muhtaç olandır. Bu yüzden her zaman “cehenneme gidenler mutlaka kibirlendiği için cehenneme gider” diyoruz.

Peki, insan kime karşı kibirlenir?

Elbette ki Allah’a karşı kibirlenir. Hem de iblisin kibirlendiği gibi kibirlenir. Allah iblis için “(iblis) kibirlendi, secde etmedi (kibrinde direndi, kibrinde ısrar etti)”241 buyurur. Bununla beraber iblis kibirlendiğini de sonradan anlamıştır.

Biri kibirlendiğini sonradan anlayıp tövbe ederse Allah onu mağfiret eder; ama kibrinde direnir ve tövbe etmezse Allah onu mağfiret etmez. İşte, iblis Allah’a karşı kibrinde direndiği için imanını kaybetmiştir.

Bununla beraber iblis, Allah’a zaten secde ediyordu; ama Allah ona “Âdem’e secde et” buyurduğunda Hz. Âdem (a.s.)’a secde etmeyip Allah’ın emrine karşı kibirlendi. Allah’ın emrine karşı “hayır, ben biliyorum, bu doğru değil, asıl benim bildiğim doğrudur, o secdeye layık değildir. Ben çamurdan yarattığına hiç secde eder miyim.242 Nasıl secde edeyim, ben ondan daha hayırlıyım, beni ateşten, onu çamurdan yaratmışsın”243 dedi. Dolayısıyla Allah’ın emrine, vahyine karşı kibirlendi.

Biri de Allah’ın vahyine, ayetlerine karşı kibirlenirse iblisin durumuna düşer. Yani “Allah böyle söylemiş; ama bence öyle olmasa da olur, aslında şöyle olması gerekir, Allah böyle buyurmuş; ama bu zamanda bunu yapmak zordur” derse kibirlenmiş olur.

Kibirlenmemek için Allah’ın ayetlerine karşı kayıtsız, şartsız “işittik ve itaat ettik” demek gerekir. Allah, mü’minleri tarif ederken “onlar Allah’ın ayetlerini dinlediklerinde işittik ve itaat ettik derler”244 buyurur. “İşittik ve anladık, işittik ve öğrendik” değil; “işittik ve itaat ettik” derler. Çünkü işitip anlamak ve öğrenmek yetmez, bir de gereğini yapmak gerekir.

Bu yüzden “bize düşen; Allah’ın her söylediğine itaat etmektir” dememiz gerekir. Biri işitip anladığı halde itaat etmedi, gereğini yapmaya çalışmadıysa, gereğini yapma derdi olmadıysa Allah’ın ayetlerine, dolayısıyla Allah’a karşı kibirlenmiş olur; çünkü Allah’ın ayetlerine karşı kibirlenmek, Allah’a karşı kibirlenmektir.

Bununla beraber biri Allah’ın ayetlerini anlamak ve öğrenmek için bir çaba, gayret sarf etmiyorsa, Allah’ın ayetlerini öğrenme gibi bir derdi yoksa “bunu öğrenmek gerekmiyor, ben zaten yeteri kadar biliyorum, zaten öğrenmişim” deyip Allah’ın ayetlerini öğrenmeye, okumaya ve dinlemeye çalışmıyor, işitip itaat etmek için anlamaya çalışmıyorsa Allah’ın ayetlerine karşı kibirlenmiş olur; çünkü Allah’ı ciddiye almamış, büyüklenmiş ve “bu benim için gereksizdir” demiştir.

İslam âleminin, Müslümanların bir sorunu varsa o da “işittik ve itaat ettik” dememelerinden, öğrenmek için, anlamak için çaba, gayret sarf etmeyip Kur’an’ı ciddiye almamalarından, kitabımızın bir olmamasından dolayıdır. Böyle olunca da kibir önce Allah’a karşı yapılmış olur.

Kişi Allah’a karşı kibirlenince aynı zamanda bütün mahlûkata karşı da aklıyla, ilmiyle, mevkisiyle, makamıyla veya başka bir şeyiyle kibirlenmeye başlar.

Kibrin asıl kaynağı kulun, Allah’a karşı kibirlenmesidir. Kul, Allah’a karşı kibirlenmeyip kendisine bütün nimetlerin Allah’tan geldiğini kabul etseydi, hiçbir varlığa karşı kibirlenemez, gönlünde kibir kalmazdı; çünkü Allah’a karşı kibirlenmeyince acziyetini anlardı. Allah’ın kendisine öğrettiğinden başka hiçbir şey bilmediğini anlar ve buna iman ederdi. Bu yüzden sorun iman sorunudur. Kul, Allah’a iman etmediğinden, onu ciddiye almadığından, Allah’ın ayetlerine iman etmediğinden ve Allah’ın ayetlerine karşı kibirlendiğinden dolayı gönlünde kibir vardır.

Birine “insanlara karşı kibirlenme” demek, kibir sorununu çözmez. Bu sorunun çözülmesi için Allah’a olan şirkin, küfrün, nifakın kulun gönlünden temizlenmesi gerekir. Bunlar temizlenince insanın gönlüne iman nuru tecelli eder. İman nurunun tecelli ettiği bir gönülde kibir olmaz. Allah’a karşı kibir olmayınca mahlûkata karşı da kibir olmaz. Yoksa “ben kibirlenmeyeyim” diye kendimizi zorlarsak bile kibirden kurtulamayız. Aksine kibir halinden kurtulayım derken “ben kibirlenmiyorum” deyip kendimizi bir daha beğenmiş ve başka bir kibre düşmüş oluruz.

Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “bir kul namaz kılarken şeytan önce onu namazdan alıkoymaya çalışır. Ona abdest aldırmaz ve ‘biraz sonra kılarsın, daha vakit var’ der ve onu oyalar. Kul en sonunda abdest alıp namaza durduğunda bu defa namazdayken ona türlü türlü vesveseler vermeye çalışır. Bu, namazın sonuna kadar böyle devam eder. Şeytan bunların hiçbirinde muvaffak olmazsa, bunları beceremezse, kulu namazdan, miraçtan alıkoyamazsa o zaman ona son darbeyi vurmaya çalışır ve ona ‘sen ne kadar güzel bir namaz kıldın, şeytanın verdiği vesveseye taviz vermedin, senin gibi namaz kılan var mıdır! der. Böylelikle kulu kibirlendirmeye çalışır. Kul da böyle düşünürse kibre düşer, dolayısıyla da namazı boşa gider” 245 buyurmuştur.

Kul, Allah’ı severse, yaptığı bütün ibadetlerin Allah’ın ona bir ikramı olduğunu anlar. Allah’ın huzura kabul ettiği, kendisine ikramda bulunduğu kişinin gönlüne kibir hiçbir şekilde yaklaşmaz. Yaklaşırsa şeytanın “ne kadar güzel yaptın” dediği tuzağa düşer ve yine kaybeder. Bu yüzden gönüldeki kibri kökünden söküp atmak gerekir. Neyle? -Elbette ki imanla; çünkü mü’minin gönlünde kibir olmaz. Bununla ilgili olarak Resulullah (s.a.v.) Efendimiz “kalbinde zerre kadar kibir bulunan kimse cennete giremez”246 buyurmuştur. Zerre kadar kibir insanı cennete sokmuyorsa o halde o kişi Allah’a karşı kibirlenmiş demektir. Bilmemiz lazım ki bu çok büyük bir şeydir. Bu bir iman meselesidir, dolayısıyla imanı olanın kibri olmaz, imanı olmayan da kibirden kurtulamaz.

Gönül bütünüyle Allah’a ait olmadıkça, kişi bütünüyle rabbine kul olmadıkça kibirden kurtulamaz; ama iman edip kul olunca, âbd olunca da gönlünde kibirden eser olmaz, şeytan oraya yaklaşamaz, oraya dokunamaz. Şeytan böyle bir gönle yanlış yaptırabilir; ama onu kibirlendiremez, gücü buna yetmez. Gönül o kiri, o pası tutmaz. Şeytan istediği kadar oraya vesvese versin, insanlar ona söz söylesin, bağırsın, çağırsın yine de o kulun gönlüne en ufak bir şekilde kir yapışmaz, o gönül kibir kirini tutmaz; çünkü o kişi kulluğunu da rabbinin kibriyasını da bilmiştir.

Kulun namaza dururken söylediği ilk şey Allahu ekber’dir; yani büyük olan bir tek Allah’tır, büyüklük bir tek Allah’a mahsustur, ekber olan, büyük olan sadece Allah’tır, demektir. Kul bunu söyledikten sonra kendisine de ayrıca bir büyüklük veremez. Zaten biri namaza başlarken Allah u ekber dememişse namaza durmamıştır.

Sonuç olarak biri rabbinin büyüklüğünü kabul eder, ona itaat ederse kendi kulluğunu kabul etmiş olur ve ne rabbine karşı ne de mahlukata karşı kibirlenemez.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Bakara /34 ↩
  2. İsra /61 ↩
  3. A’râf /12 ↩
  4. Nur /51 ↩
  5. Buhari, Bed’ü’l-Halk, 11 ↩
  6. Müslim, İman, 147,148,149 ↩