close

ARABİSTAN’IN DİNİ VE SOSYO-KÜLTÜREL YAPISI

Dünya, milattan sonra 7. Yüzyılda Hristiyan Bizans İmparatorluğu ile Mecûsi Sasani İmparatorluğu’nun büyük rekabetine sahne oluyordu. Balkanlar, Anadolu, Suriye ve Mısır’da Bizans; İran, Irak ve bazı Ortadoğu çevrelerinde ise Sasaniler hüküm sürüyordu. Arabistan, coğrafi konumu gereği tam da bu iki devletin kesiştiği yollar üzerindeydi ve bölgesindeki güç dengeleri Bizans ile Sasaniler arasında sürekli değişiyordu.

Arabistan; kuzey, orta ve güney olmak üzere üç bölge hâlindeydi. Kuzey Arabistan’da; Nebatiler, Gassaniler, Tedmürlüler, Hirreliler ve Kindeliler yaşarken, Güney Arabistan’da Main, Sebe ve Himyeri devleti bulunuyordu.

Diğer devletlerin aksine Himyeriler genişleme politikası izliyor ve çevre bölgeleri istila ediyorlardı. Yahudi kralları Zûnüvâs ise topraklarında Hristiyanlığın yayılmasını istemiyor, Hz. Îsâ (a.s.)’a iman eden mü’minleri ateş dolu hendeklere atarak diri diri yakıyordu.23 Sonunda Hristiyanlar, kendileri gibi Hristiyan olan Habeşi Aksum krallığından yardım istedi ve Aksum ordusu Himyerilerle yaptıkları savaşta Zûnüvâs’ı öldürüp devletine son verdi.

Orta Arabistan’da devletleşmiş bir güç olmadığından siyasi otorite boşluğu vardı. Hicaz adı verilen, insanların kabileler hâlinde yaşadığı bu bölgede en önemli şehirler Mekke, Yesrib (Medine) ve Taif şehirleriydi.

Arabistan’da; hadarilik ve bedevilik olmak üzere iki farklı yaşam şekli vardı. Hadariler şehirlerde yaşıyor, ticaretle, tarımla uğraşıyor, bedeviler ise çöllerde göçebe hâlinde yaşıyor ve hayvancılıkla uğraşıyordu. Halk ise hürler, mevaliler ve kölelerden meydana gelen üç sınıfa ayrılmıştı. Hürler her türlü sosyal ve idari haklarını elinde bulundururken köleler en temel insani haklardan bile mahrumdu. Özgürlüğünü kazanan kölelerden oluşan mevaliler ise birtakım haklara sahip olsalar bile sosyal zeminde hürlerle aynı statüde kabul edilmezdi.

İslamiyet’in zuhurundan önce Arabistan’da Yahudiler ve Hristiyanlar’ın yanında, bir de Hz. İbrâhîm (a.s.)’a tabi olan az sayıda Hanifler yaşasa da halk genel itibariyle putperestlik inancı taşıyor, Allah’a inanmakla beraber başka putlara tapıyordu.

Orta Arabistan’da en önemli şehir Mekke’ydi; çünkü Mekke’de Arapların mukaddes kabul ettikleri Kâbe bulunuyordu. Bu nedenle Araplar hac maksadıyla Kâbe’yi ziyarete geliyorlar ve orada putları için kurbanlar kesip dualar ediyorlardı. Her kabilenin kendi putlarını koyması yüzünden Kâbe’deki putların sayısı üç yüzü aşmış ve Kâbe’nin mahiyeti unutulup gitmişti.

Mekke’de gelişmiş kültür ve sanat öğesi şiirdi. Hitabet ve belagata son derece kıymet verilir, bir şiir yüzünden savaşların çıktığı bile olurdu. Şairler kabilelerinin diğer kabilelere üstünlüklerini şiirle ifade eder, hiciv ve methiyelerini yine şiirle dile getirirlerdi. İletişim araçlarının bulunmadığı bu dönemlerde şiir aynı zamanda haber görevi görür, şairler günümüzün gazetecileri konumunda olarak kabilelerinin tasdik ettiği yahut tasvip etmediği durumları şiir vasıtasıyla halka iletirlerdi. Bununla beraber hac mevsiminde düzenlenen panayırlarda şiir yarışmaları yapılır ve en çok beğenilen şiir Kâbe duvarına asılırdı.

Mekke’nin en önemli kabilesi Kureyş kabilesiydi. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in de kabilesi olan Kureyş, Kâbe’nin hizmetiyle ilgileniyor ve Mekke’nin idaresini sağlıyordu.

Mekke’de siyasi bir devlet yahut güçlü bir yönetim yoktu. Şehir daha çok ileri gelen kabilelerin gönüllülük esasına bağlı hizmetlerle yönetiliyordu. Her kabilenin babadan oğula geçen görevleri vardı ve bu kabileler birbirinden bağımsız kamu kurumları gibi kendi vazifelerini yerine getiriyordu. Alınacak ortak bir karar içinse Kabile reisleri Daru’n Nedve dedikleri meclis görevi taşıyan bir evde toplanıyor ve ne yapacaklarını konuşarak ortak bir hüküm veriyorlardı.

Kureyş halkı içinde kanunları belirlenmiş yazılı bir anayasa ve bu anayasayı uygulayan bir yürütme, yargı mekanizması yoksa da sözlü gelenek içinde kabul edilmiş birtakım kurallar vardı. Bu kurallar dâhilinde her kabile kendi üyesini başka bir kabileye karşı koruyor, gerektiğinde bir kişi için bile kabileler arasında savaş çıkabiliyordu. Bu nedenle şehirdeki güvenlik ancak kabile aidiyeti üzerinden sağlanabiliyordu.

Araplarda kabile bağları çok önemliydi, hele ki bir yabancı için herhangi bir kabilenin himayesinde olmadan Mekke’de yaşamak imkansızdı; çünkü o dönemde bir kabilenin himayesi altına girmek; şehirde kalmak için çalışma ve oturum izni almak manasına geliyordu, dolayısıyla kişi kabile himayesine girdiğinde bütün sosyal ve güvenlik ihtiyaçları tabi olduğu kabile tarafından karşılanıyor, insanlar o yabancıya haksızlık yapma cesaretini gösteremiyordu. Velâ “dostluk” adı verilen bu himaye yönteminde koruyan ve korunan kişilere “mevla” denir ve kişi her kimin velayeti altındaysa direk olarak onun ailesine mensup sayılırdı. Bu yüzden kabile himayesi olmadan şehre girmek mümkün değildi, dolayısıyla himayesiz şehre girenler kaçak girmiş sayılırdı.

Her kabilenin başında ailenin en yaşlısı sıfatıyla herkesin itaat ettiği reisler bulunmaktaydı. Reisler kendi kabilesi üzerinde sarsılmaz bir otoriteye sahipti. Aldıkları kararlar tartışmaya kapalı bir şekilde mutlaka uygulanır ve harfiyen yerine getirilirdi. Kabile reisleri de kendi akrabalarını başkalarına karşı korur, onu düşmana asla teslim etmezlerdi. Herkes, birine zarar verdiğinde onun bütün kabilesini karşısına alacağını bildiği için de insanlarla buna göre muhatap olurdu.

Kabile reislerinin istedikleri kişiyi himaye edebilmelerinin yanında bazı durumlarda kabile üyelerini dışlamak ve kabileden atmak gibi yetkileri de vardı. Kabileden dışlanan kişi şehirdeki oturma ve çalışma iznini kaybeder, günümüz tabiriyle vatandaşlıktan çıkarılmış olurdu. Nitekim Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, Ebû Talib’in vefatından sonra kabile reisliğine gelen Ebû Leheb tarafından kabileden dışlanmıştır.

Kureyş kabilelerinin temel geçim kaynakları ticaretti. Aynı zamanda Kâbe’yi ziyarete gelen hacılar için panayırlar düzenleniyor ve ekonomik canlılık korunmaya çalışılıyordu. Ahlaki kuralları ise yalnızca kendileriyle aynı sınıfta gördükleri insanlar için geçerliydi. Kölelere yahut şehre gelen güçsüz yabancılara istediklerini yapabiliyor, kendilerini onlar üzerinde büyük bir otorite sahibi kabul ediyorlardı.

Erkek egemen zihniyetinin yerleştiği bu kabilelerde erkekler kadınlar hakkında sınırsız tasarrufa sahiplerdi. Bir erkek kırka kadar kadınla evlenebiliyor, istediği zaman istediği kadını maddi ihtiyaçlarını temin etmeden boşayıp sokağa atabiliyordu. Daha da kötüsü; kabilenin ileri gelenleri güçlü kabilelerin himayesinden mahrum, zayıf insanların eşlerine onları beğendikleri takdirde el koyuyor, daha sonra ise duruma göre ya kocasına geri gönderiyor ya da sürekli yanında tutuyordu. Bu durum Arap kabileleri arasında normal, hatta asillerin hakkı görüldüğünden kimse buna mâni olmaya çalışmıyordu.

Nübüvvetten önceki günlerde Mekke’nin ileri gelenlerinden biri, şehre gelen bir yabancının hanımına el koymuş, hiç kimse de buna engel olmaya çalışmamıştı. Çaresiz adam derdini kime anlatırsa anlatsın yardım alamamış, sonunda eli, kolu bağlı bir şekilde kalakalmıştı. Birinci haftanın sonunda insanlar sadece birinin ona yardım edebileceğini söylemiş ve onu Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’e yönlendirmişti. Adamı dinleyen Efendimiz, Mekke’nin ileri gelenlerinden olmamasına rağmen kendisine yardım edeceğini söylemiş ve hemen atına atlayıp tek başına kadını kaçıran kişinin konağına gitmiş, sonra da “ben Abdullah oğlu Muhammed” deyip kadını ondan almış ve kocasına teslim etmişti. Resulullah (s.a.v.) Efendimiz’in nübüvvetten önce yaşadığı, bu örnekteki gibi bireysel itirazlar haricinde kimse Mekke’deki haksızlıklara karşı çıkmıyordu.

Yaşamak için savaşmanın gerektiği bölgede hayat şartları zor olduğundan erkek evlat sayısının çokluğu kabileler arasında bir övünme göstergesiydi. Bu nedenle kız çocukları utanç vesilesi addediliyor, hatta bazı bedevi topluluklarda kız çocuklarının diri diri gömüldüğü bile oluyordu. Şirk, küfür, zulüm, Mekke’nin gırtlağını aşmış, putlar Beytullah’a sığmaz olmuştu.

İşte, Fahr-i Kâinat Resulullah (s.a.v.) Efendimiz, laftan anlamaz bir kavmin arasında bu zor şartlar içinde risalet vazifesini yapmış ve kendisine tabi olanları gökteki yıldızlar mesabesine yükseltmiştir.

Okuyucuda açSesli dinle

Dipnotlar
  1. Burûc /4-8, Ashâbü'l-Uhdûd ↩